Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Αργύρης Μπακιρτζής’

Προσοχή στο κύμα

Posted by sarant στο 10 Αυγούστου, 2020

Ποιο κύμα, θα ρωτήσετε. Όχι αυτό της φωτογραφίας, πάντως. Είναι επικίνδυνα κάποιες φορές τα κύματα της θάλασσας, αλλά το άρθρο σε άλλο κύμα αναφέρεται.

Αλλά, μιας και την πιάσαμε τη λέξη, δεν βλάφτει να λεξιλογήσουμε λιγάκι για το κύμα με όλες του τις σημασίες -και μάλιστα απορώ που δεν είχα τόσα χρόνια γράψει κάτι για το θέμα, αν και ξώφαλτσα εχουμε κυματολεξιλογήσει σε καναδυό παλιότερα άρθρα.

Αν παρ’ελπίδα το Αλτσχαιμερ έχει προχωρήσει τόσο που δεν βρίσκω καν το παλιότερο κυματοάρθρο μας, ζητώ συγγνώμη προκαταβολικά.

Λοιπόν, λέγαμε για το κύμα και τις σημασίες του. Η πρώτη και κύρια, σύμφωνα με το λεξικό, είναι «όγκος νερού ο οποίος ανυψώνεται και πέφτει σε συνεχείς σχηματισμούς στην επιφάνεια θάλασσας, λίμνης κτλ., όταν αυτή αναταράζεται, συνήθ. από δυνατό άνεμο».

Το κύμα είναι λέξη αρχαία, μάλιστα ομηρική Στο Β της Ιλιαδας υπάρχει ο στίχος «ὡς ὅτε κῦμα πολυφλοίσβοιο θαλάσσης αἰγιαλῷ μεγάλῳ βρέμεται, σμαραγεῖ δέ τε πόντος» -«καθώς σε ακρόγιαλο πλατύ βροντάει το κύμα της πολυτάραχης της θάλασσας και τα πελάη μουγκρίζουν» στη μετάφραση Καζαντζάκη-Κακριδή.

Το κύμα ετυμολογείται απ’ το ρημα κύω και κυώ (κυέω) δηλαδή κυοφορώ, και σημαινε επίσης οτιδήποτε εξογκωμένο, φουσκωμένο. Φυσικά η λέξη πηρε και μεταφορικές σημασίες, όπως τα κύματα των στρατιωτών («κύμα χερσαίον στρατού») ή «κύματα κακών».

Παράλληλα, υπήρξε και τύπος κύμα που ήταν άλλος τύπος της λέξης κύημα, από το ρήμα κυέω, που στην ελληνιστική εποχή έχει πάρει τη σημασία «νεαρός βλαστός». Με τη σημασία αυτή, η λ. κῦμα περνάει στα λατινικά, ως cyma, cima, και αλλάζει και το γένος της, γίνεται θηλυκή. Η αρχική σημασία είναι νεαρός βλαστός, κορυφή φυτού, αλλά στα μεταγενέστερα λατινικά παίρνει τις σημασίες «κορυφή δέντρου», «κορυφή λόφου», δηλαδή τη σημασία του ακρότατου σημείου. Με αυτή την έννοια, της κορυφής και της άκρης, περνάει στα ιταλικά (και στα γαλλικά, άλλωστε, ως cime = κορυφή) και έτσι επιστρέφει στα ελληνικά ως τσίμα στα Επτάνησα και στην πανελλήνια έκφραση «τσίμα τσίμα» ως αντιδάνειο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αντιδάνεια, Επιστημονικά, Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Πανδημικά | Με ετικέτα: , , , | 172 Σχόλια »

