Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Αριστοτέλης’

Η κλήρωση και η δημοκρατία

Posted by sarant στο 6 Νοέμβριος, 2017

Tο άρθρο που θα διαβάσετε σήμερα δημοσιεύτηκε χτες, πρώτη Κυριακή του μήνα, στα Ενθέματα, το ένθετο της κυριακάτικης Αυγής, που ξανάρχισε να δημοσιεύεται και στο οποίο δέχτηκα με χαρά την πρόσκληση να συνεργάζομαι με την ίδια μηνιαία στήλη που είχα από τον Σεπτέμβριο του 2008. (Για την ιστορία, τα Ενθέματα είχαν σταματήσει τον Μάιο του 2016 και αντικαταστάθηκαν από το ένθετο Υποτυπώσεις, το οποίο σταμάτησε να δημοσιεύεται φέτος το καλοκαίρι).

Το θέμα το σκεφτόμουν καιρό, αλλά όταν έγραψα το άρθρο δεν είχε συμβεί η ρατσιστική επίθεση στο σπίτι του μικρού Αμίρ. Η φωτογραφία που συνόδευε το άρθρο διαλέχτηκε από τη συντακτική ομάδα.

Στην εδώ αναδημοσίευση έχω προσθέσει μερικά πράγματα, διότι, ως γνωστόν, η εφημερίδα έχει πεπερασμένο χώρο ενώ τα ηλεδάση του Καναδά είναι (σχεδόν) ανεξάντλητα.

Μια από τις πιο ευχάριστες ειδήσεις των τελευταίων εβδομάδων ήταν και η αναγγελία της επανακυκλοφορίας του ένθετου «Ενθέματα» της κυριακάτικης Αυγής. Η στήλη, που ξεκίνησε το ταξίδι της στα «Ενθέματα» τον Σεπτέμβριο του μακρινού 2008, τότε με προτροπή του Στρατή Μπουρνάζου, με χαρά αποδέχεται την πρόσκληση να πάρει μέρος και στη νέα περίοδο του εγχειρήματος. Όπως και πριν, θα έχουμε το ραντεβού μας την πρώτη Κυριακή του μήνα και θα σχολιάζουμε μία ή περισσότερες λέξεις που ακούστηκαν και απασχόλησαν την επικαιρότητα τον μήνα που πέρασε.

Για τούτο το πρώτο άρθρο της νέας περιόδου διάλεξα μια λέξη που είχε ακουστεί πολύ πριν από μερικούς μήνες, τον καιρό που η στήλη δεν δημοσιευόταν, και που ακούστηκε και πάλι πριν από μερικές μέρες: τη λέξη «κλήρωση», αφού με απόφαση του Υπουργείου Παιδείας η επιλογή των σημαιοφόρων στις μαθητικές παρελάσεις κατά τις εθνικές εορτές θα γίνεται πλέον με κλήρωση ανάμεσα στους μαθητές της 5ης και της 6ης Δημοτικού, μια απόφαση που προκάλεσε συντεταγμένες και ενορχηστρωμένες αντιδράσεις από τους λαθρέμπορους της αριστείας. Και τώρα, στην παρέλαση της 28ης Οκτωβρίου τις προάλλες, υλοποιήθηκε (ή δεν υλοποιήθηκε) για πρώτη φορά η απόφαση αυτή.

Θα μιλήσουμε λοιπόν για την κλήρωση, που είναι λέξη αρχαία (κλήρωσις), της κλασικής αρχαιότητας και βέβαια ανάγεται στο ρήμα κληρώ (σήμερα κληρώνω) κι αυτό στο ουσιαστικό κλήρος. Ο κλήρος είναι λέξη ομηρική και αρχικά πρέπει να σήμαινε το αντικείμενο (κομμάτι ξύλο, πετραδάκι) που χρησιμοποιούσαν στην κλήρωση -στο Η της Ιλιάδας, όπου γίνεται κλήρωση για να επιλεγεί εκείνος που θα πολεμήσει με τον Έκτορα, βάζουν λαχνούς μέσα στο κράνος του Αγαμέμνονα και τελικά έθορε κλήρος κυνέης … Αίαντος, από το κράνος ξεπήδησε ο λαχνός του Αίαντα. Ο κλήρος ανήκει στην οικογένεια του ρήματος κλάω-κλω, απ’ όπου και το κλάσμα ή ο κλάδος.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in Αρχαίοι, Επικαιρότητα, Ιστορίες λέξεων, Μεταφραστικά | Με ετικέτα: , , , , , , , , | 217 Σχόλια »

