Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Ανδρέας Παππάς’

Εσείς κάνετε ντους ή ντουζ; Ντουζάκι ή ντουσάκι; Στη ντουζιέρα ή στη ντουσιέρα;

Posted by sarant στο 17 Ιουλίου, 2020

Συνεχίζουμε με γλωσσοκαλοκαιρινά άρθρα από χτες. Χτες είχαμε άρθρο για τη θάλασσα. Στη θάλασσα κάνουμε μπάνιο, αλλά άρθρο για το μπάνιο έχουμε βάλει παλιότερα.

Οπότε, μετά το μπάνιο; Μετά το μπάνιο, κάνουμε ντουζ -ή μάλλον, εγώ κάνω ντουζ. Εσείς τι κάνετε; Δεν εννοώ αν κάνετε αφρόλουτρο, σάουνα, τζακούζι ή παραδοσιακό αγγλικό μπάνιο στη μπανιέρα. Ντουζ θα κάνετε κι εσείς. Εννοώ πώς το λέτε; Ντους ή ντουζ;

Πριν από δυο-τρεις μέρες ο φίλος μας ο Αθεόφοβος, στη σελίδα του στο Φέισμπουκ, παρέθεσε ένα μικρό απόσπασμα από άρθρο του συνάδελφου Ανδρέα Παππά -τον αποκαλώ έτσι επειδή είναι μεταφραστής κι αυτός- στα Νέα.

Το άρθρο του Α. Παππά φαίνεται ότι ανήκει σε γλωσσικού χαρακτήρα στήλη με τίτλο «Γλωσσίδια» και έχει τίτλο «Ελλοχεύοντας στο ντουζ» και από τον τίτλο καταλαβαίνουμε ότι έχει θέμα κάμποσα γλωσσικά λάθη ή «λάθη», όμως το άρθρο, τουλάχιστον τώρα που γράφω αυτές τις γραμμές, είναι προσιτό μόνο σε συνδρομητές. Κρίμα, γιατί σπανίζουν οι στήλες γλωσσικού σχολιασμού -αλλά, θα μου πείτε, γράψου συνδρομητής, μην τα περιμένεις όλα τζάμπα. Δίκιο θα έχετε.

Οπότε, θα αρκεστούμε στο σύντομο απόσπασμα που παρέθεσε ο φίλος μας ο Αθεόφοβος, κι αν λείπει κάτι ουσιαστικό ίσως το συμπληρώσει ο ίδιος σε σχόλιό του:

Στα νεοελληνικά σήριαλ και έργα, σύννεφο πηγαίνουν οι φράσεις «πάω να κάνω ένα ντουζ(sic)», «κάνε ένα ντουζάκι (sic) και τα λέμε» κ.ο.κ. Έλεος! Και να σκεφτεί κανείς πως είναι douche και επομένως θα έπρεπε να προφέρεται όχι απλώς ντους, αλλά με ένα «σ» παχύ.

Και σχολιάζει ο φίλος μας:

Συμφωνώ απόλυτα μαζί του γιατί κάθε φορά που το ακούω επανέρχεται στην μνήμη μου η σχολική μου γαλλομάθεια και μηχανικά μετά το douze, συνεχίζω και μετράω treize, quatorze κτλ !

Κατά σύμπτωση, πριν από καμιά δεκαριά μέρες, στην ομάδα Υπογλώσσια του Φέισμπουκ, στην οποία συμμετέχω, ένα νέο μέλος, συμφωνώντας με τον Ανδρ. Παππά έγραψε:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικά δάνεια, Ετυμολογικά, Καλοκαιρινά, Λαθολογία, γαλλικά | Με ετικέτα: , , , , , | 191 Σχόλια »

Οι βουλεύτριες που ενοχλούν

Posted by sarant στο 17 Σεπτεμβρίου, 2018

Υπάρχει μια ομάδα στο Φέισμπουκ, που λέγεται ΠΟΙΝΑΚΕΙΔΑΙΣ ΚΕ ΑΙΠΗΓΡΑΦΑΙΣ· από τον εξεζητημένα υπερανορθόγραφο τίτλο της θα μαντέψατε ίσως ότι έχει ως αντικείμενο τις αξιοπερίεργες, ανορθόγραφες, κακογραμμένες και αστείες επιγραφές και πινακίδες, που τέτοιες βάζουμε κι εμείς συχνά στα σαββατιάτικα μεζεδάκια μας.

