Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Αριστοφάνης’

Οι σφήγκες δεν σφίγγουν

Posted by sarant στο 4 Σεπτεμβρίου, 2015

Vespula_germanica-gbΧτες το απόγεμα στην παραλία ένας συλλουόμενος παραπονέθηκε για μια sfiga που τον τριγύριζε, κι έτσι μου έδωσε αφορμή να επεκτείνω ένα από τα μεζεδάκια της σαββατιάτικης πιατέλας σε αυτοτελές άρθρο.

Συγκεκριμένα, στο Ηράκλειο ένας πενηντάχρονος έχασε τη ζωή του, όπως μας πληροφορεί το τοπικό ρεπορτάζ, «από δάγκωμα σφίγγας». Το λάθος επισημάνθηκε και επικρίθηκε και στα κοινωνικά μέσα και στο μεταφραστικό φόρουμ της Λεξιλογίας. Και λάθος είναι, διότι η σφίγγα δεν είναι έντομο που μοιάζει με τη μέλισσα, είναι πλάσμα της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας, τέρας με σώμα φτερωτού λιονταριού, με στήθος και κεφάλι γυναίκας και με ουρά φιδιού. Σφίγγες επίσης υπήρχαν στην αιγυπτιακή τέχνη, με τη διαφορά ότι έχουν αντρική μορφή, και ήταν  προσωποποίηση της βασιλικής εξουσίας.

Το μυθικό τέρας διαφέρει πάρα πολύ στο μέγεθος από το μικρούτσικο (έστω και επίφοβο, όπως είδαμε) έντομο, αλλά οι δυο λέξεις που τα περιγράφουν διαφέρουν ελάχιστα ή καθόλου: το μυθικό τέρας είναι σφίγγα, το κοινότατο έντομο είναι σφήκα ή σφήγκα. Όταν χρησιμοποιείται ο δεύτερος τύπος, οι δυο λέξεις είναι ομόηχες. Βέβαια, όταν ακούμε κάποιον, όπως ο συλλουόμενός μου, να παραπονιέται ότι τον ενοχλεί μια sfiga δεν έχουμε καμιά αμφιβολία πως το έντομο τον ενοχλεί, όχι το μυθικό τέρας: ο τελευταίος που καταγράφεται να συναντήθηκε με σφίγγα, απ’ όσο ξέρω, είναι ο Οιδίποδας.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Λαθολογία, Μυθολογία, Ομόηχα, Παρετυμολογία | Με ετικέτα: , , , , , | 135 Σχόλια »

Πάγκοι και παγκάκια

Posted by sarant στο 13 Αυγούστου, 2015

Σε ένα από τα γνωστότερα τραγούδια του, ο Ζορζ Μπρασένς τραγουδάει για τα ζευγαράκια που φιλιούνται στα παγκάκια των πάρκων.

Τον ακούμε εδώ σε ζωντανή εκτέλεση από τη γαλλική τηλεόραση:

Τα λόγια μπορείτε να τα βρείτε στο Διαδίκτυο, π.χ. εδώ, αλλά θα εστιαστώ στο ρεφρέν του τραγουδιού:

Les amoureux qui se bécotent sur les bancs publics
Bancs publics, bancs publics
En se foutant pas mal du regard oblique
Des passants honnêtes
Les amoureux qui se bécotent sur les bancs publics
Bancs publics, bancs publics
En se disant des «Je t’aime» pathétiques
Ont des petites gueules bien sympathiques

Πρόχειρα έκανα μια μετάφραση με ρίμα, αλλά όχι πάνω στο ρυθμό:

Τα ερωτευμένα ζευγαράκια που φιλιούνται στα παγκάκια
αδιαφορώντας για τα λοξά βλέμματα που τους ρίχνουν οι κυράτσες
Τα ερωτευμένα ζευγαράκια που φιλιούνται στα παγκάκια
Λέγοντας παθιασμένα «σ’ αγαπώ», έχουνε συμπαθέστατες φάτσες

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γαλλία, Γενικά γλωσσικά, Γιουτουμπάκια, Λογοτεχνία, Τραγούδια | Με ετικέτα: , , , , , | 98 Σχόλια »

Η ανυπόφορη ευλογία

Posted by sarant στο 4 Μαρτίου, 2015

images2Ο τίτλος του σημερινού άρθρου δεν έχει υπαινιγμό για την επικαιρότητα, άλλωστε αν ήθελα να διατηρήσω την αμφισημία δεν θα έβαζα εικόνα. Πέρυσι περίπου τέτοιον καιρό είχαμε συζητήσει για «αυτό που μας φέρνει δάκρυα στα μάτια«, το κρεμμύδι, αλλά το άρθρο εκείνο έμενε μετέωρο, κατά κάποιον τρόπο, αφού δεν είχαμε συνεχίσει με τον αχώριστο σύντροφό του, το σκόρδο. Σήμερα, διορθώνουμε την έλλειψη.

Κρεμμύδι και σκόρδο έχουν κοινή ιστορία, παρεμφερείς χρήσεις και παρόμοιες ιδιότητες, και συνδέονται τόσο στενά το ένα με το άλλο που θα μπορούσα να τα εντάξω στο ίδιο άρθρο αν δεν είχα τόσο πολλά να πω για το καθένα τους. Άλλωστε, και βοτανολογικά είναι στενοί συγγενείς, αδερφάκια ας πούμε, αφού όπως είπαμε και πριν, ανήκουν στο ίδιο γένος, το Allium.