Η μεταμόρφωση του Σάτυρου (πεζό του Κωστή Παλαμά)

Posted by sarant στο 24 Σεπτεμβρίου, 2017

Θα παρουσιάσω σήμερα ένα πεζό ενός μεγάλου ποιητή, του Κωστή Παλαμά -ενός ποιητή που, ίσως άδικα, δεν διαβάζεται πολύ στις μέρες μας ενώ στον καιρό του κυριάρχησε στην ελληνική ποιητική και πνευματική ζωή επί δεκαετίες.

Σε αυτό το πεζό του Παλαμά έφτασα τυχαία: διάβαζα ένα παλιό χρονογράφημα του Βάρναλη, κατοχικό, με θέμα απαισιόδοξο, τις αυτοκτονίες. Μιλώντας από την οπτική γωνία του θανατόφιλου, ο Βάρναλης γράφει:

Ξέρετε τι απάντησε ο Σάτυρος στο Σύλλα, άμα τον ρώτησε: ποιο είναι το καλύτερο πράμα στον κόσμο;

―Το καλύτερο, απάντησε ο τραγοπόδης θεός, είναι να μη γεννηθείς. Αλλ’ άμα έχεις γεννηθεί, το καλύτερο είναι «ως τάχιστα θανείν»…

Τους Βίους του Πλουτάρχου τους έχω διαβάσει… μισούς. Έχω διαβάσει τους Έλληνες, αλλά από τους Ρωμαίους μόνο τον Κικέρωνα και τον Καίσαρα, οπότε το επεισόδιο αυτό δεν το ήξερα. Έψαξα στον βίο του Σύλλα και πράγματι βρήκα το επεισόδιο, αλλά κάπως διαφορετικά διηγημένο.

Λέει, στο κεφάλαιο 27:

Σύλλας δὲ διὰ Θετταλίας καὶ Μακεδονίας καταβὰς ἐπὶ θάλατταν παρεσκευάζετο χιλίαις ναυσὶ καὶ διακοσίαις ἀπὸ Δυρραχίου διαβάλλειν εἰς Βρεντέσιον. ἡ δὲ Ἀπολλωνία πλησίον ἐστί, καὶ πρὸς αὐτῇ τὸ Νύμφαιον, ἱερὸς τόπος ἐκ χλοερᾶς νάπης καὶ λειμώνων ἀναδιδοὺς πυρὸς πηγὰς σποράδας ἐνδελεχῶς ῥέοντος. ἐνταῦθά φασι κοιμώμενον ἁλῶναι σάτυρον, οἷον οἱ πλάσται καὶ γραφεῖς εἰκάζουσιν, ἀχθέντα δὲ ὡς Σύλλαν ἐρωτᾶσθαι δι’ ἑρμηνέων πολλῶν ὅστις
εἴη· φθεγξαμένου δὲ μόλις οὐδὲν συνετῶς, ἀλλὰ τραχεῖάν τινα καὶ μάλιστα μεμιγμένην ἵππου τε χρεμετισμῷ καὶ τράγου μηκασμῷ φωνὴν ἀφέντος, ἐκπλαγέντα τὸν Σύλλαν ἀποδιοπομπήσασθαι.

Το ρεζουμέ:

Καθώς επέστρεφε ο Σύλλας από την Ελλάδα για την Ιταλία, περνώντας από την Απολλωνία, στη σημερινή Αλβανία, σε ένα ειδυλλιακό μέρος οι στρατιώτες του έπιασαν έναν Σάτυρο που κοιμόταν. Ήταν ακριβώς όπως τον παρασταίνουν οι γλύπτες κι οι ζωγράφοι. Τον οδήγησαν στον Σύλλα, κι αυτός έφερε διερμηνείς που τον ρώτησαν σε διάφορες γλώσσες. Εκείνος όμως δεν μπορούσε να μιλήσει ανθρωπινά, παρά έβγαζε μια τραχιά φωνή μισό χλιμίντρισμα και μισό βέλασμα σαν του τράγου. Φοβήθηκε ο Σύλλας και τον έδιωξε.