Βέβαια, δεν έχουν όλοι την ίδια άποψη για το τι είναι «λανθασμένο» ή αξιοπερίεργο ή εξωφρενικό. Κι αυτό φάνηκε τις προάλλες, όταν ένα μέλος ανάρτησε την πιο κάτω φωτογραφία, οθονιά (σκρίνσοτ, ελληνιστί) από εκπομπή της ΕΡΤ.

 

Συνόδεψε την εικόνα με το εξής σύντομο και έμμεσα αρνητικό σχόλιο: Ο βουλευτής, η βουλεύτρια!!!
Τι πληρώνουμε εκεί στην ερτ;;;;

Προσωπικά, το συγκεκριμένο σουπεράκι το βρίσκω εξαιρετικά εύστοχο, διότι δείχνει καθαρά την υπεροχή του έμφυλου τύπου σε σχέση με τον επίκοινο. Αν δεν θέλαμε έμφυλο τύπο, βουλεύτριες ή βουλευτίνες, θα έπρεπε να γραφτεί το κωμικό «Γυναίκες βουλευτές Αυστραλίας».

Αν έχετε περιέργεια και είστε γραμμένοι στο Φέισμπουκ, τη συζήτηση μπορείτε να την παρακολουθήσετε εδώ. Όπως θα δείτε, υπήρξαν πολλοί που χλεύασαν τον όρο (και την ΕΡΤ) αλλά και αρκετοί που τον υπερασπίστηκαν, δυο-τρεις μάλιστα έφεραν ως τεκμηρίωση παλιότερα άρθρα του ιστολογίου (καμαρώνω). Αυτοί που «κοινοποίησαν» την αρχική ανάρτηση ήταν ομόθυμα αρνητικοί, με «επιχειρήματα» όπως (κοπιπαστώνω):

Ὁ βουλευτής, ἡ βουλεύτρια, τὸ βουλευτὸ (γιὰ τὸ Jason-Ἀντιγόνη ποὺ σύντομα θὰ ἐκλεγεῖ βουλευτὴς)… Τί νούμερα ἔχουν μαζευτεῖ ἐκεῖ στήν ΕΡΤ;

Όταν οι συμμαθητές του αλ6 πιάνουν δουλειά στην ΕΡΤ με απολυτήριο νηπιαγωγείου…

Η μαλακία πάει σύννεφο εκεί στην ΕΡΤ. ΚΛΕΙΣΤΕ ΤΟ ΜΠΟΥΡΔΕΛΟ ΤΗΣ ΕΡΤ ΤΩΡΑ

Είναι φανερό πως στα συγκεκριμένα σχόλια, η απόρριψη του όρου «βουλεύτρια» από κάποιους συμφύρεται με την ιδεολογική-πολιτική αντίθεση προς την αριστερά, την παρούσα κυβέρνηση ή την ΕΡΤ ως υλοποίηση της δημόσιας τηλεόρασης.

Παρόλο που είναι ενδεικτική αυτή η διαπλοκή, καλό θα είναι να αποσυνδέσουμε τις ενστάσεις προς την ΕΡΤ και να εστιαστούμε στον όρο «βουλεύτρια» και στους λόγους για τους οποίους ενοχλεί. Φυσικά, επειδή έχω ξαναγράψει για το θέμα, και πάνω από μία φορά, σε κάποιο βαθμό θα επαναλάβω πράγματα που έχω ήδη πει. Δεν πειράζει.

Όπως ξέρουμε, στην Ελλάδα οι γυναίκες απέκτησαν το δικαίωμα να εκλέγονται στη Βουλή το 1952-πρώτη εκλέχτηκε, τον Ιανουάριο του 1953, η Ελένη Σκούρα, σε αναπληρωματική εκλογή στην περιφέρεια Θεσσαλονίκης. Τότε τέθηκε και επίσημα το πρόβλημα του θηλυκού τύπου της λέξης «βουλευτής», αν και ανεπίσημα είχε τεθεί ήδη από τον προηγούμενο αιώνα -διότι, βέβαια, μπορεί να μην υπήρχαν γυναίκες στη Βουλή των Ελλήνων όμως σχετικές συζητήσεις γίνονταν από νωρίτερα, ενώ και σε άλλες χώρες υπήρχαν γυναίκες στο σχετικό αξίωμα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επαγγελματικά θηλυκά, Θηλυκό γένος, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , , , , , , , , | 311 Σχόλια »

Ο Ουγκό, η ανάγκη και η Παναγία των Παρισίων

Posted by sarant στο 20 Σεπτεμβρίου, 2017

Τις προάλλες που είχα πάει στο Παρίσι, πέρασα κι από το νησί του Σηκουάνα και από την Παναγία των Παρισίων, όπου τώρα εκτός από τους τουρίστες και τους υπαίθριους ζωγράφους ήταν επιδεικτική και η παρουσία πάνοπλων στρατιωτών, στους δύσκολους καιρούς που ζούμε.