Το σκόρδο είναι το Allium sativuma, κρόμμυον το σκόροδον –και, παρόλο που είναι ιθαγενές της Κεντρικής Ασίας, βρίσκεται στα μέρη μας από πολύ παλιά, αφού, αν πιστέψουμε τον Ηρόδοτο, οι εργάτες που έχτισαν την Πυραμίδα του Χέοπα είχαν στο σιτηρέσιό τους κρεμμύδια, σκόρδα και ραπανάκια. (Μάλιστα, σε διάφορες πηγές διαβάζω ότι η πρώτη καταγραμμένη απεργία στην ιστορία της ανθρωπότητας έγινε ακριβώς από αυτούς τους εργάτες, αν και δεν το βρίσκω στον Ηρόδοτο –ούτε διασαφηνίζεται αν απέργησαν ζητώντας να τρώνε περισσότερο σκόρδο ή να μην τρώνε πια σκόρδο αλλά κάτι ευγενέστερο).

Αλλά και στην Παλαιά Διαθήκη, όταν οι εβραίοι περιπλανιώνταν στην έρημο κι άρχισαν να δυσανασχετούν, έχοντας μπουχτίσει να τρώνε σαράντα χρόνια μάννα, νοστάλγησαν τα φαγητά της Αιγύπτου, ανάμεσά τους «τα πράσα και τα κρόμμυα και τα σκόρδα» (Αριθμοί 11.5).

Όμως και στην αρχαία Ελλάδα ήταν πολύ διαδεδομένο το σκόρδο, όπως φαίνεται από την παρουσία του στις κωμωδίες του Αριστοφάνη –τα μεγαρίτικα σκόρδα ήταν ονομαστά για το μεγάλο μέγεθός τους και στους Αχαρνείς, που είναι γραμμένοι μέσα στον Πελοποννησιακό πόλεμο, ο Μεγαρίτης παραπονιέται στον Δικαιόπολη ότι οι Αθηναίοι στις επιδρομές τους τα ξερίζωναν.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικά συμπόσια, Φρασεολογικά, Χρονογραφήματα | Με ετικέτα: , , , , | 192 Σχόλια »

Ο Κ. Γεωργουσόπουλος και ο Αμειψίας

Posted by sarant στο 3 Ιουλίου, 2014

Στην τακτική του στήλη στην Ελευθεροτυπία, ο Κώστας Γεωργουσόπουλος έγραψε το Σάββατο που μας πέρασε το ακόλουθο άρθρο, που το μεταφέρω ολόκληρο μια κι είναι σύντομο.

Σαν τα μούτρα τους

Γνωρίζω τα επιχειρήματα, τα οποία μάλιστα τροφοδοτούν και τα περίφημα μηχανάκια που μετρούν τη θεαματικότητα των τηλεοπτικών εκπομπών. «Αυτά θέλει ο κόσμος»!

Αν πράγματι αυτά θέλει ο κόσμος, τότε πρέπει όσο γίνεται γρηγορότερα ν’ αλλάξουμε τον κόσμο, ή μάλλον να κάνουμε το κοτέτσι, το γουρνοσταλιό, το μαντρί σπίτι ανθρώπινο.

Γιατί δεν υπάρχει καλύτερο μέτρο για να μετρήσεις την παιδεία ενός λαού από το να δεις και να εκτιμήσεις τα γούστα του, το περιεχόμενο των συγκινήσεών του και τη στάθμη των αξιών του μέσα από τα μέσα της μαζικής κουλτούρας. Και ναι μεν η κουλτούρα αυτή είναι μαζική, αλλά υπάρχουν μάζες και μάζες. Για σκεφτείτε ποιες μάζες και με τι γούστο βλέπανε και βραβεύανε Αισχύλο, Σοφοκλή, Ευριπίδη, Αριστοφάνη και αργότερα Σαίξπηρ, Μολιέρο, Γκαίτε, Σίλλερ, Τσέχωφ, Γκόγκολ. Γιατί αν δεν τους βράβευαν αυτούς οι μάζες της εποχής τους δεν θα ξεπερνούσαν τα όρια της εποχής, να γίνουν αιώνια κτήματα.

Σήμερα η ρωσική καθημερινότητα -λέει η γλωσσολογία- και η αγγλική καθημερινότητα διαπιστώνει πως ο μέσος Ρώσος και ο μέσος Αγγλος χρησιμοποιούν στον καθημερινό τους λόγο φράσεις, εκφράσεις, λέξεις και «ρητά» του Γκόγκολ ή του Σαίξπηρ σε αναλογία 30 στα εκατό. Το ίδιο γινόταν και στην αρχαιότητα, το ίδιο όμως συνέβαινε και στην τουρκοκρατούμενη Ελλάδα, που ο μέσος, αναλφάβητος σκλάβος χρησιμοποιούσε τη γλώσσα με τον παροιμιακό της χαρακτήρα, τον έρρυθμο και έμμετρο.

Ελάτε τώρα και δείτε και ακούστε τα «καθημερινάδικα», υποτίθεται το λαϊκό καθημερινό λόγο του μέσου Ελληνα, όπως τον εισπράττει και όπως τον μεταδίδει: βόθρος, άχυρα, πίτουρα, φύκια και μπουρμπουλήθρες. Ενας ηλίθιος εμετός, μια αερολογία βλακείας, χυδαιότητας, ματαιοδοξίας και φτήνιας. Αν πράγματι αυτά θέλει ο κόσμος και δεν κατευθύνουν στον κόσμο αυτόν τον οχετό μπουρδολογίας και σαχλολαγνείας, γιατί τότε να απορούμε για το τι ψηφίζει και ποιους αυτός ο λαός. Κατά το μ’ όποιον δάσκαλο καθίσεις!

