Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Αλέκα Παπαρήγα’

Σπυροειδή μεζεδάκια

Posted by sarant στο 12 Δεκεμβρίου, 2015

Τα μεζεδάκια της σημερινής πιατέλας δεν είναι σπειροειδή σαν τον φίλο μας τον Αρχιτέκτονα, είναι σπυροειδή επειδή σήμερα είναι του Αγίου Σπυρίδωνα (ένα δειλινό). Χρόνια πολλά στον Spiridione, τον Spyridon και τους άλλους φίλους του ιστολογίου!

* Και για ορντέβρ ξεκινάμε με ένα άρθρο γεμάτο εισαγωγικά για την προχτεσινή ήττα του Ολυμπιακού στο Τσάμπιονς Λιγκ, όπου πρόσεξα ένα γουστόζικο ορθογραφικό λαθάκι: «Οι “ερυθρόλευκοι” δεν μπόρεσαν σε κανένα σημείο να πιάσουν καλή απόδοση, ήταν “ανεμικοί” επιθετικά, ενώ πλήρωσαν τα αμυντικά κενά που παρουσίασαν».

Όσα παίρνει ο άνεμος…

* Και κάτι αστείο που άκουσα για το ίδιο ματς. Γιατί οι παίχτες και οι φίλαθλοι του Ολυμπιακού δεν διαμαρτυρήθηκαν όταν ο διαιτητής σφύριξε πέναλτι εναντίον τους; Διότι δεν ήξεραν τι είναι αυτό -δεν τους έχει ποτέ συμβεί στην έδρα τους κάτι τέτοιο!

* Ο πνευματικός κόσμος της χώρας παίρνει θέση για τα φλέγοντα ζητήματα -ή αλλιώς ο Νότης Σφακιανάκης, καλεσμένος στην εκπομπή «Αλήθειες με τη Ζήνα», μάλωσε την οικοδέσποινα διότι στον τίτλο της εκπομπής έχει αφαιρεθεί το ν (δηλαδή έπρεπε να είναι «με τηΝ Ζήνα»), το οποίο νι είναι πολύ σημαντικό γράμμα επειδή οξυγονώνει τον εγκέφαλο. Ακούστε τον αν δεν βαριέστε, δεν είναι μεγάλο το βιντεάκι:

Για περισσότερα, δείτε το σχετικό άρθρο του ιστολογίου ή παρακολουθήστε τους ιππότες που έλεγαν συνεχώς ΝΝΝ με αποτέλεσμα ο εγκέφαλός τους να οξυγονώνεται διαρκώς.

* Προσέξτε και τον νέο όρο «κουτουρέζικα» που χρησιμοποιεί (δυο φορές) ο Ν. Σφακιανάκης ως αποτέλεσμα της οξυγόνωσης.

* Ακλισιά στη σελίδα του Μουσείου Φυσικής Ιστορίας της Κρήτης στο Φέισμπουκ: Απ’ όλες τις γωνιές της Σικελίας, η προχθεσινή έκρηξη της Αίτνα ήταν εντυπωσιακή!

Όμως, σύντεκνοι, ο τύπος «Αίτνα» υπάρχει στη γλώσσα μας από την αρχαιότητα -και κλίνεται από την αρχαιότητα. Δεν υπάρχει κανείς απολύτως λόγος να μην τον κλίνουμε.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βουλή, Κοτσανολόγιο, Μύθοι, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια | Με ετικέτα: , , , , , | 129 Σχόλια »

Γενοκτονίες και ποινικοποίηση

Posted by sarant στο 5 Σεπτεμβρίου, 2014

Εκτός απροόπτου, ψηφίζεται σήμερα ένα κουτσουρεμένο αντιρατσιστικό νομοσχέδιο, που το περιμέναμε χρόνια και χρόνια, που μπήκε επανειλημμένα στο ψυγείο, ανασύρθηκε, ξαναπάγωσε και ξαναξεπάγωσε. Κι όπως τα κατεψυγμένα τρόφιμα που αποψύχονται και ξανακαταψύχονται μπορεί να μολυνθούν και να είναι επικίνδυνα για την υγεία, έτσι και το αντιρατσιστικό, παρόλο που περιέχει και θετικές διατάξεις, μπορεί ν’ αποδειχτεί ακόμα και επικίνδυνο για τη δημοκρατία, αν τουλάχιστον ψηφιστεί έτσι όπως έχει το άρθρο 2 του.