Επειδή είχα κανονίσει μια συνάντηση, ανάβαλα για μιαν ακόμα φορά το σχέδιο που έχω να ανέβω πάνω στους πύργους της εκκλησίας, να δω το Παρίσι από ψηλά -κάτι λέγαμε για τις ανεκπλήρωτες επιθυμίες προχτές.

Κάποτε θα ανέβω. Πάντως, τούτη τη φορά είχα κι έναν λόγο παραπάνω, διοτι φέτος το καλοκαίρι διάβασα την Παναγία των Παρισίων, του Βίκτωρος Ουγκό, και το είχα σχετικά πρόσφατο στη μνήμη μου. Αν πάω του χρόνου, θα χρειαστεί να το ξαναφρεσκάρω.

Δεν είχα διαβάσει την Παναγία των Παρισίων ως τώρα, παρά μόνο (ίσως) σε Κλασικά Εικονογραφημένα, αν και πρέπει να την είχα δει στο σινεμά, και βέβαια, επειδή οι κόρες μου βρίσκονταν σε κατάλληλην ηλικία, όταν ήταν μικρές είδαν ίσαμε 867 φορές το βίντεο από την αντίστοιχη ταινία της Ντίσνεϊ, και κάμποσες δεκάδες φορές είχα την τύχη να τη δω κι εγώ -τα παιδιά έχουν ανάγκη την επανάληψη των εμπειριών και των διηγήσεων, τα βοηθάει να ταξινομούν τον κόσμο τους. Οι ενήλικες βαριούνται τις επαναλήψεις, τουλάχιστον μέχρι να ωριμάσουν· τότε αρχίζουν να επισκέπτονται ξανά τα τοπία και τα βιβλία της νιότης τους. «Ποτέ δεν διαβάζω βιβλίο που να μην το έχω ξαναδιαβάσει», λέει ένας φίλος μου.

Το βιβλίο του Ουγκό το είχα, αλλά αδιάβαστο. Με παρακίνησε να το διαβάσω ο φίλος μας ο Δύτης, που το διάβασε πρώτος, και δη στα γαλλικά, κι έγραψε ένα συναρπαστικό άρθρο για μια λεπτομέρεια, που θα την αναφέρω παρακάτω. Παρασυρμένος από τον Δύτη, που είχε περισσότερους λόγους να το διαβάσει, αφού εκείνο τον καιρό βρισκόταν στο Παρίσι, το διάβασα κι εγώ που έκανα μπάνια στην Αίγινα -και τώρα γράφω αυτό το άρθρο.

Ο Ουγκό έγραψε το βιβλίο του το 1830 περίπου, αλλά η δράση (με τον Κουασιμόδο, την Εσμεράλδα και τον Φρολό) εκτυλίσσεται το 1482, έτσι ο σημερινός αναγνώστης έχει να δρασκελίσει δυο χάσματα αιώνων. Έχει επιπλέον να αναμετρηθεί με τον τρόπο γραφής του 19ου αιώνα, τους πλατειασμούς και τις παρεκβάσεις, που βέβαια επειδή στα χέρια ενός μάστορα οικοδομούν κόσμους τελικά μάλλον σε καλό αποβαίνουν. Ωστόσο, το βιβλίο πιάνει 670 σελίδες -δεν είναι δηλαδή ευκαταφρόνητο εγχείρημα να το διαβάσεις.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αρχαία ελληνικά, Κινηματογράφος, Λογοτεχνία, Μυθιστόρημα, Μεταφραστικά | Με ετικέτα: , , , , , , , | 125 Σχόλια »

Πόσα είναι τα πλαίσια;

Posted by sarant στο 28 Ιουνίου, 2017

Σε μια ομάδα του Φέισμπουκ που ασχολείται με τα γλωσσικά θέματα, ένα μέλος έθεσε το ερώτημα: Γιατί κάποιοι λένε «στα πλαίσια»; Ένα δεν είναι;

Πρόκειται για ένα… φλέγον ζήτημα, που μας έχει απασχολήσει κάμποσες φορές και στο ιστολόγιο αλλά δεν του έχουμε αφιερώσει άρθρο (εκτός αν από τη ζέστη έχω ξεκουτιάνει και δεν το βρήκα). Ευκαιρία λοιπόν να το κάνουμε τώρα. Σημειώνω από την αρχή ότι έχω αντλήσει υλικό από μια παλιότερη συζήτηση στη Λεξιλογία, αλλά και από την πρόσφατη συζήτηση στο Φέισμπουκ.

