Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘ανεπαφικός’

Αμερικάνικα μεζεδάκια

Posted by sarant στο 10 Αυγούστου, 2013

Και τι άλλο περιμένατε να είναι τα σαββατιάτικα μεζεδάκια μας, αφού βρίσκονται στον απόηχο της επίσκεψης του πρωθυπουργού μας στην Αμερική; Βέβαια, ο τίτλος είναι κατά κάποιο τρόπο και παραπλανητικός, αφού σχεδόν κανένα από τα (όχι πολλά, διότι μας έχει ρίξει κάτω το ραστόνι) σημερινά θέματα δεν αναφέρεται στην ίδια την επίσκεψη.

* Οπότε, ας ξεκινήσουμε με εκείνο το ένα μεζεδάκι της επίσκεψης, το κατεξοχήν αμερικάνικο, που το χρωστάμε στον χεροδύναμο Κώστα Μπογδάνο, που ως παρουσιαστής δελτίου ειδήσεων (αν κατάλαβα καλά είναι καινούργιος σ’ αυτό το ρόλο) κατάφερε να σηκώσει ολόκληρη την αμερικανική ήπειρο, να την πάρει από τη θέση της και να τη μεταφέρει στα ανατολικά της χώρας μας, διότι είπε ότι ο πρωθυπουργός ταξιδεύει «προς ανατολάς». (Εδώ το βιντεάκι). Μια τέτοια γεωλογική αναστάτωση δεν είναι διόλου περίεργο που προκάλεσε και σεισμό, και μάλιστα των εννέα βαθμών της κλίμακας Ρίχτερ, όπως είπε αμέσως μετά ο δημοσιογράφος -είναι πάντως «καλό μυστρί», όπως έλεγε ο Παπαδιαμάντης σε ανάλογη περίσταση, δηλαδή μπαλώνει γρήγορα τα λάθη του, και τέλος πάντων αυτά τα έχει η ζωντανή μετάδοση και ο προφορικός λόγος.

* Πολύ λιγότερα ελαφρυντικά βρίσκω για την κοτρώνα που πέταξε, από το κεντρικό δελτίο ειδήσεων του Μέγκα την περασμένη Τρίτη, ο παρουσιαστής ο οποίος, αναφερόμενος στην αγορά της Ουάσινγκτον Ποστ από τον Τζεφ Μπέζος της Άμαζον είπε: «τον Τζεφ Μπέζος, ελληνικής καταγωγής θυμίζω,…» Αλλά βέβαια ο Jeff Bezos δεν είναι ο χαμένος ξάδερφος του Γιάννη Μπέζου, και το όνομα Bezos δεν είναι ελληνικό, παρ’ όλο που φαίνεται -είναι ισπανικό, Κουβανός ήταν ή είναι ο Miguel Bezos, ο πατριός τού Τζεφ, που τον υιοθέτησε κιόλας. Συγγνωστό θα ήταν το λάθος αν το έκανε κάποιος κοινός θνητός, αλλά από δημοσιογράφο (και, υποτίθεται, διακεκριμένον, αφού τον βάζουν να παρουσιάζει δελτίο, έστω και καλοκαιρινό) δείχνει ασυγχώρητο έλλειμμα παιδείας.

* Το επόμενο μεζεδάκι το έχετε ήδη αναφέρει σε προηγούμενά σας σχόλια, το είχα προσέξει κι εγώ, μου το ‘στειλε κι ένας φίλος με ηλεμήνυμα, το πρόσεξαν και στη Λεξιλογία, παναπεί είναι διάσημο μεζεδάκι. Στην επιστολή του Φίλιππου Δραγούμη, δημοτικού συμβούλου Αθηνών και απόγονου του Ίωνα Δραγούμη, με την οποία καταγγέλλεται η καπηλεία της μνήμης του Ίωνα Δραγούμη από το φιλοναζιστικό κόμμα της Χρυσής Αβγής, υπάρχουν πολλά σωστά επί της ουσίας και ένα μαργαριτάρι. Το μαργαριτάρι βρίσκεται στη φράση: Είναι τουλάχιστον ντροπή άνθρωποι που ενστερνίζονται διδαχές του Χίτλερ και του ρατσισμού να εμφανίζονται ως τιμητές της μνήμης ενός ανθρώπου υπέρμαχου της δημοκρατίας και της φιλίας μεταξύ των λαών.

