Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Αντόνιο Γκράμσι’

Sic transit gloria mundi….

Posted by sarant στο 5 Σεπτεμβρίου, 2018

Σικ τράνζιτ γκλόρια μούντι, έτσι παρέρχεται η δόξα του κόσμου. Το ρητό είναι λατινικό, αλλά όχι της κλασικής εποχής -αφού, όπως μόλις έμαθα, χρησιμοποιήθηκε αρχικά κατά τις τελετές ενθρόνισης του Πάπα τον 15ο αιώνα.

Οι λέξεις μάς είναι όλες οικείες, ακόμα και σε μένα που δεν έχω διδαχτεί λατινικά ούτε μια ώρα στη ζωή μου (ήμουν του Πρακτικού).

Το sic το χρησιμοποιούμε, ειρωνικά συνήθως, όταν παραθέτουμε λόγια άλλων, για να δείξουμε ότι κάτι, που συνήθως είναι κάποιο μαργαριτάρι ή μια υπερβολική άποψη, ειπώθηκε όντως έτσι, ότι δεν το αλλάξαμε εμείς. Κι εδώ στο ιστολόγιο, όταν ενδίδω στον πειρασμό του γλωσσικού ακτιβισμού και χρησιμοποιώ κάποιον τύπο που δεν είναι καθιερωμένος, βάζω δίπλα σε παρένθεση «σικ, ρε» για να δείξω ότι ξέρω πως πρόκειται για τέτοιον τύπο, π.χ. «θέλησαν να εισάξουν (σικ, ρε) καινά δαιμόνια». Δεν έχει σχέση με το σικ ντύσιμο, αυτό είναι γαλλικό, chic.

Το τράνζιτ ή τράνζιτο το ξέρουμε από τους επιβάτες ή τα εμπορεύματα που περνούν τράνζιτ από μια χώρα δηλ. χωρίς να περάσουν από τελωνειακό έλεγχο, και το χρησιμοποιούμε και για τους χώρους τράνζιτ των αεροδρομίων ή των λιμανιών. Αποδίδεται διέλευση ή διαμετακόμιση, αναλόγως. Και στις δυτικοευρωπαϊκές γλώσσες έχει πάμπολλα ομόρριζα, που καμιά φορά επανέρχονται στην ορολογία ειδικών κλάδων, όπως το τρανζίσιον γκέιμ που είναι όρος της μόδας τώρα στο ποδόσφαιρο.

Γκλόρια είναι βεβαίως η δόξα, είναι και γυναικείο όνομα, όχι ελληνικό όμως, πχ η Γκλόρια Γκέινορ, αλλά και όνομα θεάτρου. Υπάρχει κι ένα λουλούδι που το λένε γκλοριόζα.

Μούντι είναι ο κόσμος, πτώση γενική. Η ονομαστική είναι mundus (ενώ το espressus freddus schettus είναι αιτιατική πληθυντικού, ανώμαλη γλώσσα τα λατινικά). Από εκεί και το Μουντιάλ, βεβαίως, που το λέμε έτσι στη χώρα μας ακόμα κι όταν γίνεται σε χώρες που μιλάνε μη λατινογενή γλώσσα, όπως φέτος.

Το ρητό είναι πασίγνωστο, και το έχω δει να χρησιμοποιείται και χιουμοριστικά παραλλαγμένο κάμποσες φορές, π.χ. Sic transit gloria Mundial, για τον αποκλεισμό μεγάλων ομάδων από νωρίς στο Μουντιάλ.

Ωστόσο, σήμερα το χρησιμοποιώ για να σχολιάσω το μάθημα των Λατινικών, το οποίο, όπως ανακοίνωσε ο υπουργός Παιδείας, για πρώτη φορά εξοβελίζεται εντελώς από τις εισαγωγικές εξετάσεις της θεωρητικής κατεύθυνσης -πιθανόν μάλιστα και να μην διδάσκεται καν, αυτό δεν το κατάλαβα με βεβαιότητα από τις ανακοινώσεις του υπουργού.

Φυσικά, οι ανακοινώσεις δεν αφορούσαν ειδικά το μάθημα των Λατινικών αλλά μια πολύ ευρύτερη και ίσως πολύ σημαντική μεταρρύθμιση του τρόπου εισαγωγής στα ΑΕΙ, που θα πρέπει όμως να τη συζητήσουμε σε άλλο άρθρο. Στο σημερινό, θα επικεντρωθούμε στην «κατάργηση» των Λατινικών, μια και το θέμα αυτό, καλώς ή κακώς, μονοπώλησε τους προβολείς της επικαιρότητας -και αφού είμαστε ιστολόγιο γλωσσικό δεν επιτρέπεται να μην το σχολιάσουμε κι εμείς.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Εκπαίδευση, Λατινικά, Μεταμπλόγκειν | Με ετικέτα: , , | 400 Σχόλια »

Ο χακεμένος Πλούταρχος και άλλα μεζεδάκια

Posted by sarant στο 4 Απριλίου, 2015

Ο τίτλος του σημερινού πολυσυλλεκτικού μας άρθρου είναι παρμένος από κάτι που ειπώθηκε στην έκτακτη συνεδρίαση της Βουλής την περασμένη Δευτέρα. Αλλιώς μπορεί και να τα λέγαμε «Μεζεδάκια των Βαγιών» αφού αύριο, Κυριακή των Βαΐων, μοιράζουνε βάγια στις εκκλησιές -υποθέτω, δηλαδή, διότι δεν έχω πάει ποτέ. Θα μπορούσαμε επίσης να τα πούμε «μεταπρωταπριλιάτικα», μια και κάποια θέματά μας αναφέρονται ακριβώς στα πρωταπριλιάτικα ψέματα.