Ο λόγος για την καθιερωμένη πια έκφραση «στο πλαίσιο του…» / «στα πλαίσια του…» που χρησιμοποιείται πολύ συχνά (πάρα πολύ συχνά, θα έλεγε κανείς) στον καθημερινό πολιτικοδημοσιογραφικό μας λόγο. «Η σημερινή εκδήλωση γίνεται στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Φιστικιού» ή «Η σημερινή εκδήλωση γίνεται στα πλαίσια του Φεστιβάλ Φιστικιού»: κατά τη γνώμη μου και οι δυο προτάσεις είναι συνώνυμες, εναλλάξιμες και εξίσου σωστές (και με την ευκαιρία να κάνω και μια γκριζωπή διαφήμιση για το Φεστιβάλ Φιστικιού που θα γίνει τον Σεπτέμβρη στην Αίγινα).

Δεν έχουν όμως όλοι την ίδια γνώμη -κάποιοι θεωρούν λανθασμένη την έκφραση «στα πλαίσια», είτε πάντοτε, είτε σε ορισμένες περιπτώσεις.

Κάποιοι υποστηρίζουν πως πρέπει πάντοτε να λέμε «στο πλαίσιο» και ποτέ «στα πλαίσια», διότι, όπως και το Κόμμα, ένα είναι το πλαίσιο. Μόνο στον κορνιζά μπορούμε να πούμε «τα πλαίσια» είχε γράψει το 2010 ο Ανδρ. Παππάς (αν και δεν ξέρω κατά πόσο διατηρεί και σήμερα την ίδια άτεγκτη άποψη). Ένας άλλος, που απεχθανόταν αυτή την έκφραση, ρωτούσε ειρωνικά: Στα πλαίσια… Και πόσα είναι δηλαδή αυτά τα πλαίσια;

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Λαθολογία, Μεταμπλόγκειν | Με ετικέτα: , , , , , , | 183 Σχόλια »

Κατακαλοκαιρινά μεζεδάκια

Posted by sarant στο 30 Ιουλίου, 2016

Αν η περίοδος από τις 15 Ιουλίου έως τις 15 Αυγούστου είναι η καρδιά του καλοκαιριού, τούτο εδώ το σαββατοκύριακο που πέφτει σχεδόν ακριβώς στο μέσο της θα είναι η καρδιά του κατακαλόκαιρου -γι’ αυτό και διάλεξα τούτον τον τίτλο.

Κι αν έχει πια αμφισβητηθεί από τα πράγματα η αλήθεια της… έκειας ρήσης (πώς θα την πούμε τη ρήση του Ουμπέρτο Έκο; ) ότι τον Αύγουστο δεν υπάρχουν ειδήσεις, δεν παύει να ισχύει ότι το κατακαλόκαιρο υπάρχουν μεν μεζεδάκια αλλά είναι λιγότερα -ίσως επειδή τόσο εγώ που τα μαζεύω όσο κι εσείς που τα στέλνετε έχουμε άλλες ασχολίες, όσοι τουλάχιστον έχουν τη δυνατότητα κι έχουν φύγει για διακοπές. Μια άλλη εκδοχή μπορεί να είναι ότι κυνηγάμε όλοι Πόκεμον και όχι μεζεδάκια 🙂

* Η κωμική πλευρά της θλιβερής είδησης του φονικού στη Στουτγάρδη ήρθε χάρη στην ευγενική φροντίδα ενός δημοσιογράφου που φρόντισε να μας πληροφορήσει ότι υπήρξαν «μία νεκρή και δυο τραυματίες από επίθεση με μανσέτα κοντά στη Στουτγάρδη».

Mακάρι να είχε επιτεθεί με μανσέτα -θα ήταν πολύ δύσκολο να έχουμε θύματα. Αν και ποτέ δεν ξέρει κανείς, οι καημένες οι μανσέτες, δαντελένιες όπως συνήθως είναι, δεν φαίνονται και τόσο επίφοβες -τι να σου κάνει ένα μανικέτι;

Όμως ματσέτα χρησιμοποίησε ο δράστης στο Ρόιτλινγκεν, machete, το μακρύ κοφτερό λατινοαμερικάνικο μαχαίρι που το χρησιμοποιούν, αν δεν κάνω λάθος, για να κόβουν τροπικά φυτά, αλλά και για φονικό όπλο.