Βλέπετε, το άρθρο 2 του νομοσχεδίου προβλέπει την τιμωρία όποιου «με πρόθεση προφορικά ή διά του Τύπου, μέσω του διαδικτύου ή με οποιαδήποτε άλλο μέσο ή τρόπο, επιδοκιμάζει, ευτελίζει ή κακόβουλα αρνείται τη σοβαρότητα εγκλημάτων γενοκτονιών, εγκλημάτων πολέμου, εγκλημάτων κατά της ανθρωπότητας, του Ολοκαυτώματος και εγκλημάτων του ναζισμού και η συμπεριφορά αυτή στρέφεται κατά ομάδας προσώπων που προσδιορίζεται με βάση τη φυλή, το χρώμα, τη θρησκεία, τις γενεαλογικές καταβολές, την εθνική ή εθνοτική καταγωγή, ή την αναπηρία, κατά τρόπο που μπορεί να υποκινήσει βία, ή μίσος ή ενέχει απειλητικό, υβριστικό ή προσβλητικό χαρακτήρα κατά μίας τέτοιας ομάδας ή μέλους της». Μάλιστα, με ρητή δέσμευση του υπουργού Δικαιοσύνης (20.8.2014) η διάταξη θα διευρυνθεί συμπεριλαμβάνοντας και την «κακόβουλη άρνηση ή ευτελισμό» γενοκτονιών που έχουν αναγνωρίσει το ελληνικό Κοινοβούλιο, καθώς και «διεθνή ή ελληνικά δικαστήρια με αμετάκλητες αποφάσεις».

Επειδή όμως εμείς εδώ λεξιλογούμε μετ’ ευτελείας, θα κάνω εδώ μια στάση και θα αναφερθώ λίγο στην ιστορία της κομβικής λέξης του άρθρου 2, της λέξης «γενοκτονία». Σύμφωνα με το λεξικό, η γενοκτονία είναι «έγκλημα που διαπράττεται με σκοπό τη συστηματική εξόντωση μιας ομάδας ανθρώπων που ανήκουν στο ίδιο έθνος, στην ίδια φυλή ή στην ίδια θρησκεία». Το λεξικό φέρνει σαν παραδείγματα τη γενοκτονία των Εβραίων από τους Ναζί και των Αρμενίων από τους Τούρκους. Η δεύτερη είναι φυσικά παλαιότερη της πρώτης, αλλά η πρώτη είναι εκείνη που εξαιτίας της ορίστηκε ο όρος.

Πράγματι, όλα (δηλαδή λεξικά και σώματα κειμένων) δείχνουν ότι η αγγλική λέξη genocide ή η γαλλική génocide πλάστηκαν προς το τέλος του Β’ Παγκ. Πολέμου, το 1944 ή το 1945, ειδικά για να αναφερθούν στην συστηματική προσπάθεια εξόντωσης των Εβραίων από το χιτλερικό καθεστώς. Η λέξη genocide, που σύμφωνα με το etymonline.com πλάστηκε από τον Αμερικανό νομικό Lemkin το 1944, είναι σύνθετη από το ελληνικό γένος και το λατινικό επίθημα -cide, που αντιστοιχεί στο ελληνικό -κτονία (homicide η ανθρωποκτονία). Τα σύνθετα αυτά, που τα συνθετικά τους προέρχονται από διαφορετικές γλώσσες λέγονται «νόθα» αν και ο χαρακτηρισμός αυτός ηχεί ενοχλητικά.

Κατά το génocide πλάστηκε και το ελληνικό «γενοκτονία», ίσως και τις αμέσως επόμενες εβδομάδες. Στο κάθε άλλο παρά τέλειο ψαχτήρι της Εθνικής Βιβλιοθήκης, εύλογα δεν βρίσκω καμιά ανεύρεση της λέξης πριν από το 1944. Ψάχνοντας στο σώμα της εφημ. Ελευθερία, η παλαιότερη ανεύρεση που εντοπίζω είναι από τον Μάρτιο του 1948, θα σας πω μετά ποιο θέμα αφορά.