Ο Πλούταρχος λοιπόν μας διηγείται μεν τη συνάντηση του Σύλλα με τον Σάτυρο, αλλά δεν δίνει τη συνομιλία -και πώς να τη δώσει, αφού ο Σάτυρος δεν μιλούσε ανθρωπινά. Από πού λοιπόν βρήκε ο Βάρναλης τη στιχομυθία;

Γκουγκλίζοντας βρήκα το πεζογράφημα του Παλαμά που θα σας παρουσιάσω σήμερα, το οποίο μεταπλάθει λογοτεχνικά τη διήγηση του Πλουτάρχου -που μάλιστα την προτάσσει ως μότο στην αρχή. Ο Παλαμάς φαντάζεται δύο συναντήσεις του Σύλλα με τον Σάτυρο, μία στον πηγαιμό των Ρωμαίων, που εκτυλίσσεται όπως περίπου την περιγράφει ο Πλούταρχος, και μια στην επιστροφή, όπου ο Σάτυρος έχει περάσει μια περιπέτεια που τον έκανε σοφότερο -και μιλάει.

Το πεζογράφημα δημοσιεύτηκε το 1900 στο δεκαπενθήμερο περιοδικό «Το Περιοδικόν μας» (τόμος Β’, σελ. 20), που το εξέδιδε ο Γεράσιμος Βώκος (για τον οποίο έχω γράψει εδώ, ξεχνώντας να αναφέρω αυτο το περιοδικό). Με το «Περιοδικόν μας» συνεργάζονταν οι περισσότεροι κορυφαίοι λογοτέχνες της εποχής, αλλά παρά την ενδιαφέρουσα ύλη του το περιοδικό μετά βίας έφτασε τα πρώτα του γενέθλια. Δέκα χρόνια αργότερα ο Βώκος, που ήταν και ζωγράφος, έβγαλε το εικαστικά πολύ προχωρημένο περιοδικό «Καλλιτέχνης», που αποδείχτηκε κάπως μακροβιότερο. Ύστερα πήρε των ομματιών του για το Παρίσι, όπου πέθανε.

Αγγάρεψα τον φίλο μας τον Σκύλο να μας πληκτρολογήσει το πεζό του Παλαμά, μονοτονικό βέβαια, έκανα και ορθογραφικόν εκσυγχρονισμό, και το παρουσιάζω εδώ. Στο τέλος, κάνω ένα σύντομο σχόλιο.

ΑΠΟΛΟΓΟΙ

ΥΠΟ ΚΩΣΤΗ ΠΑΛΑΜΑ

Η ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΣΑΤΥΡΟΥ

ἡ δὲ Ἀπολλωνία πλησίον ἐστί, καὶ
πρὸς αὐτῇ τὸ Νύμφαιον, ἱερὸς τόπος ἐκ
χλοερᾶς νάπης καὶ λειμώνων ἀναδιδοὺς
πυρὸς πηγὰς σποράδας ἐνδελεχῶς ῥέοντος.
Ενταῦθά φασι κοιμώμενον ἁλῶναι σάτυρον,

Π λ ο υ τ ά ρ χ ο υ (Βίος Σύλλα)

Στην Απολλωνία γεννήθηκα. Εκεί πρωτοχάραξεν η ζωή μου η άγρια και η ακαμάτρα, και η λάγνα και η δολοπλόκα μου ζωή και η άθεη.

Όλες οι πηγές μού καθαροζωγράφιζαν, κι οι αντίλαλοι όλοι μού βροντοφώναζαν την ασκήμια.

Σ΄έναν τόπο σύλογγο, στο Νεραϊδόσπηλο, πρωτοξέσπασεν η ορμή μου. Την πρώτη νύφην ιερή που απάντησα, χύθηκα για να την αγκαλιάσω ακόλαστα· και ήταν η νύφη Φαέθουσα· και ήταν αδελφή μου η Φαέθουσα. Και ήμουν ο καταραμένος όλων και ο σιχαμερός. Και πρώτ’ απ’ όλους με μίσησαν τα θεία τα γονικά μου. Και οι θεοί όπου με τύχαιναν, ύψωναν τη φτέρνα τους για να με συντρίψουν. Και των βουνών οι ξωτικές και των νερών μ’ έτρεμαν εμένα· και καμιά λαχτάρα πόθου, μήτε δίψα γνωριμιάς, δεν παράδερνε μέσα στον τρόμο τους. Κι έφευγε ο κόσμος, μόλεμα, και τον ίσκιο μου.