* Στο Βήμα της περασμένης Κυριακής, ο μεταφραστής και επιμελητής Ανδρέας Παππάς δημοσίευσε ένα άρθρο για τα ογδόντα χρόνια από την έναρξη του ισπανικού εμφυλίου. Μιλώντας για τη γέννηση της έκφρασης «πέμπτη φάλαγγα» (τα έχουμε πει κι εδώ σε παλιότερο άρθρο), ο Παππάς γράφει για τους τέσσερις στρατηγούς που κινούνταν κατά της Μαδρίτης, και σημειώνει «εξ ου και το γνωστό αντιφασιστικό τραγούδι Quatre géneraux felons … nous les pendérons» (το άρθρο δεν υπάρχει ονλάιν γι’ αυτό και δεν βάζω λίκνο).

Απορώ για ποιο λόγο ο Παππάς αναφέρει τη γαλλική βερσιόν του πασίγνωστου αντιφασιστικού τραγουδιού, και όχι την αρχική ισπανική του μορφή, που είναι άλλωστε πολύ γνωστή τόσο στη χώρα μας όσο και διεθνώς. Βέβαια, καθώς ο ισπανικός αγώνας είχε από την αρχή έντονο διεθνή χαρακτήρα, το τραγούδι για τους τέσσερις προδότες στρατηγούς μεταφράστηκε πολύ γρήγορα σε πολλές γλώσσες -αλλά δεν παύει να αναφέρεται πάντοτε με τον ισπανικό τίτλο Los cuatro generales.

Να ακούσουμε ακριβώς μια από αυτές τις εκτελέσεις, με ανάμικτους στίχους ισπανικούς και γερμανικούς, από τον Ερνστ Μπους, τον Γερμανό κομμουνιστή καλλιτέχνη.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Κοτσανολόγιο, Μαργαριτάρια, Μεζεδάκια, Ορθογραφικά, Τίτλοι, Φωτογραφίες | Με ετικέτα: , , , , , , | 145 Σχόλια »

Άραβες γυναίκες, λάγνες ερωτιάρες!

Posted by sarant στο 29 Οκτωβρίου, 2015

Στα σχόλια του χτεσινού άρθρου, αναφέρθηκε ο τύπος «μια Αφροαμερικανή», που ακούστηκε σε δελτίο ειδήσεων με αφορμή τη νέα βαρβαρότητα που θα είδατε ίσως σε ιότροπο βιντεάκι, τον ένοπλο αστυνομικό που εισβάλλει σε τάξη σχολείου, ρίχνει κάτω και τραβολογάει βάναυσα τη μαύρη μαθήτρια που αρνιόταν να βγει έξω.

(Θα κάνω δυο παρενθέσεις εδώ: ο τρόπος που φέρεται η αστυνομία στους μαύρους της Αμερικής μερικές φορές θυμίζει στρατό κατοχής -σε άλλα κράτη (όχι όμως σε όλα) θα είχε προκαλέσει επίσημα διπλωματικά διαβήματα. Και αν αυτό γίνεται τη στιγμή που πρόεδρος της χώρας είναι μαύρος εδώ και εφτά χρόνια, σκεφτείτε πόσο ανεδαφικό είναι να περιμένουμε από την αριστερή κυβέρνηση να μεταμορφώσει ξαφνικά την αστυνομία σε υποδειγματικούς δημόσιους λειτουργούς που μοιράζουν κλήσεις και τριαντάφυλλα.

Η δεύτερη παρένθεση: τη βάρβαρη σκηνή τη μαγνητοσκόπησαν συμμαθητές με τα κινητά τους και την είδε όλος ο πλανήτης. Πριν από δέκα χρόνια το συμβάν θα είχε κουκουλωθεί εύκολα. Και τώρα μπορεί να κουκουλωθεί, αλλά όχι εύκολα. Μερικά πράγματα λειτουργούν και υπέρ αδυνάτου).

