Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Αθαν. Αναγνωστόπουλος’

Λέξεις-πεταλούδες

Posted by sarant στο 22 Απριλίου, 2013

Θα αναρωτηθείτε, σίγουρα, τι θέλει να πει ο τίτλος -τι να είναι τάχα αυτές οι λέξεις-πεταλούδες; Πολύχρωμες; Εφήμερες; Πετάνε μήπως από λουλούδι σε λουλούδι; Όχι, τίποτα από αυτά. Εδώ που τα λέμε, είναι αδύνατο να βρει κανείς τι εννοεί ο τίτλος αν δεν έχει υπόψη του ένα παλιότερο άρθρο άλλου ιστολογίου, ζητάω δηλαδή σταγόνα στον ωκεανό της μπλογκόσφαιρας, οπότε καλύτερα να το πάρει το ποτάμι.

Λέξεις-πεταλούδες αποκαλώ τις έννοιες εκείνες που εκφράζονται με διαφορετικές και όχι ομόρριζες λέξεις σε διάφορες γλώσσες, και συγκεκριμένα στα ελληνικά και το «ευρωπαϊκό πεντάγλωσσο» (αγγλικά, γαλλικά, γερμανικά, ιταλικά και ισπανικά). Όταν λέω «όχι ομόρριζες» λέξεις, εννοώ να μην έχουν την ίδια ετυμολογία, να μην είναι η μια δάνειο από την άλλη ούτε καν να ανάγονται στην ίδια ρίζα (ινδοευρωπαϊκή, λατινική, παλαιογερμανική κτλ.) Μπορεί να μην φαίνεται, αλλά ο κανόνας αυτός είναι αρκετά περιοριστικός, όπως θα δούμε αμέσως πιο κάτω. Οι έξι γλώσσες του παιχνιδιού χωρίζονται σε τρεις λατινογενείς, δύο γερμανογενείς και μία ανάδελφη και τρισχιλιετή, οπότε δεν είναι και τόσο εύκολο -αν αντί για τα ιταλικά είχαμε, π.χ., μια σλάβικη γλώσσα, οι πεταλούδες θα γίνονταν πολύ περισσότερες.

Γιατί όμως λέξεις-πεταλούδες; Επειδή, απλώς, στο αρχικό άρθρο από το οποίο έχω εμπνευστεί το σημερινό, που το είχε γράψει ο Αθανάσιος Αναγνωστόπουλος στο ιστολόγιο Αναμόρφωση πριν από τρία χρόνια παρά δύο μέρες, το αρχετυπικό παράδειγμα τέτοιας λέξης ήταν η λέξη «πεταλούδα», ή μάλλον η έννοια «πεταλούδα» που εκφράζεται με έξι διαφορετικές, μη ομόρριζες, λέξεις στις έξι γλώσσες του παιχνιδιού μας:

ΕΛ: πεταλούδα
EN: butterfly
FR: papillon
DE: Schmetterling
IT: farfalla
ES: mariposa

Εκ πρώτης όψεως οι λέξεις αυτές είναι διαφορετικής ετυμολογίας η κάθε μία, αλλά επειδή ποτέ δεν ξέρει κανείς ας κάνουμε ένα ετυμολογικό διάλειμμα, να δούμε αν επιβεβαιώνεται η εντύπωσή μας. Στα ελληνικά η πεταλούδα πιθανόν προήλθε από αμάρτυρο τύπο *πεταλίδα ή απευθείας από το πέταλο και το επίθημα -ούδα (ίσως λόγω σχήματος), ενώ μπορεί να έπαιξε ρόλο και το ελληνιστικό πετηλίς = ακρίδα. Στα αγγλικά, το butterfly παράγεται από το butter/βούτυρο και το fly/μύγα, αλλά γιατί; Δεν υπάρχει σίγουρη απάντηση, ίσως επειδή τον Μεσαίωνα πίστευαν ότι οι πεταλούδες έκλεβαν γάλα και βούτυρο. Η ίδια λογική, αλλά όχι η ίδια ρίζα, ισχύει και στο γερμ. Schmetterling, που πρέπει να ανάγεται στο διαλεκτικό Schmetten, από το τσέχικο smetana=κρέμα. Το γαλλ. papillon είναι μετεξέλιξη του λατινικού papilio, και από εκεί είναι και το δικό μας παπιγιόν. Το farfalla δεν έχει σίγουρη ετυμολογία, πιθανόν να είναι ονοματοποιία, εκφραστικός αναδιπλασιασμός για να δηλώσει το χτύπημα των φτερών της πεταλούδας, αν και κάποιοι έχουν δει προέλευση από το ελλ. φάλλαινα που ήταν ένα είδος εντόμου (οι αρχαίοι έλεγαν φάλ(λ)αινα και τη φάλαινα και το εντομάκι, παρά την κάποια διαφορά μεγέθους των δύο ζώων). Τέλος, το ισπανικό mariposa επίσης αβέβαιη ετυμολογία έχει. Kάπου είδα ότι κατά τον Κορομινάς προέρχεται από τη φράση Mari, posa(te)», που ακούγεται, λέει, σε παιδικά παιχνίδια και τραγουδάκια (Μαρία, στάσου; )

Αβέβαιες οι περισσότερες ετυμολογίες, αλλά διαφορετικά αβέβαιες άρα η πεταλούδα περνάει το τεστ. Όπως θα δείτε στο αρχικό άρθρο, ο Αθ. Αναγνωστόπουλος είχε δώσει τον τίτλο Η κίτρινη πεταλούδα, επειδή αρχικά φαινόταν ότι και η λέξη «κίτρινος» ανταποκρίνεται στο ίδιο κριτήριο (αφού: κίτρινος, yellow, jaune, gelb, giallo, amarillo), αλλά αν ψάξουμε στα λεξικά θα δούμε ότι το yellow και το gelb, πιθανώς και το giallo, ανάγονται στην ίδια παλαιογερμανική ρίζα, άρα το «κίτρινος» δεν είναι λέξη-πεταλούδα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικά ευτράπελα, Ετυμολογικά, Μεταμπλόγκειν, Συγκριτικά γλωσσικά | Με ετικέτα: , | 269 Σχόλια »