Ορισμός της γενοκτονίας δίνεται στη σχετική σύμβαση του ΟΗΕ του 1948, που είναι αρκετά ευρύτερος από τον ορισμό του λεξικού. Με βάση τη σύμβαση αυτή θεωρήθηκαν γενοκτονίες τα εγκλήματα πολέμου που έγιναν στη Ρουάντα και στη Σρεμπρένιτσα. Αν πάρουμε τη νομολογία δηλαδή, γενοκτονία μπορεί να θεωρηθεί κι ένα εντοπισμένο στο χώρο και στον χρόνο έγκλημα, δεν είναι υποχρεωτικό να πρόκειται για μια διαδικασία μακράς πνοής.

Το ελληνικό κοινοβούλιο έχει αναγνωρίσει τις γενοκτονίες των Ποντίων και των Μικρασιατών από τους Τούρκους, με ψηφοφορίες που έγιναν το 1994 και το 1998 αντίστοιχα. Δεν συμφώνησαν όλες οι πολιτικές δυνάμεις με αυτές τις αποφάσεις, εξάλλου και η κύρωση αυτών των νόμων άργησε, ίσως επειδή η τότε κυβέρνηση (του Κ. Σημίτη) συναισθάνθηκε ότι δεν αρμόζει στη Βουλή να νομοθετεί την ιστορία. Για το πάγωμα της απόφασης του 1998 είχε δραστηριοποιηθεί, θυμάμαι, ο τότε ΣΥΝ -είχε γράψει σχετικά ο αείμνηστος Άγγελος Ελεφάντης αλλά το άρθρο του είναι κλειδωμένο. (Στο σημείο αυτό θα ήθελα και τη βοήθεια των ισχυρομνημόνων φίλων -ας πούμε ως προς το αν ο ΣΥΝ και το ΚΚΕ ψήφισαν τους νόμους αυτούς -ο ΣΥΝ βέβαια ήταν εκτός Βουλής το 1994).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Δικαιώματα, Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , , , | 701 Σχόλια »

Το λόμπι της δραχμής και ο θίασος της ύφεσης

Posted by sarant στο 3 Δεκεμβρίου, 2012

Tο άρθρο που ακολουθεί δημοσιεύτηκε χτες, πρώτη Κυριακή του μήνα, στο ένθετο Ενθέματα της Αυγής, στην τακτική στήλη μου «Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία». Εδώ πρόσθεσα μερικά πράγματα ακόμα.

Τελικά, στη συνεδρίαση του Γιούρογκρουπ την περασμένη Δευτέρα φαίνεται πως αποφασίστηκε να μας χορηγηθεί η δόση, η δόση του δανείου για να εξηγούμαστε, έστω και αν πρόκειται για δόση με δόσεις, αφού το ένα μέρος (η μερίδα του λέοντος, λένε) θα εκταμιευθεί μέσα στον Δεκέμβριο, ενώ τα υπόλοιπα θα καταβληθούν σε δυο ή τρεις επόμενες δόσεις, και αυτό μόνο εφόσον η ελληνική κυβέρνηση ψηφίσει το φορολογικό και άλλα νομοσχέδια που θα αποτελειώσουν ό,τι ακόμα κινείται στην οικονομία. Πάντως, ακόμα και για την πρώτη από τις δόσεις της δόσης υπάρχει αρκετή αβεβαιότητα, αφού προϋπόθεση είναι να έχει ολοκληρωθεί ως τότε η επαναγορά χρέους, δηλαδή το νέο άγριο κούρεμα των ήδη κουρεμένων ομολόγων που έχουν στα χέρια τους τα ασφαλιστικά ταμεία και οι φουκαράδες μικρομολογιούχοι. Οπότε να κρατάμε μικρό καλάθι, διότι το αν θα εκταμιευτεί όντως η πρώτη δόση της δόσης εξαρτάται από τους ισχυρούς εταίρους μας (μάλλον γι’ αυτό την είπαν μερίδα του λέοντος).