Όμως εδώ λεξιλογούμε, οπότε κλείνω τις παρενθέσεις. Λέγαμε για τον τύπο «Αφροαμερικανή», που ξένισε τον φίλο μας τον Γουσού. Και πράγματι, συνήθως λέμε Αμερικανίδα και πιο λαϊκά Αμερικάνα, υπάρχει όμως και ο (λογιότερος) τύπος «Αμερικανή». Και το «Αφροαμερικανή» έχει τουλάχιστον το πλεονέκτημα ότι γλιτώνει μια συλλαβή ως προς το -ίδα, κάτι που δεν είναι αμελητέο σε μια λέξη ήδη εφτασύλλαβη.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Θηλυκό γένος, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , , | 221 Σχόλια »

Ποιος έκανε το τρένο να σφυρίζει τρεις φορές;

Posted by sarant στο 8 Μαΐου, 2013

highnoonΟ τίτλος του άρθρου, όπως θα το καταλάβατε, είναι υπαινιγμός στην κλασική ταινία γουέστερν «Το τρένο θα σφυρίξει τρεις φορές», ταινία του 1952 σε σκηνοθεσία του Φρεντ Τσίνεμαν, με τον Γκάρι Κούπερ και τη Γκρέις Κέλι, ένα ασπρόμαυρο γουέστερν που μπορεί να ιδωθεί και σαν πολιτική αλληγορία και καταγγελία του μακαρθισμού… αλλά το ιστολόγιο δεν έχει επιδόσεις στον κινηματογράφο, ο καθένας στο είδος του κι εμείς πιο πολύ με τη γλώσσα ασχολούμαστε, οπότε αφήνουμε την ταινία για τους σινεφίλ και τους κριτικούς, κι εμείς εστιαζόμαστε στον τίτλο της ταινίας, τίτλο που έχει γράψει τη δική του πορεία κι έχει γίνει παροιμιώδης κατά κάποιο τρόπο, αφού συχνά-πυκνά βλέπει κανείς άρθρα στις εφημερίδες με υπαινιγμούς στον τίτλο της παλιάς αυτής ταινίας, αλλά και έχει δώσει, παρωδούμενος, τον τίτλο στην επιθεώρηση «Το τρέντυ θα χτυπήσει τρεις φορές«. Όμως, το τρένο σφυρίζει τρεις φορές στον ελληνικό τίτλο της ταινίας. Ο πρωτότυπος τίτλος είναι High noon, που θα πει «ντάλα μεσημέρι» ή «καταμεσήμερο», όπως βλέπετε και στην εικόνα αριστερά.

Δεν ξέρω τα δικά σας γούστα, αλλά ο ελληνικός τίτλος μού φαίνεται πολύ καλύτερος. Θα μου πείτε, και με το δίκιο σας, ότι κατά ένα μέρος αυτό οφείλεται στη συνήθεια και στην εξοικείωση, αλλά και πάλι εξακολουθώ να τον βρίσκω καλύτερο ή, τουλάχιστον, πολύ πετυχημένο. Παραδέχομαι βέβαια ότι τον αγγλικό τίτλο τον έμαθα αργότερα από τον ελληνικό (που τον είχα ακούσει πριν δω την ταινία). Στις μέρες μας συνηθίζεται να παρατίθενται οι δυο τίτλοι, αγγλικός κι ελληνικός, πλάι πλάι, κι έτσι φαντάζομαι ότι οι περισσότεροι έχουν επίγνωση της μεταφραστικής αναντιστοιχίας. Μάλιστα, όταν το 2000 κυκλοφόρησε μια κωμική ταινία με στοιχεία γουέστερν και κουνγκ φου και τίτλο Shanghai noon, λογοπαίγνιο με το High noon, ο ελληνικός τίτλος μετέφερε το λογοπαίγνιο, αφού ήταν «Ο Κινέζος θα χτυπήσει τρεις φορές«.

Κι άλλες φορές ο ελληνικός τίτλος, που δεν είναι πιστή μετάφραση του αγγλικού, φαίνεται πιο πετυχημένος -για παράδειγμα, συγκρίνετε το «Φράουλες και αίμα», τίτλο που ξαναέγινε επίκαιρος με τις ματωμένες φράουλες της Μανωλάδας, με το κάπως ξερό ή πεζό «The Strawberry Statement».

Η μεταφραστική αναντιστοιχία έχει γεννήσει και μερικές γουστόζικες ιστορίες. Ο μεταφραστής Ανδρέας Παππάς είχε γράψει για την ταινία Splendor in the grass του Ελία Καζάν, που παίχτηκε στα ελληνικά με τίτλο «Πυρετός στο αίμα»:  Ένας συμμαθητής μου, λοιπόν, που είχε προσέξει τον αγγλικό τίτλο βλέποντας την ταινία, υπερήφανος για τους ορίζοντες της αγγλομάθειας που ανοίγονταν μπροστά του, μας είχε πει: «Ρε σεις, το ξέρατε ότι ο πυρετός είναι splendor και το αίμα grass;».