Πέντε λάθη, πάντα λάθη

Posted by sarant στο 12 Αυγούστου, 2013

Ο τίτλος του άρθρου παραλλάζει τη φράση «Όχι λάθη, πάντα λάθη» που τη χρησιμοποιεί ο Αργύρης Μπακιρτζής στον τίτλο ενός δίσκου του, αλλά το άρθρο δεν έχει καμιά σχέση ούτε με τους Χειμερινούς Κολυμβητές ούτε άλλωστε με την επικαιρότητα (τώρα τελευταία το αποφεύγω αυτό) -λογαριάζω απλώς ν΄αναφερθώ σύντομα σε πέντε βιβλία που διάβασα ή ξαναδιάβασα στις διακοπές μου, που τελειώνουν όπου να ‘ναι, και που έχουν διάφορα λάθη (τα βιβλία, όχι οι διακοπές μου), λάθη που ίσως έχουν κάποιο ενδιαφέρον. Δεδομένου μάλιστα ότι τα βιβλία αυτά είναι παλιά, το άρθρο ούτε σαν διαφήμιση ούτε σαν αντιδιαφήμιση μπορεί να λειτουργήσει.

Συμφωνώ βέβαια πως τα λάθη σε βιβλία είναι αναπόφευκτα και δυσεξάλειπτα, κι έχει καεί η γούνα μου κι εμένα, με αποκορύφωμα το τελευταίο μου βιβλίο όπου στον πρόλογο, από κάποια μαγικήν επέμβαση του Δαίμονα (ένας είναι ο δαίμονας!) το δίχως άλλο, η λέξη «ηλεμήνυμα» που την πλασάρω με αρκετήν επιμονή, έγινε «τηλεμήνυμα» αφήνοντάς με να ελπίζω στην ανατύπωση. Όμως εδώ δεν θα εστιαστώ τόσο πολύ σε απλά τυπογραφικά λάθη.

Για παράδειγμα, στο βιβλίο «Επίγραμμα θανάτου» του Τζίμμυ Κορίνη, δεν υπάρχουν παρά ελάχιστα τυπογραφικά λάθη, υπάρχει όμως ένα τεράστιο πραγματολογικό λάθος που δεν μπορούμε να τ’ αγνοήσουμε. Το βιβλίο είναι ένα αστυνομικό μυθιστόρημα, που το είχε μοιράσει πριν από δυο-τρία χρόνια το Βήμα, και κατά την ταπεινή μου γνώμη δεν είναι και πολύ καλό έτσι κι αλλιώς, αν και πρέπει να πω ότι η χορταστική εισαγωγή του Κορίνη, στην οποία περιγράφει πώς μπλέχτηκε με τη Μάσκα και τα άλλα «περιοδικά μυστηρίου» αξίζει για δέκα αστυνομικά μυθιστορήματα. Στο μυθιστόρημα, μια ηλικιωμένη Αγγλίδα βρίσκεται δολοφονημένη στον αρχαιολογικό χώρο του Θησείου και είναι σαφές πως ο θάνατός της έχει κάποια σχέση με μια μαρμάρινη πλάκα στην οποία βρίσκεται χαραγμένο ένα επίγραμμα. Τελικά αποκαλύπτεται ότι… αλλά δεν είναι πολύ σωστό να αποκαλύψω το κλειδί του μυστηρίου, θα πω όμως ότι κάτω από την πλάκα κρυβόταν ένα στρατιωτικό σακκίδιο γεμάτο θησαυρούς, που το είχε κρύψει εκεί κάποιος κατά τη διάρκεια…. των μεγάλων μαχών που έγιναν στο Θησείο τον Νοέμβρη του 1944!! Μάχες στην Αθήνα τον Νοέμβρη του 1944; Ανάμεσα σε ποιους; Μα «φυσικά», ανάμεσα σε Γερμανούς και Άγγλους!! Κι ας είχαν φύγει οι Γερμανοί από την Αθήνα ένα μήνα νωρίτερα, τον Οκτώβριο, κι ας έγιναν πράγματι μάχες ένα μήνα μέσα στην Αθήνα, αλλά τον Δεκέμβριο ανάμεσα στους Εγγλέζους και στο ΕΑΜ.
Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βιβλία, Λαθολογία | Με ετικέτα: , , , , , | 76 Σχόλια »