Δεν διαβάζω ταχτικά τον Κ.Γ. κι έτσι δεν ξέρω τι προκάλεσε την οργή του, δηλαδή αγνοώ αν έχει προηγηθεί κι άλλο σημείωμα για το ίδιο θέμα. Ούτε και έχω κανέναν καημό να υπερασπιστώ την ποιότητα των πρωινάδικων και των μεσημεριανάδικων (αυτά θα είναι τα «καθημερινάδικα» που βρίζει ο Κ.Γ., όρος που αποτελεί πιθανώς ακόμα και πρωτολογισμό). O πρωτολογισμός δεν με ενοχλεί, ίσως και να μ’ αρέσει -με ενοχλεί όμως να διαβάζω τόσο κακογραμμένα κείμενα από ανθρώπους που μπορούν και πολύ καλύτερα. Και θέλω και να θέσω κι ένα ζήτημα για συζήτηση.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αρχαίοι, Γενικά γλωσσικά, Εφημεριδογραφικά | Με ετικέτα: , , , , | 135 Σχόλια »

Παραλήρημα, μια λέξη της μόδας

Posted by sarant στο 2 Μαΐου, 2014

Ή τουλάχιστον, αυτή είναι η εντύπωσή μου, που μπορεί να είναι και λαθεμένη: νομίζω ότι τα τελευταία χρόνια έχει αυξηθεί πολύ η χρήση της λέξης «παραλήρημα», με τη μεταφορική της σημασία, στην πολιτική αντιπαράθεση. Βέβαια, παρά τις προόδους της υπολογιστικής γλωσσολογίας, αμφιβάλλω αν υπάρχει, ακόμα και για τα αγγλικά, κάποιο εργαλείο που να καταγράφει τις συχνότητες των λέξεων στα σώματα κειμένων και να μας δείχνει χρόνο με το χρόνο ποιες λέξεις σημειώνουν αισθητή αύξηση στη συχνότητα χρήσης τους -κι αν υπάρχει τέτοιο θαυματουργό εργαλείο για τα αγγλικά, μάλλον δεν θα υπάρχει για τα ελληνικά, οπότε ο καθένας βασίζεται στην, αναγκαστικά αποσπασματική, εποπτεία που έχει στο γλωσσικό τοπίο και στην υποκειμενική του κρίση.

Πάντως, το παραλήρημα το ακούω όλο και συχνότερα, για χαρακτηρισμό των δηλώσεων ή των απόψεων κάποιου δημόσιου προσώπου. Για παράδειγμα, και μένοντας στην τελευταία εβδομάδα, βρίσκω από το γκουγκλ ότι «παραλήρημα» χαρακτηρίστηκαν: η συνομιλία του ιδιοκτήτη των Κλίπερς στην οποία εξέφρασε ρατσιστικές απόψεις· οι δηλώσεις Βγενόπουλου σε κυπριακό κανάλι («νέο παραλήρημα Βγενόπουλου«)· τα όσα είπε ο Παναγιώταρος στη Βουλή («νέο ρατσιστικό παραλήρημα Παναγιώταρου«)· οι δηλώσεις άλλων χρυσαβγιτών («παραλήρημα ύβρεων και απειλών κατά της κυβέρνησης και των πολιτικών κομμάτων«)· μια τοποθέτηση του δημάρχου Πειραιώς κατά των αδέσποτων ζώων («αντιφιλοζωικό παραλήρημα από τον Βασίλη Μιχαλολιάκο«)· όσα είπε ο Ευ. Βενιζέλος στη διακαναλική του συνέντευξη («Παραλήρημα Βενιζέλου που μίλησε για διάλυση της ΝΔ«)· η ανακοίνωση του Οικουμενικού Πατριαρχείου («Οικουμενιστικό παραλήρημα από τον Πατριάρχη Βαρθολομαίο«)· η επιστολή ενός πολιτευτή προς υποψήφιο δήμαρχο της Κορίνθου («Ο Πέτρος σε ανεπανάληπτο πολιτικό παραλήρημα«)· ένα άρθρο της Αυγής που ασκούσε κριτική στο ΚΚΕ («Παραλήρημα…«)· το ξέσπασμα του Λιάγκα στην τηλεόραση («Παραλήρημα Λιάγκα«)· οι εναντίον της Ρωσίας δηλώσεις του πρωθυπουργού της Ουκρανίας («Παραλήρημα Γιατσενιούκ«)· ένα σχόλιο του ΣΥΡΙΖΑ για την ομιλία του πρωθυπουργού, σύμφωνα με τον κυβερνητικό εκπρόσωπο («Το παρατεταμένο παραλήρημα του ΣΥΡΙΖΑ δεν πείθει πλέον κανένα«)· δηλώσεις του προέδρου του ΠΑΟΚ («Παραλήρημα Σαββίδη«).

Δεκατρείς περιπτώσεις μέσα σε μια βδομάδα, και δεν αποκλείεται να είναι κι άλλες που να μου ξέφυγαν, ενώ δεν υπολόγισα τις άλλες σημασίες της λέξης «παραλήρημα» όπως π.χ. τη σημασία του ακράτητου ενθουσιασμού («Ο Σάκης βγήκε στη σκηνή και προκάλεσε παραλήρημα»), ούτε τις επαναληπτικές χρήσεις (η συνομιλία του ρατσιστή προέδρου των Κλίπερς χαρακτηρίστηκε παραλήρημα από πολλές πηγές, όχι μόνο απο μία). Κι όπως βλέπετε, η λέξη χρησιμοποιείται για να χαρακτηρίσει σχεδόν τα πάντα, από όντως ασυνάρτητα ξεσπάσματα μέχρι νηφάλιες τοποθετήσεις, ακόμα και του Πατριάρχη! Επίσης, ο χαρακτηρισμός «παραλήρημα» εκτοξεύεται περίπου από τους πάντες εναντίον των πάντων, αφού έτσι έχουν χαρακτηριστεί κόμματα και πρόσωπα από όλο το πολιτικό φάσμα αλλά και εκτός πολιτικής. Για να μην παρεξηγηθώ, απλώς καταγράφω περιπτώσεις: ούτε θεωρώ βάσιμους τους χαρακτηρισμούς, ούτε τους αποδοκιμάζω. Η καταγραφή άλλο σκοπό έχει, ή μάλλον δύο σκοπούς: α) να αποδείξει ότι ο όρος «παραλήρημα» χρησιμοποιείται συχνά, πράγμα που νομίζω αποδείχτηκε, και β) ότι χρησιμοποιείται όχι ακριβώς με την κυριολεκτική του σημασία.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Λογοπαίγνια | Με ετικέτα: , , , , , | 121 Σχόλια »

