Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης’

Στάχτη και μπούρμπερη, πομπή και γάνα και άλλα τέτοια ζευγάρια

Posted by sarant στο 31 Αύγουστος, 2016

Στο κυριακάτικο άρθρο μας για την άγνωστη συλλογή δημοτικών τραγουδιών του Ανδρ. Λασκαράτου, είχα κάνει παρεμπιπτόντως λόγο για τη στερεότυπη έκφραση «πομπή και γάνα», όπου έχουμε δύο περίπου συνώνυμες λέξεις, αφού «πομπή» είναι η διαπόμπευση και κατ’ επέκταση ο άνθρωπος που αξίζει τη διαπόμπευση, αλλά και γάνα είναι η σκουριά των χάλκινων σκευών, είναι όμως και η μουτζούρα και, συνεκδοχικά, η διαπόμπευση, διότι αυτούς που διαπόμπευαν τους αποσβόλωναν, τους πασάλειβαν τα μούτρα με καπνιά. Κατ’ επέκταση, και πάλι, γάνα είναι ο άξιος διαπομπεύσεως.

Τη στερεότυπη αυτή εκφραση, που βέβαια είναι σπάνια στις μέρες μας, τη βρίσκουμε σε παροιμίες όπου δηλώνει κάτι που είναι άξιο καταφρονήσεως, παράδειγμα «ψηλός άντρας σαν άγγελος, κοντός πομπή και γάνα».

Να προσεχτεί ότι το δεύτερο ουσιαστικό δεν έρχεται να προσθέσει κάτι στο νόημα, αφού οι δυο λέξεις είναι περίπου συνώνυμες, αλλά λειτουργεί επιτατικά, πολλαπλασιάζει μπορούμε να πούμε τη δύναμη και την εκφραστικότητα που θα είχε η φράση αν λεγόταν μόνο με το πρώτο ουσιαστικό.

Αυτό το βλέπουμε πιο καθαρά σε μια παρεμφερή έκφραση, που την ανέφερε ο φίλος μας ο Παναγιώτης στα σχόλια. Στην Ήπειρο, μας λέει, λένε «Ντροπήηη! Ντροπή και γάνα!». Σαν να μην έφτανε μόνη της η ντροπή, η (περίπου συνώνυμη) γάνα έρχεται να επισφραγίσει τη φράση και να ενισχύσει τη βαρύτητά της. Να σημειώσω ότι την παραλλαγή «ντροπή και γάνα» τη βρίσκω κάμποσες φορές στο γκουγκλ σε σημερινά κείμενα, αλλά και στ’ Απομνημονεύματα του Κασομούλη.

Κάμποσες τέτοιες φράσεις έχουμε στον λαϊκό λόγο και σε αυτές θα αφιερώσω το σημερινό μου σημείωμα. Δεν ξέρω αν κάποιος μελετητής έχει γράψει γι’ αυτό το φαινόμενο, και θα σας χρωστώ χάρη αν ξέρετε κάτι και με πληροφορήσετε ή αν προσθέσετε κι εσείς φράσεις στον κατάλογο που θα φτιάξουμε.

Το μόνο που έχω σημειώσει σχετικά με μια θεωρητική, ας πούμε, διερεύνηση του φαινομένου, αφορά μιαν άλλη φράση της ίδιας οικογένειας, την πολύ πιο διαδεδομένη «στάχτη και μπούλμπερη», στην οποία έχω αφιερώσει και άρθρο. Σε ένα καλό άρθρο του, που είχε αρχικά δημοσιευτεί στο skai.gr (αλλά τώρα δεν το βρίσκω στον ιστότοπο, ίσως το βγάλανε επειδή δεν βρίζει τον ΣΥΡΙΖΑ) ο Κώστας Ράπτης θυμάται κάτι που έλεγε, για την έκφραση «στάχτη και μπούρμπερη», ο αείμνηστος Τάσος Χρηστίδης:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , | 335 Σχόλια »

Οι χουθιστές φοράνε γεμενιά

Posted by sarant στο 14 Απρίλιος, 2015

Συνεχίζονται οι συγκρούσεις στην Υεμένη (ή: και στην Υεμένη) καμιά εικοσπενταριά χρόνια μετά το υποτιθέμενο τέλος της ιστορίας. Οι αντάρτες που τους λένε Χούτι στις ειδήσεις ελέγχουν αυτή τη στιγμή τη «Βόρεια» Υεμένη, ενώ η «Νότια» Υεμένη βρίσκεται υπό τον έλεγχο είτε των οπαδών του ανατραπέντος προέδρου Χάντι είτε της Αλ Κάιντα. Επειδή οι αντάρτες που τους λένε Χούτι στις ειδήσεις, και που κατηγορούνται ότι στηρίζονται από το Ιράν, κατάφεραν να πάρουν την πρωτεύουσα του ενιαίου κράτους, τη Σαναά, και έχουν μπει και στο Άντεν, τη μεγάλη πόλη της νότιας Υεμένης, στρατιωτικός συνασπισμός αραβικών κρατών με επικεφαλής τη Σαουδική Αραβία, αυτό το πρότυπο δημοκρατίας και ισότητας στην περιοχή, έχει αρχίσει εδώ και μέρες να τους χτυπάει εκ του ασφαλούς με αεροπορικούς βομβαρδισμούς.