Αλίμονό σου, άνθρωπε, που θα περνούσεν απάνου σου το φύσημά μου! Μιαν αγριμιού κακού ψυχή σου πύρωνε το είναι σου. Και τρισαλιά σου, Αμαδρυάδα, που, θέλοντας μη θέλοντας, θα σ’ έσφιγγεν η καταδασωμένη μου αγκαλιά! Η παρθενιά της η ισόθεη, μπαίγνιο των χεριών μου ξεδιάντροπο, σέρνονταν ύστερα ξεσκίδι ανάμεσ’ από τα πόδια μου, πόδια ενός τράγου! Ω τα φιλιά μου τ’ αμολόγητα μέσ’ από το καμίνι το στόμα μου!

Και ήμουν ο στουμπομύτης κι ο τραγοκέρατος με τα μεγάλα του ζωντόβολου τ’ αυτιά· και ο δειλιασμένος ήμουνα που τρόμαζα· και ήμουν ο οκνός με τη γοργάδα του ανέμου· και ήμουν ο πανάσχημος με την ουρά και με τη σκέψη της μαϊμούς.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αρχαία γραμματεία, Βάρναλης, Διηγήματα | Με ετικέτα: , , , , | 80 Σχόλια »

Στο αρχιπέλαγος της αμετροέπειας

Posted by sarant στο 16 Δεκέμβριος, 2016

Από τον Γενάρη του 2015 που έγινε βουλευτής ο Κώστας Ζουράρις, έχει καταφέρει να απασχολήσει όχι λίγες φορές την επικαιρότητα. Βοηθάει σ’ αυτό και η τηλεοπτική μετάδοση των κρίσιμων συνεδριάσεων της Βουλής όπως και η εύκολη αναπαραγωγή ψηφιακών αρχείων με στιγμιότυπα βίντεο που γίνονται ιότροπα -κι έτσι, ας πούμε, από μια αγόρευση του Ζουράρι εμπλουτίστηκε η ελληνική αργκό με τη λέξη ‘μέζεα’, ενώ πριν από 25 χρόνια η αντίστοιχη κορόνα θα έμενε θαμμένη σε κάποια μέσα σελίδα εφημερίδας.

Ο Κ. Ζουράρις χτυπάει μια στο καρφί και μια στο πέταλο -κάποιες δηλώσεις του ακούγονται υπερπατριωτικές, κάποιες άλλες θα χαρακτηρίζονταν «εθνομηδενιστικές» από τους καραμπελιάδες φίλους του αν τις είχε κάνει άλλος. Επίσης, στις δηλώσεις του αντλεί (αλύπητα) λέξεις από την ακένωτη δεξαμενή της τρισχιλιετούς μας, περιφρονώντας αγέρωχα την ακριβή σημασία των έτσι κι αλλιώς άγνωστων λέξεων που ξεθάβει, εφόσον ακόμα κι αν βγει να του πει κανένας μίζερος Γιάννης Χάρης ότι το «καλλίπυγος μαγωδία» είναι σολοικισμός διότι δεν μπορεί μια παντομίμα (αυτό είναι δα η μαγωδία) να έχει όμορφα οπίσθια (αυτό είναι η πυγή), το φιλοθεάμον (ή φιλοθέαμον, αν επιμένετε) κοινό θα έχει ήδη θαυμάσει και θα έχει προχωρήσει παραπέρα.

Με πληροφορούν μάλιστα πως αυτή η τάση του Κ.Ζ. προς τις αρχαιοπρεπείς πομφόλυγες έχει γεννήσει και τον αργκοτικό νεολογισμό «ζουράρω», ήτοι: Λολοπαίγνιο εκ των τζουράρω και του επωνύμου του υφυπουργού παιδείας Κώστα Ζουράρι (ή Ζουράρεως για να ζουράρουμε), σημαίνει πίνω κι εγώ από αυτό που πίνει και δεν μας δίνει ο Κώστας Ζουράρις, παίρνω μια μικρή τζούρα από τον τετρακισχιλιετή γλωσσικό πλούτο του Ελληνισμού, οπότε αρχίζω να μιλάω με ακατάληπτες λέξεις στα αρχαία ελληνικά διά ατενσιονχοριλικίου και θουκυδιδείων μπινελικίων περαίνων την των τοιούτων παθημάτων κάθαρσιν. Συνώνυμο: παθαίνω ζουραρίαση.