Αυτό που μας φέρνει δάκρυα στα μάτια

Posted by sarant στο 11 Φεβρουαρίου, 2014

600px-Mixed_onionsΔεν εννοώ βέβαια τη συγκινητική στιγμή μιας ταινίας ή ένα τραγούδι που το έχουμε συνδέσει με ωραίες στιγμές της ζωής μας, κυριολεκτώ, άλλωστε θα σας προϊδέασε η εικόνα. Το άρθρο, που δεν είναι το πρώτο που αφιερώνω στα φαγώσιμα, αφορά το κρεμμύδι -και το κρεμμύδι, το ξερό, πράγματι φέρνει δάκρυα σε όποιον το καθαρίζει και το κόβει.

Το κρεμμύδι φέρνει δάκρυα, επειδή περιέχει αιθέρια έλαια που όταν το ψιλοκόβεις απελευθερώνονται και ερεθίζουν τα μάτια. Στη Λυσιστράτη του Αριστοφάνη, σε ένα σημείο όπου ο χορός των γερόντων κάνει κόντρα με τον χορό των γυναικών, ο γέροντας λέει: Βούλομαί σε γραυ κύσαι, παναπεί θέλω να σε φιλήσω, και απαντάει η γυναίκα: Κρομμύων τ’ άρ’ ου σε δει, παναπεί: άρα, δεν θα χρειαστείς κρεμμύδια -εννοώντας ότι θα τον δείρει τόσο που να κλάψει χωρίς να έχει ανάγκη να χρησιμοποιήσει κρεμμύδι για τούτο· ή, στη μετάφραση του Πολ. Δημητρακόπουλου, «Αλλ΄ανάγκη πια δε θάχεις από κρομμυδιού κομμάτια, να σου κλάψουνε τα μάτια».

Το κρεμμύδι βρίσκεται από πολύ παλιά στα μέρη μας -είναι από εκείνα τα λαχανικά που τα μνημονεύει ο Όμηρος -και μάλιστα στην Ιλιάδα, στη ραψωδία Λ, διαβάζουμε ότι πρόσφεραν κρεμμύδι σαν μεζέ για το κρασί (κρόμυον ποτῷ ὄψον), κάτι που σήμερα δεν νομίζω να συνηθίζεται, όσο κι αν το κρεμμύδι, μαζί με ψωμί, ελιές και τυρί ήταν συστατικό στοιχείο στο λαϊκό κολατσιό μέχρι πρόσφατα. Σίγουρα πάντως οι αρχαίοι έτρωγαν πολύ κρεμμύδι. Στο βιβλίο «Η γλώσσα της γεύσης» της Μ. Καβρουλάκη βρίσκω ότι ο Ηρόδοτος λέει ότι οι αθλητές έτρωγαν ένα κρεμμύδι το πρωί κι ένα το βράδυ -το κακό όμως είναι ότι δεν το βρίσκω πουθενά στον ίδιο τον Ηρόδοτο, οπότε η πληροφορία πρέπει φοβάμαι να θεωρηθεί «απόφευγμα».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικά συμπόσια, Ετυμολογικά, Ποίηση, Στρατός, Συγκριτικά γλωσσικά, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , , , , | 147 Σχόλια »

Ρεβίθι χωρίς κουκί

Posted by sarant στο 9 Οκτωβρίου, 2013

ρεβιDSCN1023Θυμάμαι πριν από κάμποσα χρόνια, τότε που είχα κι εγώ μικρά παιδιά και πρόσεχα και τα άλλα, ένα πιτσιρίκι είχε ρωτήσει τη μητέρα του γιατί στο γνωστό παιδικό τραγούδι το κουκί και το ρεβίθι εμαλώσανε στη βρύση. «Ποιο θα πιει πρώτο νερό», απάντησε η μητέρα, μια απάντηση πρακτική και όχι εντελώς άστοχη. Όσοι γεννήθηκαν σε σπίτια με τρεχούμενο νερό, δεν έχουν μνήμες από την καθημερινή διαδρομή με τη στάμνα στη βρύση, όπου, πέρα από τη συζήτηση και την αλληλοενημέρωση, υπήρχαν και οι αναπόφευκτες προστριβές για τη σειρά, μια και το γέμισμα της στάμνας βαστούσε πολλή ώρα κι έτσι κι αλλιώς δεν είναι σωστό να σου φάει η άλλη τη σειρά (το κουβάλημα του νερού ήταν γυναικεία δουλειά· άλλωστε, οι περισσότερες ήταν).

Εμείς για τις ανάγκες του άρθρου μπορούμε να υποθέσουμε ότι το κουκί και το ρεβίθι διαπληκτίστηκαν για το ποιο από τα δυο θα αποτελέσει το αντικείμενο του σημερινού άρθρου. Αν και σπανιότερο στη καθημερινότητά μας, το κουκί είναι ασύγκριτα πιο ενδιαφέρον από γλωσσική-λαογραφική άποψη· όμως έχουμε ήδη αναφερθεί σε παλιότερα άρθρα μας σε μερικά από τα γλωσσικά του κουκιού, οπότε τελικά ο κλήρος έπεσε στο ρεβίθι.