Ίσως επειδή τα αγκάθια είναι πολλά και φανερά, οι πανηγυρισμοί τούτη τη φορά δεν ήταν τόσο ουρανομήκεις όσο τις προηγούμενες φορές που σωθήκαμε, αν και ο ανεκδιήγητος κυβερνητικός εκπρόσωπος δεν παρέλειψε να μιλήσει για «αδιέξοδο του κ. Τσίπρα, που πόνταρε στο λόμπι της δραχμής». Το λόμπι αυτό, που ακούγεται κατά κόρον τελευταία, είναι η υποτιθέμενη συμμαχία επιχειρηματικών συμφερόντων που θα είχαν να κερδίσουν από ενδεχόμενη έξοδο της Ελλάδας από το ευρώ. Βέβαια, παλιότερα ο κ. εκπρόσωπος είχε χαρακτηρίσει τον Αλέξη Τσίπρα «υπηρέτη» του λόμπι της δραχμής, ενώ ο κ. Μιχελάκης «αρχηγό του λόμπι της δραχμής», δεν έχουν ακόμα αποφασίσει. Ίσως τους βοηθήσει η Αλέκα Παπαρήγα, που από το βήμα της Βουλής κατάγγειλε τον Σύριζα ότι «εκφράζει το λόμπι της δραχμής», και γι’ αυτή την υιοθέτηση της μαύρης προπαγάνδας κέρδισε άφθονους επαίνους από κυβερνητικούς ομιλητές. «Τι λάθος έκανες καημένε Μπέμπελ για να σε χειροκροτούν αυτοί οι κανίβαλοι», είχε πει παλιά ο Αύγουστος Μπέμπελ όταν, τελειώνοντας μια εμπνευσμένη αγόρευσή του στο Ράιχσταγκ, αντιλήφθηκε ότι τον είχαν χειροκροτήσει από τη δεξιά πτέρυγα — αλλά αυτός ήταν σοσιαλδημοκράτης.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Ορθογραφικά | Με ετικέτα: , , , , , | 170 Σχόλια »

Κομπρεμί, γκαργκούγια, φλαούνι

Posted by sarant στο 17 Σεπτεμβρίου, 2010

Η γκαργκούγια (;) και ο Αχμέτ

Ένα μικρό ποστάκι για τρεις λέξεις, που αν έχουν κάποιο κοινό στοιχείο είναι ότι δεν τις έχουν τα λεξικά και ότι και  για τις τρεις έχω μια απορία.

Και ας ξεκινήσω από τ’ ανάποδα, από το φλαούνι. Εδώ η απορία μου είναι βασική: ξέρει κανείς τι είναι το φλαούνι; Λεξικό δεν την έχει τη λέξη κι ο γκούγκλης σχεδόν την αγνοεί, δηλαδή η μόνη έγκυρη ανεύρεση της λέξης που βγάζει είναι από μια νουβέλα του Λαπαθιώτη, από τον ιστότοπό μου, όπου, σε μια παρέα στις αρχές του 20ού αιώνα, κάποιον τον φωνάζανε «φλαούνι» επειδής ήτανε ντηνιακός, δηλαδή από την Τήνο.

Άρα, το φλαούνι είναι ή ήταν κάτι χαρακτηριστικό της Τήνου, ίσως ένα τοπικό έδεσμα ή προϊόν (όπως λένε ακανέδες τους Σερραίους) ή μια τοπική ιδιωματική λέξη (όπως λένε γκατζόλους τους Σουφλιώτες). Και πιθανότατα έδεσμα είναι, αν σκεφτούμε πως υπάρχουν οι φλαούνες, που είναι κάτι σαν κυπριακές τυρόπιτες -αλλά θα ήθελα λίγο περισσότερες πληροφορίες, αν ξέρει κανείς τι είναι ή ήταν αυτό το μυστηριώδες και ξεχασμένο τηνιακό φλαούνι.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Απορίες | Με ετικέτα: , , | 137 Σχόλια »

Πολλά και διάφορα…

Posted by sarant στο 14 Οκτωβρίου, 2009

Πολλά και διάφορα…

Τέλειωσε πιο γρήγορα απ’ όσο λογάριαζα το ποιητικό κουίζ, ας όψεται ο μνήμων Καλοπροαίρετος που το θυμήθηκε, ο αθεόφοβος (μισέω μνάμονα συμπόταν, έλεγαν οι αρχαίοι, κάτι ήξεραν), οπότε πρόχειρα σερβίρω μεζεδάκια μετεκλογικά που έχω στο ψυγείο, το καθένα με το ενδιαφέρον του, ελπίζω.