Για να είμαι πάντως δίκαιος, ο Κ.Ζ. έχει γράψει και αξιόλογα πράγματα (όπως και σκύβαλα) και δεν αρνούμαι ότι κάποιες φορές, ιδίως όταν δεν ζουράρει, μπορεί να είναι σαγηνευτικός ομιλητής -ενώ έχει δίκιο και σε αρκετές θέσεις του.

Ωστόσο, εδώ δεν έχουμε να κάνουμε με έναν επιφυλλιδογράφο ή έναν συγγραφέα, να πεις ότι δίκιο είχε ο Ζουράρις όταν αποκάλεσε μαλάκες όσους χαρακτήρισαν δικτάτορα τον Φιντέλ Κάστρο αλλά άδικο όταν επέκρινε τα σχολικά βιβλία. Ούτε, παρά τις περί του αντιθέτου ενδείξεις, έχουμε να κρίνουμε την παράσταση ενός καλλιτέχνη, να πούμε ότι πολύ γελάσαμε με τα μέζεα αλλά το παράκανε με τον αρχέκακο όφι τον Αλεμανό. Ο κ. Ζουράρις είναι πολιτικός πλέον, και όσο κι αν στους βουλευτές αναγνωρίζεται μεγαλύτερος βαθμός ελευθερίας, και είθισται κάθε κοινοβουλευτικό σώμα να διαθέτει και μερικούς εκκεντρικούς, ελεύθερα ηλεκτρόνια, μάβερικ, μοναχικούς καβαλάρηδες, ιδιόρρυθμους τέλος πάντων, τώρα πια ο κ. Ζουράρις είναι υφυπουργός και μοιραία αυτά που λέει αντανακλούν πάνω στην κυβέρνηση, ακόμα κι όταν κάνει χαλαρές δηλώσεις περί ανέμων και υδάτων σε κάποιον ραδιοσταθμό.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικό ζήτημα, Επικαιρότητα, Εκπαίδευση | Με ετικέτα: , , , | 178 Σχόλια »

Το ευ και το πολύ

Posted by sarant στο 27 Μαΐου, 2016

Σύντομο θα είναι το σημερινό άρθρο. Την αφορμή την πήρα από ένα σχόλιο φίλου πριν από μερικές μέρες, που μας θύμισε το ρητό «ουκ εν τω πολλώ το ευ», ένα ρητό που ο μέσος μαθητής, τουλάχιστον στη γενιά μου, θα το είχε ακούσει δεκάδες, μπορεί εκατοντάδες φορές από δασκάλους και καθηγητές, μια και στη σχολική ζωή υπάρχουν άφθονες ευκαιρίες για τη συμβουλή την οποία εκφράζει το ρητό, πως η ποσότητα δεν εγγυάται και την ποιότητα, πως με το να γράψεις τρεις σελίδες παραπάνω με κοινοτοπίες  δεν θα βελτιώσεις την έκθεση ή την εργασία σου.

Ίσως βέβαια στα νεότερα χρόνια οι δάσκαλοι και οι καθηγητές να μην το πολυλένε αυτό το ρητό, οι νεότεροι από μένα ας επιβεβαιώσουν αν ακόμα λέγεται. Το βέβαιο είναι ότι αρκετοί εκπαιδευτικοί δεν εφαρμόζουν το «ουκ εν τω πολλώ το ευ», πράγμα που το λέω βλέποντας πόσο φόρτωναν τα παιδιά μου με δουλειά για το σπίτι (αν και γι’ αυτόν τον πληθωρισμό φταίνε και οι γονείς).