Το ρεβίθι προέρχεται από το αρχαίο ερέβινθος, που δήλωνε και το φυτό και τον καρπό, και το επίθημα -νθος πάντα μας κάνει να σκεφτόμαστε δάνειο από κάποια μεσογειακή γλώσσα, και από το ερεβίνθιον προέκυψε το ρεβίνθιον και ρεβίθιον και ροβίθιον στα μεσαιωνικά χρόνια. Τον τύπο ροβίθι που ήταν πολύ διαδεδομένος παλιότερα, ο Χατζιδάκις τον είχε εξηγήσει από την παρετυμολογική επίδρ. της λέξης «ρόβι» (άλλο όσπριο αυτό), αλλά ο Θ. Μωυσιάδης (και πιο πριν ο Φιλήντας) από την επίδρ. του χειλικού. Σε κάθε περίπτωση, δεν έχει βάση η παλιότερη ορθογραφία ρεβύθι, που διατηρείται ακόμα. (Στην περίπτωση της *μπύρας, το αδικαιολόγητο ύψιλον εξηγήθηκε με την αναλογία του «ζύθος»· εδώ, δεν ξέρω πώς ξεφύτρωσε).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικά συμπόσια, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , , , , , | 137 Σχόλια »

Είναι τάχα ελληνική η μεγαλύτερη λέξη στον κόσμο;

Posted by sarant στο 31 Ιανουαρίου, 2013

Με ρώτησε προχτές ένας φίλος, αν είναι αλήθεια αυτό που διάβασε κάπου στον Ιστό, ότι η μεγαλύτερη λέξη στον κόσμο είναι ελληνική, αρχαία ελληνική πιο σωστά, κι ότι εμφανίζεται σε έργο του Αριστοφάνη. Του απάντησα ότι η μονολεκτική απάντηση είναι «όχι», η λακωνική απάντηση είναι «ναι και όχι», και ότι για περισσότερα θα έπρεπε να διαβάσει ένα παλιό μου άρθρο, όταν όμως διάβασα κι εγώ το παλιό μου άρθρο να το ξαναθυμηθώ, έκρινα ότι σηκώνει ανακαίνιση και νέα παρουσίαση, όχι μόνο επειδή έχουν περάσει σχεδόν τρία χρόνια απ’ την πρώτη του δημοσίευση, αλλά επειδή εδώ θα ενσωματώσω και υλικό από τα σχόλια του παλιότερου άρθρου. Να πω ότι το παλιότερο άρθρο είχε αντλήσει υλικό από το εξαιρετικό ιστολόγιο Ηλληνιστεύκοντος του φίλου Νικ. Νικολάου, που έχει πάψει (ελπίζω προσωρινά) να ιστολογεί.

Το άρθρο στο οποίο με παρέπεμψε ο φίλος μου, που το είχα δει κι εγώ γιατί κάνει κύκλους στο Διαδίκτυο από τον έναν ιστότοπο στον άλλο, ισχυρίζεται ότι «Στο βιβλίο των Ρεκόρ Γκίνες έχει καταγραφεί η μεγαλύτερη λέξη στον κόσμο η οποία είναι ελληνική. Μοναδικό ρεκόρ κατέχει η ελληνική γλώσσα καθώς η μεγαλύτερη πραγματική λέξη στον κόσμο υπάρχει στο έργο «Εκκλησιάζουσες» του Αριστοφάνη και αποτελείται από 172 γράμματα, 27 συνθετικά και 78 συλλαβές! Ο Αριστοφάνης εκμεταλλεύεται στο έπακρον την εκπληκτική ευχέρεια της Ελληνικής να σχηματίζει πολυσύλλαβες λέξεις, περιγράφοντας μέσα σε 172 γράμματα μια ολόκληρη συνταγή μαγειρικής, η οποία περιλαμβάνει ένα συνονθύλευμα τροφών!»

Να πάρουμε τα πράγματα με τη σειρά. Η 78σύλλαβη αυτή λέξη υπάρχει και είναι σίγουρα η μεγαλύτερη λέξη της αρχαίας  ελληνικής γραμματείας. Θα την έχετε ίσως ακούσει, είναι μια συνταγή από τις Εκκλησιάζουσες του Αριστοφάνη, ένα φαγητό αποτελούμενο από 17 συστατικά:

λοπαδοτεμαχοσελαχογαλεοκρανιολειψανοδριμυποτριμματοσιλφιο­λιπαρομελιτοκατακεχυμενοκιχλεπικοσσυφοφαττοπεριστεραλεκτρυονοπτο­πιφαλλιδοκιγκλοπελειολαγῳοσιραιοβαφητραγανοπτερυγών

Έχει μέσα διάφορα ψάρια, πουλερικά, θαλασσινά, έναν λαγό, μέλι, που όλα μαζί βράζουν στη χύτρα. Ξεκίνησα να το «μεταφράσω» αλλά κόλλησα και τα παράτησα, βρήκα όμως κάπου στο Διαδίκτυο μια μετάφραση:

γιουβετσοψαροσάλαχαγαλεοκεφαλόψωμα
τουρσοτσιχλοπίτσουνακοκορολαγοστίφαδα
κοτσυφομελοπίπεραστραγαλοτυροπέτμεζα
τρυγονομυαλομύζηθραψητοκοτοπερίστερα
κρεμμυδοσκορδολάχαναντοματοαγγουροράπανα.
Την έκοψα σε μικρότερα κομμάτια για να διαβάζεται πιο εύκολα. Πάντως, η αρχαία λέξη πιάνει 172 χαρακτήρες (δεν έκατσα να μετρήσω, πιστεύω τη βιβλιογραφία).