Ο Φ. Δ. θέλει να πει ότι είναι ντροπή να εμφανίζονται ότι τιμούν τη μνήμη του Ίωνα Δραγούμη οι ρατσιστές. Ωστόσο, «τιμητής» είναι αυτός που επικρίνει τις πράξεις των άλλων. Η λέξη έχει πια χάσει την ετυμολογική της διαφάνεια, κι έτσι όλο και συχνότερα τη βλέπουμε να χρησιμοποιείται με τη σημασία «υπερασπιστής, οπαδός, θαυμαστής». Όπως εύστοχα σχολίασε ο Νίκος Λίγγρης στη Λεξιλογία, η λέξη έχει αρχίσει να παίρνει τον δρόμο του «ευάριθμου», όπου ουσιαστικά δεν μπορείς να χρησιμοποιήσεις τη λέξη γιατί δεν ξέρεις πώς θα την ερμηνεύσουν όσοι σε διαβάσουν. Και όπως για τον ευάριθμο υπάρχει η λύση του «ολιγάριθμος», έτσι και για τον τιμητή έχουμε τον κήνσορα, που είναι και γνήσιο τζιν (ή τζιν). Οπότε, αν πολλοί ακολουθήσουν τις ασφαλείς εναλλακτικές λύσεις, θα εμφανιστεί κάτι ανάλογο με τον νόμο του Γκρέσαμ, αφού όσοι θα λένε «τιμητής» θα τον χρησιμοποιούν, στο μεγάλο μέρος τους, με τη λάθος έννοια, μια και εκείνοι που ξέρουν τι σημαίνει θα χρησιμοποιούν τον όρο «κήνσορας».

* Παραπλήσιο είναι το επόμενο θέμα μας, με την έννοια ότι μια λέξη χρησιμοποιείται και πάλι με σημασία διαφορετική από των λεξικών, όμως εδώ έχουμε νεολογισμό. Μου στέλνει ηλεμήνυμα ένας φίλος στο οποίο με πληροφορεί (και ομολογώ πως δεν το είχα αντιληφθεί) ότι οι νέες «έξυπνες» κάρτες που λέγονται contactless smart cards έχουν αποδοθεί από την πιάτσα «κάρτες ανέπαφων συναλλαγών» ή κάρτες ανέπαφων πληρωμών. Το βέβαιο είναι ότι, μέχρι στιγμής, «ανέπαφος» σημαίνει «που δεν τον άγγιξαν καθόλου, δεν τον χρησιμοποίησαν ή δεν του προξένησαν καμιά φθορά ή βλάβη»: Άφησε το φαγητό του ανέπαφο. Tα βιβλία επιστράφηκαν ανέπαφα. Αυτά στο ΛΚΝ και παρόμοια στο ΛΝΕΓ: «αυτός που δεν έχει υποστεί φθορά ή μείωση, που διατηρεί την ακεραιότητά του», με συνώνυμα: ακέραιος, απείραχτος, ανέγγιχτος. Δηλαδή, στα ελληνικά, ως τώρα «ανέπαφος» σημαίνει intact.

Από την άλλη, η πιάτσα συνήθως επιβάλλει την ορολογία της εφόσον παράγει ή έστω διακινεί κάτι. Και, για να πούμε του στραβού το δίκιο, ήδη χρησιμοποιούμε, έστω και ανεπίσημα/αλεξικογράφητα τη λ. ανέπαφος με τη σημασία «αυτός που δεν έχει επαφή με το περιβάλλον του» (μεταφορικά βέβαια, αν και αυτή τη σημασία δεν τη βρίσκω στο slang.gr, οπότε ίσως τη λέω μόνο εγώ). Επειδή αποδόσεις του τύπου «μη επαφής/χωρίς επαφή» είναι καταδικασμένες σε αποτυχία, η μόνη εναλλακτική λύση που βλέπω βιώσιμη είναι «ανεπαφικές κάρτες». Κι αφού τα έγραψα όλα αυτά, γκουγκλίζω για να δω αν έχει ειπωθεί το ανεπαφικός και βλέπω ότι χρησιμοποιείται εδώ και χρόνια π.χ. από τις υπηρεσίες της ΕΕ. Ίσως όμως να μην το κουβάλησα άδικα ως εδώ το κουκουβαγέλι, να πάρουμε τουλάχιστον είδηση ότι υπάρχει κι αυτή η απόδοση: ανεπαφικές κάρτες.

* Αν διαπιστώσετε ότι μερικά σχόλια που κάνετε δεν εμφανίζονται ή εμφανίζονται ενωμένα μαζί με άλλα σχόλια, τα παράπονά σας στο Υπουργείο Παιδείας, το οποίο αποφάσισε «Νέες καταργήσεις και συγχωνεύσεις σχολίων«. Δεν κατανοώ ποιαν αρμοδιότητα έχει το υπουργεί Παιδείας να ρυθμίζει τη μπλογκόσφαιρα, ούτε σε τι θα μας ωφελήσει η κατάργηση των σχολίων, αλλά τι να κάνουμε, μνημονιακή υποχρέωση και τα σκυλιά δεμένα.

* Δεν αμφιβάλλω ότι οι συνταγές για φαγητά με μελιτζάνες που δημοσιεύονται από τους bostanistas είναι πρωτότυπες και πετυχημένες, αλλά έκαστος στο είδος του. Όταν θέλουμε να πούμε δυο λόγια για την ετυμολογία της λέξης, ανοίγουμε λεξικό. Η λέξη «μελιτζάνα» ΔΕΝ προέρχεται από το malum insanum. Πολύ περισσότερα, εδώ.