Στην τελευταία περίπτωση, ο αγγλικός τίτλος είναι παρμένος από στίχο του Wordsworth, που ασφαλώς κάτι θα έλεγε στον καλλιεργημένο αγγλόφωνο θεατή. Για τον Έλληνα, που δεν έχει τέτοια εξοικείωση, η αναφορά θα είχε χαθεί ακόμα κι αν ο τίτλος μεταφραζόταν πιστά.

Αυτό μου θυμίζει έναν μεταφρασμένο ελληνικό τίτλο για τον οποίο έχω γκρινιάξει στο παρελθόν, παρόλο που αναγνωρίζω πως ο τίτλος του βιβλίου είναι εκδοτικό προνόμιο. Ένα από τα ιστορικά αστυνομικά βιβλία του Peter Tremayne, όπου πρωταγωνιστεί η Ιρλανδέζα μοναχή Φιντέλμα, έχει τον αγγλικό τίτλο Suffer little children. Αυτό είναι παρμένο από την αγγλική μετάφραση των Ευαγγελίων και αντιστοιχεί στο ελληνικό Άφετε τα παιδία. Είχε έτοιμον ωραίο τίτλο ο εκδότης, βαρύ και τριζάτο, κι όμως προτίμησε να τιτλοφορήσει την ελληνική μετάφρασή του «Η καταδίωξη των μικρών διαδόχων», επιλογή εντελώς αξιοθρήνητη κατά την ταπεινή μου γνώμη, όχι επειδή δεν είναι πιστή μετάφραση αλλά επειδή μαρτυράει το κλειδί του έργου και χαλάει όλο το μυστήριο,  διότι στο βιβλίο εμφανίζονται κάτι μαυρομάλλικα παιδιά που φοβούνται και τον ίσκιο τους, και που τελικά αποδεικνύεται πως είναι διάδοχοι του θρόνου και κάποιος θέλει να τα σκοτώσει… μυστικό που φανερώνεται στον Έλληνα αναγνώστη ήδη από τον τίτλο, αυτογκόλ από τ’ αποδυτήρια που λέμε, όπως σε μια παλιάν ελληνική κωμωδία όπου ο Νίκος Σταυρίδης παίζει (με περούκα) τη θεία του ήρωα, που είναι συγγραφέας αστυνομικών βιβλίων, που το βιβλίο της σημείωσε παταγώδη αποτυχία επειδή είχε τίτλο «Δολοφόνος ήταν ο γιατρός».

Εκδοτικό προνόμιο ο τίτλος, είπαμε, οπότε συγχωρείται να μην αποτελεί πιστή μετάφραση του πρωτοτύπου, αλλά όχι κι έτσι. Κι άλλες φορές έχω γκρινιάξει για τίτλο, όπως ας πούμε σ’ ένα διήγημα του Τσάντλερ, με τον πρωτότυπο τίτλο Finger man, παναπεί καταδότης (και ο Μάρλοου στο διήγημα αυτό έχει πράγματι καταθέσει εις βάρος ενός κακοποιού, άρα είναι καταδότης στα μάτια του), το οποίο στην ελληνική του μετάφραση έγινε «Χρυσοδάκτυλος», που το βρήκα εντελώς παραπλανητικό.

Μπορεί βέβαια να παρατηρήσει κανείς ότι μερικοί μεταφρασμένοι τίτλοι έχουν εσκεμμένα γίνει λίγο πιο πιασάρικοι στη μετάφρασή τους. Για παράδειγμα, σε ένα από τα βιβλία της Φιντέλμας, που ανέφερα πιο πάνω, αστυνομικό πάλι, το Valley of the Shadow, θέλοντας ο εκδότης και μη θέλοντας ο μεταφραστής έχει αποδοθεί «Κοιλάδα του θανάτου». Είπαμε, ο εκδότης βάζει τα λεφτά του, έχει λόγο στην επιλογή του τίτλου, άλλωστε κρίνεται. Παρόμοια, ένα από τα βιβλία της σειράς του Χάρι Πότερ, θαρρώ το προτελευταίο, Harry Potter and the Half-blood Prince, αρχικά είχε αποδοθεί «Ο Χάρι Πότερ και ο πρίγκιπας του αίματος», αλλά τελικά, αφού πολλοί διαμαρτυρήθηκαν (κι εγώ μαζί τους) στο βιβλίο προκρίθηκε ο τίτλος «ΧΠ και ο ημίαιμος πρίγκιψ», σαφώς καλύτερος κατά τη γνώμη μου.