Ωστόσο, η λέξη του Αριστοφάνη, αν και επί πολλά χρόνια εθεωρείτο η μεγαλύτερη στον κόσμο, έχει χάσει τα πρωτεία. Κάποιοι… ανθέλληνες ξέθαψαν σε ένα σανσκριτικό έργο του 16ου αιώνα (ένα μίγμα πεζού και ποίησης, και μάλιστα γραμμένο από γυναίκα, την κυρία Tirumalamba), μια σανσκριτική λέξη η οποία (μεταγραμματισμένη στο λατινικό αλφάβητο) πιάνει, ούτε λίγο ούτε πολύ, 428 χαρακτήρες. Θαυμάστε το τέρας:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Γλωσσικά ευτράπελα, Ρεκόρ, Συγκριτικά γλωσσικά, Ψυχαγωγικά | Με ετικέτα: , , , , , , | 160 Σχόλια »

Από τον Ράπανο στον Στουρνάρα

Posted by sarant στο 27 Ιουνίου, 2012

Άλλοι λένε ότι ήταν μια σειρά από πρωτοφανείς ατυχίες, σε σημείο που να κάνουν λόγο για μάτιασμα και ξεμάτιασμα, άλλοι ότι αυτά έγιναν σκόπιμα για να κερδηθεί χρόνος, άλλοι πάλι προτίμησαν να μην αποδώσουν σε δόλο ό,τι εξηγείται από την απειρία ή την ανικανότητα. Το θέμα είναι ότι, πριν ακόμα συγκληθεί η Βουλή, η νέα ημιδιακομματική κυβέρνηση συνεργασίας ή εθνικής ευθύνης έχει δώσει κωμικοτραγικά δείγματα γραφής: πέρα από τα εντελώς κατανοητά και ανθρώπινα προβλήματα υγείας, δεν νομίζω ότι κερδίζει η εικόνα της χώρας στο εξωτερικό όταν οι δυο από τους τρεις εταίρους συμμετέχουν στην κυβέρνηση με εξωκοινοβουλευτικά πρόσωπα και μάλιστα δίνουν την εντύπωση ότι θέλουν να μην εκτεθούν, όταν ο υπουργός οικονομικών κ. Ράπανος παραιτήθηκε χωρίς να προλάβει να ορκιστεί, όταν ο κ. Αβραμόπουλος αγνοεί ότι δεν μπορεί να εκπροσωπήσει τη χώρα αντί για τον πρωθυπουργό στην κρίσιμη σύνοδο κορυφής, όταν ο υφυπουργός Ναυτιλίας κ. Βερνίκος αναγκάζεται να παραιτηθεί εξαιτίας τυπικού κωλύματος λόγω της συμμετοχής του σε εξωχώρια (οφ-σορ) εταιρεία (και δεν το ήξερε ο συνταγματολόγος κ. Βενιζέλος που τον πρότεινε;) Ευτυχώς όμως δεν βγήκε πρώτος ο Σύριζα κι έτσι αποφύγαμε την ακυβερνησία.

Τέλος πάντων, αυτά έχουν σχολιαστεί κατά κόρον και θα τα σχολιάσετε, αν θέλετε, και εδώ. Εγώ θα ήθελα μόνο να εκφράσω την απορία μου, για ποιο λόγο θεωρείται ευεργετικό ή και σχεδόν απαραίτητο ο υπουργός Οικονομικών να μην είναι πολιτικό πρόσωπο, να μην είναι βουλευτής, να είναι «τεχνοκράτης»· συμβαίνει άραγε κάτι τέτοιο στη Γερμανία ή τη Γαλλία;  Ή μήπως παραδεχόμαστε ότι το σύνολο του πολιτικού προσωπικού των συγκυβερνώντων κομμάτων είναι τόσο αναξιόλογο που δεν μπορεί να αναδείξει έναν επαρκή υπουργό Οικονομικών;

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αθυροστομίες, Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Πολιτική | Με ετικέτα: , , , , | 55 Σχόλια »

Χωρίς γυναίκες στους θώκους

Posted by sarant στο 22 Ιουνίου, 2012

 

Χαμπέμους κυβέρνηση ανακοίνωσε, ελληνολατινιστί, μια μεγαλοπαρουσιάστρια σε ένα χτεσινό δελτίο ειδήσεων· θα μπορούσε να το πει και λατινικά, χαμπέμους γκουμπέρνουμ (αν είναι έτσι· ας με διορθώσουν οι λατινομαθείς), πολλοί θα το καταλάβαιναν, αφού γκουβέρνο λέμε ή μάλλον λέγαμε κι εμείς την κυβέρνηση, αλλά μάλλον δεν ήθελε να κάνει επίδειξη γνώσεων. Το θέμα είναι πως ύστερα από αρκετές διαβουλεύσεις ανακοινώθηκε χτες η σύνθεση της νέας ημιδιακομματικής κυβέρνησης με πρωθυπουργό τον Αντώνη Σαμαρά. Διακομματική, επειδή στηρίζεται από τρία κόμματα, τα οποία συμμετέχουν σε αυτήν· επειδή όμως κυριαρχούν τα στελέχη του πρώτου κόμματος, της ΝΔ, και επειδή τα άλλα δύο κόμματα συμμετέχουν με εξωκοινοβουλευτικές (συχνά πολύ αξιόλογες, πάντως) προσωπικότητες, δικαιούμαι πιστεύω να προσθέσω το μετριαστικό πρόθεμα ημι-. Και ψιλοδιακομματική να την πείτε, μέσα θα είστε.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Ιστορίες λέξεων, Κλισέ | Με ετικέτα: , , , , , | 106 Σχόλια »

Λέξεις στην άμμο

Posted by sarant στο 20 Ιουνίου, 2012

Το ιστολόγιο σπεύδει να διευκρινίσει ότι το θέμα του σημερινού άρθρου ΔΕΝ κρύβει κανέναν υπαινιγμό για την πολιτική κατάσταση: δεν θέλω να υπαινιχθώ ότι κάποιοι χτίζουν ή έχτιζαν στην άμμο ή ότι τα προβλήματα της χώρας είναι σαν την άμμο της θάλασσας, απλώς πέρασα σήμερα από την ακρογιαλιά, είδα τα πιτσιρίκια να κάνουν μπάνιο και να παίζουν με την άμμο -και θυμήθηκα ένα παλιό μου άρθρο που δεν έχει ανέβει στο Διαδίκτυο. Δεν εξαντλώ πλήρως το θέμα, ας κάνετε κι εσείς κάτι 🙂