Αλλά δεν θα μιλήσουμε σήμερα για την εκπαίδευση, σήμερα φρασεολογούμε. Είχαμε μείνει στο ρητό, που δεν πρόκαμα ακόμα να το παραθέσω ολόκληρο: ουκ εν τω πολλώ το ευ, αλλ’ εν τω ευ το πολύ -αν και πολύ συχνά αναφέρουμε μόνο το πρώτο σκέλος, αφήνοντας το δεύτερο να υπονοείται.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αρχαία ελληνικά, Το είπε/δεν το είπε, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , | 205 Σχόλια »

Παράταιρα μεζεδάκια

Posted by sarant στο 19 Ιουλίου, 2014

Παράταιρα, επειδή από τη φύση τους τα μεζεδάκια έχουν εύθυμο χαρακτήρα, αφού γελάμε με τα μαργαριτάρια και τις κοτσάνες που έχουν μαζευτεί την προηγoύμενη εβδομάδα από τα μέσα ενημέρωσης και το Διαδίκτυο -και την ίδια ώρα συνεχίζεται το μακελειό στη Γάζα, ενώ στα χωράφια του Ντονιέτσκ δεν έχουν ακόμα περισυλλεγεί τα πτώματα των επιβατών του μαλαισιανού αεροπλάνου (εγώ έτσι θα τα λέω, και όχι ‘σορούς’, για να γίνει ένα πτώμα σορός πρέπει να το προετοιμάσει κάποιος για ταφή, κι όχι να  κείτεται καρβουνιασμένο σ’ ένα σταροχώραφο).

Όσο για τη Γάζα, διάβασα ένα άρθρο του Ούρι Αβνέρι, γραμμένο πριν από πεντέξι μέρες, δηλαδή πριν ξεκινήσει η χερσαία επίθεση.  Βέβαια, φωνή βοώντος εν τη ερήμω -αλλά θαυμάζω το θάρρος του.

Προχωράμε στα μεζεδάκια -κι ας ακούγονται παράταιρα.

Πολλά από τα μεζεδάκια τούτης της βδομάδας συνδέονται, άμεσα ή έμμεσα, με τη θεαματική, ας το πω έτσι, σύλληψη του Νίκου Μαζιώτη στο Μοναστηράκι, οπότε ας ξεκινήσω με αυτή την ομάδα.

* Καταρχάς, ένα ιατρικό μαργαριτάρι στην αρχική ανακοίνωση του ΑΠΕ, που ίσως διορθώθηκε στη συνέχεια διότι δεν το βρίσκω σε πολλούς ιστότοπους. Όπως γράφτηκε λοιπόν, «Όπως αναφέρει το Αθηναϊκό Πρακτορείο, [ο Μαζιώτης] έχει υποστεί τρώση τραχειωνίου αρτηρίας στον δεξί ώμο και χειρουργείται.» Δεν υπάρχει τέτοια αρτηρία, το σωστό είναι «βραχιόνιος», τρώση βραχιονίου αρτηρίας λοιπόν.

* Τη στιγμή της σύλληψης ήταν μπροστά ένας δημοσιογράφος, που πήρε με το κινητό του φωτογραφίες του αιμόφυρτου Μαζιώτη και ανέβασε στη μπλογκόσφαιρα ένα κείμενο, το οποίο για αρκετές ώρες ήταν μία από τις σπάνιες πρωτογενείς πηγές πληροφόρησης για το γεγονός. Το όλο εγχείρημα δείχνει και την αξία και τα όρια της ακαριαίας δημοσιογραφίας σε πραγματικό χρόνο. Η αξία είναι αυταπόδεικτη -αλλά υπάρχουν και όρια, που τα βλέπετε στο κείμενο, το οποίο περιέχει μια σειρά από ανακρίβειες (π.χ. τα περί σχεδιαζόμενης ληστείας) αφού ο δημοσιογράφος φυσικά δεν έκανε έρευνα, απλώς μετέφερε τα όσα λέγονταν γύρω του.

Πρόσεξα και μια γουστόζικη φρασούλα που συνδυάζει την ανακριβή πληροφορία με την ακυρολεξία: Κάποιες πληροφορίες λένε και για τραυματισμό δύο τουριστών. Δεν έπεσε στην υπόληψή μου κάτι τέτοιο. Τραυματισμός υπήρξε, αλλά δεν υπέπεσε στην αντίληψη του δημοσιογράφου. Και «έπεσε στην αντίληψη» να πούμε δεν θα μας πέσει η υπόληψη, αλλά όχι «έπεσε στην υπόληψη», με τίποτα!