Ξεκινώντας με τα ορντέβρ, πρόσεξα ότι στο κυριακάτικο άρθρο του στην Καθημερινή ο ελληνομέτρης κ. Γιανναράς αποδεικνύεται και σχιζολέκτης, αφού γράφει: Σώζεται ακόμα ένα φθίνον γλωσσικό ιδίωμα, μια ρητορική και ευτελισμένη «εθνική ιδεολογία», κάποιο φολκ-λορ γραφικών ιδιαιτεροτήτων. Τον ίδιο φριχτό διαμελισμό της αθώας λέξης φολκλόρ, και μάλιστα χωρίς παύλα, είχε διαπράξει και σε προηγούμενο άρθρο του, εκείνο στο οποίο είχε προφητέψει (για νιοστή φορά) το τέλος του ελληνισμού: την ελληνική ταυτότητα μεταποιημένη σε φολκ λορ και ιδεολόγημα. (Και μη με ψέξετε που από τόσο «βαρυσήμαντα» άρθρα επιλέγω να σχολιάσω το αν χωρίζει τις λέξεις· δεν νομίζω ότι αξίζουν περισσότερη προσοχή).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Εφημεριδογραφικά, Κοτσανολόγιο, Μεζεδάκια | Με ετικέτα: , , , , , , , , | 126 Σχόλια »

Και πάλι για τη βαρβαρότητα

Posted by sarant στο 27 Μαΐου, 2009

rosaΈγραψα εδώ τις προάλλες για τον θόρυβο που έγινε σε σχέση με το σύνθημα «Σοσιαλισμός ή βαρβαρότητα». Επισήμανα ότι από τη μετάφραση που έδωσε στη στήλη του ο Στάθης Σταυρόπουλος (στην οποία τον βοήθησε η Νάντια Βαλαβάνη), έλειπε η αναφορά στο όνομα του Ένγκελς. Την ίδια μέρα με μένα, ο Χρήστος ο Μόρφος στο δικό του μπλογκ παρέθεσε όλο  το χωρίο (στα αγγλικά) και υπογράμμισε την παράλειψη της αναφοράς στον Ένγκελς, την οποία εμμέσως πλην σαφώς απέδωσε σε πονηρούς σκοπούς. Εμμέσως, διότι δεν λέει τι εννοεί, αλλά σαφώς αφού λέει ότι «πτύει» τους δυο μεταφραστές, τον Στάθη και τη Νάντια Βαλαβάνη δηλαδή (όταν φτύνεις στα καθαρευουσιάνικα, η ροχάλα είναι πιο κομιλφώ, φαίνεται). Δεν ξέρω αν ο Μόρφος είδε από εμένα την επισήμανση ότι λείπει ο Ένγκελς, τα άρθρα μας είναι σχεδόν ταυτόχρονα· εγώ το άρθρο του δεν το είχα δει, τώρα το βλέπω· νομίζω πως το δικό μου δημοσιεύτηκε λιγάκι πρωτύτερα, αλλά δεν διεκδικώ τα… πρωτοτόκια. Πιθανότατα πρόκειται για ανεξάρτητα δημοσιεύματα. Εγώ πάντως δεν θεωρώ αξιόμεμπτη την παράλειψη του ονόματος του Ένγκελς και εξήγησα (πολύ συνοπτικά, ίσως) γιατί: επειδή δεν έχει βρεθεί κανένα χωρίο του Ένγκελς στο οποίο να διατυπώνεται ρητά το δίλημμα «σοσιαλισμός ή βαρβαρότητα».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Εφημεριδογραφικά, Μεταμπλόγκειν | Με ετικέτα: , , , , , , | 17 Σχόλια »