Η άμμος είναι λέξη αρχαία, αλλά όχι και πολύ αρχαία· απαντά πρώτη φορά στον Πλάτωνα· παλαιότερη είναι η λέξη ψάμμος, που έχει την ίδια σημασία, και που έχει κι αυτή επιβιώσει στη σημερινή γλώσσα, σε λόγιους σχηματισμούς, όπως ο ψαμμίτης, δηλαδή ο αμμόλιθος, ή η ψαμμίαση, μια αρρώστια με την οποία στα νεφρά σχηματίζονται συσσωματώματα αλάτων, σαν άμμος. Για να πω την αλήθεια, τα πράγματα δεν είναι και τόσο απλά· δηλαδή, εκτός από την ψάμμο, στα αρχαία υπήρχε και μια άλλη λέξη, η άμαθος (καμιά σχέση με τη σημερινή λέξη ο άμαθος!) που σήμαινε την άμμο, ήδη ομηρική, υπήρχε και η ψάμμος, που με την επίδραση της αμάθου έδωσε τον τύπο ψάμαθος, και τελικά, από τον συμφυρμό των ψάμμος και άμαθος προέκυψε η άμμος. Στη λαϊκή γλώσσα, που δεν της καλοκάθονται τα θηλυκά ουσιαστικά σε -ος, σαν γυναίκες με μουστάκια ένα πράμα, έχει σχηματιστεί και αρσενικός τύπος, ο άμμος, όπως άλλωστε συμβαίνει και με την ψήφο και τον ψήφο.

Η άμμος φέρνει στο νου την παραλία, αλλά και την έρημο· και θα ξέρετε ίσως το παλιό ανέκδοτο με τον τύπο που φορούσε μάσκα και βατραχοπέδιλα και περπατούσε στη Σαχάρα θαυμάζοντας: μωρέ μπράβο, οχτακόσια χιλιόμετρα παραλία! Βέβαια, άμμος από άμμο διαφέρει· σε κάθε τόπο η χημική σύσταση της άμμου είναι διαφορετική, αλλά σε γενικές γραμμές το βασικό της συστατικό είναι το διοξείδιο του πυριτίου.

Στα λατινικά υπήρχαν δυο λέξεις για την άμμο, sabulum για τη χοντρή άμμο και (h)arena για τη λεπτή. Από την πρώτη λέξη προέκυψε η σημερινή γαλλική sable, ενώ από τη δεύτερη η σημερινή ισπανική arena. Θα καταλάβατε βέβαια ότι και η δική μας αρένα, ο στίβος της ταυρομαχίας δηλαδή, αλλά και ο τόπος όπου μάτωναν και πέθαιναν οι Ρωμαίοι μονομάχοι, από αυτή την arena προέρχεται, επειδή ο στίβος ήταν στρωμένος με λεπτήν άμμο. Τώρα τελευταία έχει γίνει της μόδας να ονοματίζονται αρένες τα νεόδμητα υπερσύγχρονα γήπεδα ποδοσφαίρου, ιδίως στη Γερμανία: όχι παράλογο· εκεί αναμετριούνται οι σύγχρονοι μονομάχοι και το πλήθος πάλι για άρτον και θεάματα κραυγάζει, τότε στο Κολοσσαίο, σήμερα στο Φέλτινς Αρένα του Γκελζενκίρχεν ή την Αλιάντς Αρένα του Μονάχου· έχουμε κι εμείς στη Λάρισα την ΑΕΛ Αρένα. Από τις συγκρούσεις των μονομάχων και το κλισέ «αίμα και άμμος», που χρησιμοποιείται για να περιγράψει βίαιες συγκρούσεις και όχι μόνο σε γήπεδα ποδοσφαίρου.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , | 110 Σχόλια »

Ενεοί και κεχηνότες

Posted by sarant στο 9 Μαΐου, 2012

Το σημερινό άρθρο δεν θα είναι πολιτικό, λυπάμαι’ το ιστολόγιο τόσες μέρες παρασύρθηκε από την εκλογική και τη μετεκλογική μέθη και ξέχασε τον ιδρυτικό προσδιορισμό του, ότι δηλαδή είναι ένα ιστολόγιο «για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και όλα τα άλλα». Καιρός σήμερα να κάνουμε μιαν ανάπαυλα και να ασχοληθούμε μ’ ένα θέμα εντελώς ανεπίκαιρο, μ’ ένα αρθράκι αμιγώς γλωσσικό. Βέβαια, αν ήθελα να το πολιτικοποιήσω το θέμα, θα μπορούσα να ισχυριστώ πως εμπνεύστηκα τον τίτλο από την έκφραση που πήραν τα πρόσωπα των ηγετικών στελεχών των δύο μεγάλων κομμάτων όταν ανακοινώθηκαν τα πρώτα αποτελέσματα των εκλογών το βραδάκι της Κυριακής που μας πέρασε. Όμως αυτό θα ήταν ψέμα: δεν είχα την τύχη να δω από πρώτο χέρι τις αντιδράσεις τους, άσε που οι περισσότεροι είχαν τις κρυφές δημοσκοπήσεις οπότε θα ήταν προετοιμασμένοι για τη δυσάρεστη έκπληξη. Είναι όμως σίγουρο ότι κάποιοι ακούγοντας τα αποτελέσματα θα έμειναν «ενεοί και κεχηνότες» δηλαδή άναυδοι και μ’ ανοιχτό το στόμα.

Στην πραγματικότητα, το σημερινό θέμα το εμπνεύστηκα όχι τη μέρα των εκλογών, αλλά λίγο νωρίτερα, όταν, σε συζήτηση με έναν παλιό μου συμμαθητή στο Φέισμπουκ, εκείνος,  για να δηλώσει την κατάπληξή του για κάτι που του είπα, έγραψε: «Μένω κεχηνώς». Μια φίλη που παρακολουθούσε τη συζήτηση με ρώτησε με κατιδίαν μήνυμα τι σημαίνει η λέξη. Με ανοιχτό το στόμα, της λέω, κατάπληκτος, άφωνος, άναυδος.