* Ο δημοσιογράφος αργότερα ξανάγραψε το κείμενό του, αφαιρώντας τις ανακρίβειες και το γλωσσικό λαθάκι. Έχει ενδιαφέρον να δείτε τι άλλαξε από το ένα κείμενο στο άλλο. Πάντως, στο επιμελημένο κείμενο τρύπωσε κι ένα καινούργιο λαθάκι, επιμελημένο κι αυτό: ένας αστυνομικός, τον οποίο περιέθαλπταν 4-5 συνάδελφοι. Περιθάλπω βέβαια, όπως και υποθάλπω. Απορώ τι τους πιάνει να προσθέτουν αυτό το φριχτό ταυ, που δυσκολεύει την προφορά της λέξης -ίσως σκέφτονται ότι για να είναι λόγια μια λέξη πρέπει να είναι και δυσκολοπρόφερτη, ή ότι όσο πιο δυσκολοπρόφερτη είναι τόσο πιο καλή φιγούρα κάνει.

* Κι ένα υπουργικό μαργαριτάρι από την ίδια υπόθεση, αν και με τον κ. Κικίλια, όσο κρατήσει σ΄αυτό το πόστο, είναι βέβαιο ότι δεν θα μείνουμε παραπονεμένοι -από την άποψη της αλιείας μαργαριταριών, εννοώ. Σύμφωνα λοιπόν με το ρεπορτάζ, ο κ. Κικίλιας αναφερόμενος στον Μαζιώτη, είπε ότι πυροβολούσε «χωρίς αιδώ και χωρίς να τον ενδιαφέρει η ανθρώπινη ζωή». Χωρίς αιδώ; Να πει «χωρίς αναστολές», «χωρίς ενδοιασμούς» ή κάτι ανάλογο, το καταλαβαίνω. Αλλά χωρίς αιδώ, το μόνο που μπορεί να σημαίνει είναι ότι είχε κατεβάσει τα βρακιά του ή ότι έκανε άσεμνες χειρονομίες με το άλλο χέρι. Πήγε να πει μια περισπούδαστη φράση ο κ. υπουργός αλλά σκόνταψε!

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Εκδηλώσεις, Κοτσανολόγιο, Μαργαριτάρια, Μεζεδάκια, Παπαδιαμάντης | Με ετικέτα: , , , , , | 148 Σχόλια »

Η ετερογονία και ο Αριστοτέλης

Posted by sarant στο 23 Ιανουαρίου, 2013

Στη συζήτηση της περασμένης εβδομάδας στη Βουλή για τη σύσταση προανακριτικής επιτροπής για την υπόθεση της λίστας Λαγκάρντ, ο κ. Ευ. Βενιζέλος αναφέρθηκε επανειλημμένα σε μια λέξη που συζητήθηκε αρκετά, την ετερογονία, ή μάλλον σε έναν σύμπλοκο όρο, την «ετερογονία των σκοπών». Είπε ο κ. Βενιζέλος στην ομιλία του: Είχε βεβαίως μεσολαβήσει -όπως είπα και προηγουμένως- η «ετερογονία των σκοπών», μια αγαπημένη έκφραση ενός παλαιού πολιτικού αρχηγού στην αίθουσα αυτή (οι παλαιότεροι ξέρετε σε ποιον άρεσε η έκφραση η «ετερογονία των σκοπών»). Και ο κ. Βαξεβάνης είχε αποδείξει τα πάντα:  Ότι τα ονόματα ήταν 2.059, ότι υπήρχαν πολλαπλά αντίγραφα και ότι κάποιος έδωσε το αντίγραφο στον κ. Βαξεβάνη. Και μετά στη δευτερολογία του: Είχατε λόγω «ετερογονίας των σκοπών» σύγκλιση με κύκλους και της γερμανικής και άλλων κυβερνήσεων κ. Τσίπρα.