574px-South_Yemen_in_its_region.svgΗ Υεμένη είναι το κράτος εκείνο που πιάνει το αριστερό (όπως το κοιτάμε) ή πιο σωστά το νοτιοδυτικό άκρο της αραβικής χερσονήσου -το νοτιοανατολικό είναι το Ομάν. Η Υεμένη για αρκετά χρόνια ήταν χωρισμένη σε Βόρεια και Νότια Υεμένη, μάλιστα η Νότια ήταν φιλοσοβιετική Λαϊκή Δημοκρατία. Σε αντίθεση με την Κορέα και το Βιετνάμ, όμως, τα δυο κράτη της Υεμένης δεν είχαν πάντοτε εχθρικές σχέσεις μεταξύ τους, και η επανένωσή τους δεν έγινε ύστερα από πόλεμο όπως στο Βιετνάμ. Μια άλλη διαφορά αυτού του τρίτου ασιατικού ζευγαριού κρατών ήταν ότι η διαίρεση σε βόρειο και νότιο κράτος δεν είναι και τόσο ακριβής γεωγραφικά, αφού περιοχές της Νότιας Υεμένης (με κόκκινο στον χάρτη δεξιά) βρίσκονταν βορειότερα από τη Βόρεια Υεμένη (το μικρότερο κομμάτι, αριστερά όπως κοιτάμε). Πράγματι ίσως θα ήταν ακριβέστερο να λέμε για Ανατολική και Δυτική Υεμένη (κατά τις Γερμανίες).

Γι’ αυτό και πιο πάνω έβαλα σε εισαγωγικά το Βόρεια και το Νότια -πάντως, η περιοχή που ελέγχουν οι αντάρτες που τους λένε Χούτι στις ειδήσεις συμπίπτει λίγο-πολύ με την παλιά Βόρεια Υεμένη.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Γεωγραφία, Γιουτουμπάκια, Διεθνής πολιτική, Επικαιρότητα | Με ετικέτα: , , , , , | 173 Σχόλια »

Ένα γεύμα την παραμονή των Χριστουγέννων

Posted by sarant στο 22 Δεκέμβριος, 2013

Τα Χριστούγεννα πλησιάζουν και το ιστολόγιο αρέσκεται να συντηρεί ένα παλιό έθιμο, να δημοσιεύει δηλαδή χριστουγεννιάτικα αναγνώσματα, όπως έκαναν παλιά οι εφημερίδες και τα περιοδικά τέτοιες μέρες. Το σημερινό αφήγημα λογάριαζα να το παρουσιάσω εδώ και καιρό, αλλά δίσταζα επειδή, για να διηγηθώ ολόκληρη την ιστορία, μου χρειάζονται δυο συνέχειες. Τελικά, σήμερα θα δημοσιεύσω το πρώτο αφήγημα και την επόμενη Κυριακή θα δούμε τις αντιδράσεις που προκάλεσε η αρχική δημοσίευση, δηλαδή έναν βίαιο φιλολογικό καβγά στον μεσοπόλεμο.

Το αφήγημα που προκάλεσε τον καβγά δημοσιεύτηκε στο χριστουγεννιάτικο τεύχος του λαϊκού αλλά ποιοτικού περιοδικού Μπουκέτο το 1930, πριν από 83 73 χρόνια. Το υπογράφει ο Μιλτιάδης Μαλακάσης, ο οποίος αφηγείται μια χριστουγεννιάτικη περιπέτεια της παρέας της Δεξαμενής, στην οποία συμμετείχε στα νιάτα του, μαζί με τον Καρκαβίτσα, τον Βλαχογιάννη, τον Νιρβάνα και άλλους λόγιους -και βέβαια τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη. Χρονολογίες δεν δίνονται, αλλά το περιστατικό πρέπει να συνέβη στο γύρισμα του 20ού αιώνα. Όμως πρέπει να σας προειδοποιήσω πως η ακρίβεια των εξιστορουμένων αμφισβητείται. Δείτε το λοιπόν σαν πεζογράφημα και όχι σαν μαρτυρία.

Έχω εκσυγχρονίσει την (έτσι κι αλλιώς αρκετά σύγχρονη) ορθογραφία. Ευχαριστώ πολύ τους αγαπητούς φίλους που μοιράστηκαν την πληκτρολόγηση του κειμένου, τον Ιστοδεσπότη και τον Σκύλο της Βάλιας Κάλντας. Δεν χρειάζονται πολλές διευκρινίσεις για το κείμενο, πέρα από το ότι η ελαφρώς κακέμφατη οδός Αγχέσμου δεν είναι άλλη από τη σημερινή Βουκουρεστίου.

ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΕΣ ΑΝΑΜΝΗΣΕΙΣ                                   ΤΟΥ κ. ΜΙΛΤ. ΜΑΛΑΚΑΣΗ

ΕΝΑ ΓΕΥΜΑ ΤΗΝ ΠΑΡΑΜΟΝΗ ΤΩΝ ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΩΝ

malakasis2Ένα μουντό πρωινό χινοπωριάτικης ημέρας, παραμονές των Χριστουγέννων, εδώ και εικοσιπέντε τουλάχιστον χρόνια, ο Ευρυσθένης Τσανάκας, λόγιος και συγγραφέας και άνθρωπος κολασίμων παθών, έπαιρνε τον καφέ του στο υπόστεγο του μικρού καφενείου της Δεξαμενής -στου κυρ Γιάννη. Τον έπινε και εδιάβαζε την εφημερίδα του, επισκοπώντας και από αταβισμόν ζουλαπιού τα περίγυρα, οσμιζόμενος και την ατμόσφαιρα.

Ο Ευρυσθένης Τσανάκας ! Τρομερό πρόσωπο, άνθρωπος πολυφαγάς, καυγατζής, χωρικός, θρασύδειλος, τύραννος και δούλος. Κακολόγος, κακόσουρτος, βραδύς αλλά παρατηρητικός και συγγραφέας με κάποιο ταλέντο.

Είναι πεθαμένος εδώ και είκοσι χρόνια το λιγότερο. Ύστερα από τόσον καιρό, και ο Θεός ακόμα θα τον συγχώρησε. Αλλά δεν πρόκειται περί αυτού. Ο Ευρυσθένης Τσανάκας, λοιπόν, εκείνο το πρωί, έκαμε την τύχη του.

Όπως παραφύλαγε, ανασηκωμένος σε μια στιγμή, συνέλαβε με το μάτι το ξεκομμένο γαλόπουλο που κατέβαινε από το Λυκαβητό σαστισμένο και παραπατώντας.

Εκαθόμουν ακριβώς αντίκρυ του και παρακολουθούσα τη σκηνή. Ο Τσανάκας το ήξερε και με υπόβλεπε. Ήμαστε φίλοι αλλά και εχτροί μαζύ. Μ’ αγαπούσε και δε με υπόφερε. Τον εκαυτηρίαζα εκεί που πονούσε και εφρύαζε. Και το πιο που τον λυσσούσε, ήτανε ο αφελής και παιγνιδιάρικος τρόπος μου.

Το γαλί  ως τόσο κατέβαινε· έφτανε τώρα στο διάμεσο των δύο καφενείων, ήσαν τότε δύο τα καφενεία της Δεξαμενής, κι εκεί που κοντοστάθηκε αναποφάσιστο ακόμα, ο Ευρυσθένης Τσανάκας ευρέθηκε στο πλάι του. Είχε πάρει από κάτω ένα ξεροκάλαμο και διαγράφοντας ημικύκλιο, από τη μια μεριά του έκοψε με το σώμα του το δρόμο, ενώ από την άλλη, τάπα, τάπα, με τη βέργα, το ‘φερνε προς το καφενείο. Συγχρόνως με λίγη ψίχα ψωμιού που έτριβε με το άλλο του χέρι, καθησύχαζε το πουλερικό, που αναθαρρεμένο έτσι, παρασύρονταν προς την κατεύθυνση που του έδινε ο Τσανάκας. Ήτανε δε αυτή, μια παράγκα κολλημένη στο καφενείο, και που εφυλάγονταν τα καθίσματα του καλοκαιριού. Εκεί όταν το έφτασε, άνοιξε την πόρτα και αφού έσπρωξε το γαλί με το ξεροκάλαμο μέσα, την έσυρε πάλι προς αυτόν και την έκλεισε.

Εφώναξε τότε τον μικρόν του καφενείου και του είπε, κοιτάζοντας και προς εμένα ύποπτα, αλλά κάπως εξευτελισμένα :

– Άκου, Θανάση, μεσ’ στην αποθήκη είναι ένα γαλόπουλο, αν το ζητήσει κανένας, το δίνεις. Αν όχι, το κρατείς κλεισμένο· το μεσημέρι εγώ θα γυρίσω από δω. Αγόρασέ του και λίγο καλαμπόκι και βάλε του σ’ ένα πιάτο και νερό.

Γυρίζοντας σ’ εμένα, πάμε ; μου λέει, κατεβαίνεις ή θα καθήσεις εδώ;
– Κατεβαίνω, του απάντησα, και σηκώθηκα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Παπαδιαμάντης, Παλιότερα άρθρα | Με ετικέτα: , , , , , | 62 Σχόλια »