Έχουμε πολλές λέξεις και εκφράσεις για να δηλώσουμε την κατάπληξη, το ξάφνιασμα, το σάστισμα, το απροσδόκητο και αδιανόητο γεγονός που μας κάνει να μένουμε με το στόμα ανοιχτό, μη μπορώντας να αρθρώσουμε λέξη γι’ αυτό που μόλις συνέβη ή μόλις μάθαμε. Σαστίζει κανείς, ξαφνιάζεται, τα χάνει, μένει άναυδος, άφωνος, άλαλος, σύξυλος, εμβρόντητος, κατάπληκτος, αποσβολώνεται, μένει μ’ ανοιχτό το στόμα, μένει ακίνητος σαν άγαλμα, σαν κεραυνόπληκτος, σαν στήλη άλατος, του έρχεται κεραμίδα, μένει κόκαλο, του κόβεται η μιλιά, μένει με το δάχτυλο στο στόμα, ανοίγει διάπλατα τα μάτια, μένει κάγκελο, μένει μαλάκας, μένει κεχηνώς ή ενεός. Υπάρχουν εκφράσεις για όλα τα γούστα και τα επίπεδα ύφους και είμαι βέβαιος ότι μπορείτε κι εσείς να προσθέσετε κάμποσες. Χωρίς να είναι εντελώς συνώνυμες, όλες αυτές οι εκφράσεις έχουν κοινό στοιχείο το ξάφνιασμα, τη μεγάλη έκπληξη.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Θηλυκό γένος, Ιστορίες λέξεων, Μαργαριτάρια | Με ετικέτα: , , | 132 Σχόλια »

Αλαζόνες στην κάλπη

Posted by sarant στο 30 Απριλίου, 2012

Αν και δεν έχουμε γλωσσικό παρατηρητήριο, εννοώ έναν φορέα ή όργανο που να παρατηρεί τις εξελίξεις της ελληνικής γλώσσας και να υπολογίζει, ας πούμε, ποιες λέξεις σημειώνουν απότομη άνοδο στη συχνότητα χρήσης τους, θα συμφωνήσετε μαζί μου ότι στη φετινή προεκλογική περίοδο μια λέξη που ακούγεται αρκετά είναι η αλαζονεία. Μόλις προχτές ο κ. Βενιζέλος αποκάλεσε αλαζόνες τρεις άλλους αρχηγούς πολιτικών κομμάτων, τον κ. Σαμαρά, τον κ. Τσίπρα και τον κ. Κουβέλη, ενώ επίσης είπε ότι η αλαζονική συμπεριφορά του κ. Σαμαρά τείνει να πάρει διαστάσεις επιδημίας.

Επειδή εμείς εδώ κυρίως λεξιλογούμε και δευτερευόντως πολιτικολογούμε, δεν θα σχολιάσω την τοποθέτηση αυτή, μόνο θα πω πως μου θυμίζει την παροιμία με τον πετεινό που κάποιος τον έλεγε «κεφάλα», κουνώντας μάλιστα το δάχτυλο. Όμως, προχωράμε στα λεξιλογικά μας, να δούμε την ιστορία της λέξης «αλαζόνας».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , , , | 100 Σχόλια »

Η μέρα της λαγάνας

Posted by sarant στο 27 Φεβρουαρίου, 2012

Ένα σύντομο πριν πάω να πετάξω τον χαρταετό (ή να τσακίσω τα σαρακοστιανά, που είναι και το πραγματικό… επίδικο της γιορτής), για μία από τις πολλές ξεχωριστές λέξεις της σημερινής μέρας, τη λαγάνα.

Η λαγάνα είναι το επίπεδο ψωμί χωρίς προζύμι που τρώμε την Καθαρά Δευτέρα (και ουσιαστικά μόνο την Καθαρά Δευτέρα, τουλάχιστον οι περισσότεροι). Αυτή είναι η πανελλήνια ονομασία, νομίζω, αν και βέβαια υπάρχουν τοπικά πολλές και διάφορες παραλλαγές και ονομασίες, για παράδειγμα σε ένα κορφιάτικο γλωσσάρι βρίσκω άλλες δυο λέξεις, την ξεπεταχτή και τη φλάουνα, που είναι, λέει, αλευρόπιτα (από το αγγλικό flour)· έχω πολλές επιφυλάξεις για την ετυμολογία.

Για την ετυμολογία της λαγάνας δεν υπάρχουν επιφυλάξεις, προέρχεται από το αρχαίο λάγανον. Το βρίσκουμε π.χ. στους Εβδομήκοντα, όπου τα λάγανα δεν ταυτίζονται με τα άζυμα ψωμιά (άρτους αζύμους πεφυραμένους εν ελαίω και λάγανα άζυμα κεχρισμένα εν ελαίω, στην Έξοδο). Το αναφέρει και ο Αθήναιος σε στίχο του Αριστοφάνη (λάγανα πέπεται) από τις Εκκλησιάζουσες, αν και ο συγκεκριμένος στίχος δεν έχει διασωθεί στο κείμενο που έφτασε σε μας. Τι ακριβώς ήταν το αρχαίο λάγανο δεν ξέρουμε, πάντως πρέπει να ήταν πλατύ, άζυμο ψωμί -από αλεύρι και λάδι ίσως.

Το λάγανον ανάγεται σε θέμα λαγ- από αμάρτυρο επίθετο *λάγος (χαλαρός) απ’ όπου και λαγαρός ή λάγνος. Όποιον έχει μεγάλο πάθος με τις λαγάνες, μπορούμε να τον πούμε «λαγανολάγνο» φαντάζομαι.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επετειακά, Ετυμολογικά, Παπαδιαμάντης, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , , | 62 Σχόλια »