Αλλά, όπως ξαναείπα, σε πολλές περιπτώσεις συγχωρείται ή ακόμα και επιβάλλεται η μη πιστή απόδοση του τίτλου. Για το λόγο αυτό, όχι απλώς διαφωνώ ριζικά αλλά και θεωρώ άσχετον με τη μετάφραση τον αγγλομαθή που κατάρτισε το «τοπ-10 των χειρότερων μεταφράσεων τίτλων ταινιών«, όπου περιλαμβάνει πολλές αποδόσεις που εγώ τις θεωρώ ευρηματικές. Σας προσκαλώ μάλιστα να αναφέρετε κι άλλες περιπτώσεις ταινιών που ο τίτλος τους δεν αποτελεί πιστή μετάφραση του πρωτοτύπου.

Πρέπει όμως πρώτα να απαντήσω στο ερώτημα του δικού μου τίτλου, «Ποιος έκανε το τρένο να σφυρίζει τρεις φορές». Διότι, πρέπει να το πω, παρόλο που σε κάποιο παλιό μου άρθρο είχα παινέψει τον ανώνυμο Έλληνα εισαγωγέα του The Strawberry Statement για την ευρηματικότητά του που μας χάρισε το έξοχο «Φράουλες και αίμα», τελικά αποδεικνύεται ότι ο έπαινος (ή η κατακραυγή, αν δεν συμφωνείτε  με τη γνώμη μου) ανήκει στον Γάλλο εισαγωγέα, διότι στα γαλλικά η ταινία κυκλοφόρησε ως Des fraises et du sang, και είναι μάλλον βέβαιο ότι εμείς από τους Γάλλους το πήραμε, και όχι οι Γάλλοι από εμάς. Από τα γαλλικά πήραμε και τους άλλους δύο τίτλους που ανάφερα στην αρχή: La Fièvre dans le sang είναι ο γαλλικός τίτλος της ταινίας του Καζάν (απ’ όπου κι ο δικός μας Πυρετός στο αίμα), ενώ η ταινία του Τσίνεμαν στα γαλλικά είναι Le train sifflera trois fois κι έτσι βρίσκουμε και την απάντηση στο ερώτημα «ποιος έκανε το τρένο να σφυρίζει τρεις φορές».

Σε κάποιες άλλες περιπτώσεις μεταφραστικής αναντιστοιχίας σε αγγλικό τίτλο, δεν υπάρχει ταύτιση με τη γαλλική κόπια. Έτσι, το χιτσκοκικό Rear Window κυκλοφόρησε στα ελληνικά ως Σιωπηλός μάρτυρας, ενώ ο γαλλικός τίτλος (αλλά και ο γερμανικός, ο ιταλικός και όσοι άλλοι κοίταξα) ακολουθούν περίπου τον αγγλικό. Για να πω την αλήθεια, δεν θεωρώ φοβερά πετυχημένο τον ελληνικό τίτλο, μια χαρά θα μπορούσε να μεταφραστεί ο πρωτότυπος.

Αντίθετα, σε μιαν άλλη χιτσκοκική ταινία, το άχαρο Νorth by Northwest του πρωτοτύπου πολλοί το αποφύγανε, ο καθένας με τον τρόπο του. La Mort aux trousses (ο θάνατος στο κατόπι ή κάτι τέτοιο) στα γαλλικά, Der unsichtbare Dritte (ο αόρατος τρίτος) στα γερμανικά, Intrigo internazionale στα ιταλικά και παρόμοιο στα πορτογαλικά, Στο τελευταίο λεπτό (ή κάτι τέτοιο) στα σουηδικά, Ανθρωποκυνηγητό (ή κάτι τέτοιο) στα δανέζικα, και βέβαια το μεγαλειώδες «Στη σκιά των τεσσάρων γιγάντων» στα ελληνικά, που δεν βρίσκω να υπάρχει αλλού αντίστοιχό του.

Οπότε, ίσως θα έπρεπε να βάλω στο άρθρο τον τίτλο «Ποιος κάθισε στη σκιά των τεσσάρων γιγάντων».

Posted in Κινηματογράφος, Μεταφραστικά, Συγκριτικά γλωσσικά, Τίτλοι | Με ετικέτα: , , , , , | 233 Σχόλια »