* Ο ευπρεπισμός της εβδομάδας: Στην ανακοίνωση του Παλατίου αναφέρεται επίσης…. Αν έλεγε «του Παλατιού» θα ήταν παρακατιανό, τίποτα παράγκα του Καραγκιόζη;

* Διάβασα τις προάλλες ένα ειδησάκι που περιείχε το ανυπόφορο κλισέ «τα πέταξε η εγγονή του Elvis Presley» (επρόκειτο για φωτογράφηση εσωρούχων). Με παραξένεψαν τα λατινικά στο όνομα του Έλβις, που ήταν όνομα καραδιάσημο -γιατί, αν κριτήριο είναι να γράφονται με το λατινικό αλφάβητο τα πιο σπάνια ονόματα, το όνομα του Πρίσλεϊ μόνο σπάνιο δεν είναι, έστω και τόσα χρόνια μετά τον θάνατό του. Τελικά όμως το κριτήριο δεν είναι η οικειότητα αλλά ο τομέας. Τα καλλιτεχνικά επώνυμα ξένων γράφονται με λατινικό αλφάβητο κι ας είναι και διασημότατα, τα αθλητικά γράφονται με το ελληνικό κι ας είναι και σχετικά άγνωστα.

* Τίτλος στην Εφ. Συντακτών: Φθηνοί στα πίτουρα… Καταρχάς, με ενοχλεί (μόνο εμένα; ) ο ευπρεπισμός, ακόμα και της λαϊκής παροιμίας -γιατί όχι «Φτηνοί»; Τι ισοπέδωση είναι αυτή; Δεύτερον, η παροιμία δίνεται ανάποδα, αφού είναι «ακριβοί στα πίτουρα και φτηνοί στ’ αλεύρι». Το «φθηνοί στα πίτουρα» δεν φαίνεται να είναι εσκεμμένη ειρωνική-λογοπαικτική παραλλαγή της παροιμίας, οπότε είναι  λάθος, σαν να λέγαμε, χωρίς διάθεση ειρωνείας, «ο κόσμος τόχει κρυφό καμάρι κι εμείς τούμπανο».

* Ακούω συνέχεια στα κανάλια για την «άρση των πλειστηριασμών πρώτης κατοικίας». Πρόκειται βέβαια για «άρση της απαγόρευσης πλειστηριασμών πρώτης κατοικίας». Φραστική οικονομία ίσως, αλλά όταν αρχίσουν να παίρνουν σπίτια θα έχει σημασία.

* Όταν δυο άνθρωποι διαφωνούν σε μια πρόβλεψή τους, αφού πει ο καθένας τα επιχειρήματά του, ο ένας από τους δύο, συνήθως εκείνος που έχει την μεγαλύτερη βεβαιότητα, λέει «εδώ είμαστε και θα δούμε ποιος έχει δίκιο», εννοώντας ότι δεν θ’ αργήσει να συμβεί το γεγονός αυτό και τότε θα φανεί ποια πρόβλεψη βγήκε αληθινή.

Στα τέλη Ιανουαρίου, με βάση τα προσωρινά στοιχεία των πωλήσεων πετρελαίου έως και τον Δεκέμβριο, κάποιος αρθρογράφος της lifo.gr είχε θριαμβολογήσει ότι διαψεύστηκαν οι Κασσάνδρες και ότι σημειώθηκε αύξηση των εσόδων του κράτους, παρά τον μειωμένο όγκο πωλήσεων. Είχα τότε σχολιάσει ότι τα στοιχεία είναι προσωρινά και ότι, με βάση την πείρα μου, πάρα πολλά νοικοκυριά είχαν βάλει πετρέλαιο τον Δεκέμβριο, όταν δεν άντεχαν άλλο, και δεν θα ξαναέβαζαν ως το τέλος της σαιζόν, και είχα πει, τότε, «εδώ είμαστε και θα δούμε». Βλέπω τώρα την ανακοίνωση της ένωσης πρατηριούχων, ότι τελικά τα έσοδα από το πετρέλαιο μειώθηκαν παρά τον θηριωδώς αυξημένο φόρο, οπότε γκουγκλίζω για να βρω εκείνη την παλιά συζήτηση στη lifo. Και, περίεργο πράμα, ενώ η συζήτηση γκουγκλίζεται, το λινκ δεν οδηγεί πουθενά. Ούτε να καυχηθεί κανείς για μια πετυχημένη πρόβλεψή του δεν μπορεί σ’ αυτό τον κόσμο…

* Στη σημερινή Ελευθεροτυπία (πρέπει να) δημοσιεύεται μια μικρή συνέντευξή μου που έδωσα, μαζί με άλλους υπεύθυνους ιστολογίων, στον Γιώργο Δαμιανό. Μπορείτε να τη διαβάσετε εδώ, αλλά να σημειώσω ότι, προφανώς για λόγους χώρου, η απάντησή μου στο τελευταίο ερώτημα συντομεύτηκε -δηλ. παραλείφθηκε η επισήμανση ότι δεν προτείνω ιστολόγια γιατί είναι πάρα πολλά τα αξιόλογα.

Posted in Μαργαριτάρια, Μεταγραφή ξένων ονομάτων, Μεζεδάκια, Νεολογισμοί, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , | 83 Σχόλια »