Λοιπόν, κατά τη συζήτηση στη Βουλή, ο πρώην (θέλω να το ακούω) πρωθυπουργός, απαντώντας στην πρόεδρο της Βουλής, η οποία τον επιτίμησε (και όχι άδικα) για τις λεκτικές παρεκτροπές του, της ανέφερε ένα ρητό του Πλούταρχου από το έργο του «Γυναικών αρετή», ότι «η ανδρεία είναι αρετή και των ανδρών και των γυναικών» -και άρα μην παρεξηγείστε τόσο εύκολα κυρία Πρόεδρε, είπε. (Για του λόγου το αληθές, το απόσπασμα είναι εδώ).

Πέρα από το ότι η θέση των γυναικών στην κοινωνία ήταν διαφορετική στην αρχαιότητα και ότι υπάρχουν πάμπολλα ρητά… μεγάλων ανδρών που επικροτούν την ανισότητα ανάμεσα στα δυο φύλα, αναρωτήθηκα αν υπάρχει αυτό το ρητό.

Έψαξα το συγκεκριμένο έργο του Πλούταρχου, το «Περί γυναικών αρετής», αλλά δεν βρήκα το απόφθεγμα. Σε όλο το έργο η λέξη «ανδρεία» υπάρχει μία φορα, στο «καὶ μὴν οὐκ ἔστιν ἀρετῆς γυναικείας καὶ ἀνδρείας ὁμοιότητα καὶ διαφορὰν ἄλλοθεν καταμαθεῖν μᾶλλον, ἢ βίους βίοις καὶ πράξεσι
πράξεις», όπου όμως η λέξη «ανδρεία» δεν είναι ουσιαστγικό, αλλά επίθετο (αντρικός) και σημαίνει: Και πραγματι δεν είναι δυνατόν να γνωρίσουμε καλύτερα τις ομοιότητες και τις διαφορές ανάμεσα στις αρετές των ανδρών και των γυναικών παρά συγκρίνοντας τους βίους (με τους βίους) και τις πράξεις (με τις πράξεις).

Κατά πάσα πιθανότητα, το σκονάκι που πάσαρε ο Άδωνης στον πρώην πρωθυπουργό εννοούσε το εξής χωρίο, στην αρχή του έργου: «μίαν είναι και την αυτήν ανδρός τε και γυναικός αρετήν» -προσέξτε όμως ότι ο Πλούταρχος γράφει για ΑΡΕΤΗ, όχι για ΑΝΔΡΕΙΑ, επομένως ο κ. Σαμαράς διαστρέβλωσε τον Πλούταρχο για να υπερασπίσει τη σεξιστική του φράση (είχε μιλήσει περί «ανδρικής σχολής» ή «ανδρικής γραμμής» ή κάτι τέτοιο).

Bλέπουμε βέβαια και τη μαγική χρήση των αρχαίων ελληνικών σε κύκλους της εθνικοφροσύνης: πετάει κάποιος ένα αρχαίο ρητό, υπαρκτό ή ανύπαρκτο, ολόκληρο ή μισό, άσχετο με το θέμα ή συναφές, και θεωρεί ότι αποστομώνει τον συνομιλητή του. Και ξαναλέω ότι σε ζητήματα φύλου ασφαλώς και δεν πρέπει να πάρουμε τοις μετρητοίς σαν οδηγό για το σήμερα τα αρχαιοελληνικά ρητά, αφού είναι διαποτισμένα με τη νοοτροπία της εποχής, που έβλεπε για κυριότερη αρετή της γυναίκας τη σιωπή και την απουσία από το δημόσιο προσκήνιο (το γνωστό «γυναιξί κόσμον η σιγή φέρει» από τον Αίαντα του Σοφοκλή).

* Επομένως, το απόφθεγμα του Πλούταρχου είναι ανύπαρκτο, άρα… απόφευγμα.

Εκτός βέβαια αν ο κ. Σαμαράς εννοούσε τον γνωστό αοιδό Γιάννη Πλούταρχο -που όμως δεν γνωρίζω τη δισκογραφία του κι έτσι δεν μπορώ να πω αν έχει πει κάτι για τις γυναίκες και την ανδρεία.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ακλισιά, Βουλή, Θηλυκό γένος, Κοτσανολόγιο, Μαργαριτάρια, Το είπε/δεν το είπε | Με ετικέτα: , , | 196 Σχόλια »