Τα φιλικά προς τον κ. Βενιζέλο μέσα εντυπωσιάστηκαν από τη δύσκολη αυτή λέξη, που αμέσως φρόντισαν να τη μάθουν με εντατικά μαθήματα. Έτσι, λίγες ώρες μετά, σε εγκωμιαστικό της άρθρο στο Βήμα, η κ. Δήμητρα Κρουστάλλη, έσπευσε να εξηγήσει: Επιπλέον, καμία αντίδραση δεν είχε ο πρόεδρος του ΣΥΡΙΖΑ και στην επανάληψη της φράσης «ετερογονία των σκοπών» από τον κ. Βενιζέλο. Πρόκειται για μια αριστοτελική έννοια που καταδεικνύει τις απροσδόκητες εξελίξεις στην πορεία μιας ιδέας ή μιας πολιτικής. Την έννοια αυτή χρησιμοποιούσε συχνά ο πρόεδρος της ΕΔΑ Ηλ. Ηλιού για να επισημάνει ότι για άλλον σκοπό ξεκινάει ο αδέξιος φορέας της ιστορικής στιγμής και στο αντίθετο αποτέλεσμα καταλήγει. Μερικά ιστολόγια υιοθέτησαν υψηλότερους τόνους: Η ηγετική ομάδα του ΣΥΡΙΖΑ δεν ξέρει τι είναι η «ετερογονία των σκοπών» που επανάλαβε τρείς φορές ο κ. Βενιζέλο, ζητώντας απάντηση. … Η Αριστερά του Αλέξη όμως δεν ξέρει καν ποιος είναι ο Η. Ηλίου. Έτσι έπεσε στην ιστορική παγίδα της ετερογονίας των σκοπών.

Ομολογώ ότι με ξεπερνάει το γιατί θα έπρεπε να απαντήσει ο Τσίπρας στη φράση του Βενιζέλου, ούτε διέκρινα να ζητάει ο τελευταίος απάντηση ειδικά σ’ αυτό το σημείο, αλλά ας το προσπεράσουμε. Το θέμα το συζητήσαμε τις επόμενες μέρες στη Λεξιλογία, από γλωσσική σκοπιά, ενώ έγραψε κι ένα άρθρο ο Ν. Φίλης στην Αυγή. Δεν θέλω να πολιτικολογήσω, κι έτσι δεν θα αναφερθώ καθόλου σχεδόν στα όσα είπε ο κ. Βενιζέλος, αλλά θα εξετάσω την ιστορία της λέξης (αυτή είναι στο κάτω-κάτω η δουλειά του ιστολογίου) και την αναγωγη της στον Αριστοτέλη.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Ιστορίες λέξεων, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , , , , , , | 109 Σχόλια »

Η τσουπακάμπρα βύζαινε υπέροχα

Posted by sarant στο 11 Αύγουστος, 2010

Διαβάζω στην Ελευθεροτυπία για μια θεατρική εκδήλωση στην Ερεσσό, με έργα γραμμένα κατά παραγγελία ώστε το θέμα τους να έχει κάποια σχέση με τη Λέσβο. Ανάμεσα σ’ αυτά, το ένα έχει τίτλο που παντρεύει τον Μυριβήλη με θρύλους της Λατινικής Αμερικής, γι’ αυτό και ο τίτλος είναι δίγλωσσος και μάλιστα ενμέρει λατινογραμμένος –και με απαραίτητη την εξήγηση. Παραθέτω:

Ο Γιάννης Μαυριτσάκης θα διαβάσει μόνος του το «El Chupacabras της δασκάλας με τα χρυσά μάτια». «Τσουπακάμπρας» είναι ένα πλάσμα του σύγχρονου μύθου. «Υπάρχουν μαρτυρίες για την ύπαρξή του, όχι όμως αποδείξεις», προσθέτει. «Για κάποιους είναι η ενσάρκωση του κακού». Πάντως η λέξη, που είναι ισπανική, σημαίνει κάποιον που ρουφάει το αίμα της κατσίκας. Το Chupacabras συνυπάρχει επί σκηνής με τον Λεωνή Δρίβα και τον Στρατή Βρανά απ’ τη «Δασκάλα με τα χρυσά μάτια» του Μυριβήλη. «Δεν πρόκειται για μια μετεγγραφή του έργου του Μυριβήλη. Αλλά για σημείο εκκίνησης για κάτι καινούργιο», ξεκαθαρίζει ο συγγραφέας.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Εφημεριδογραφικά, Λαογραφία, Λεξικογραφικά, Λογοτεχνία | Με ετικέτα: , , , , | 32 Σχόλια »