Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Αριστοφάνης’

Ρεβίθι χωρίς κουκί

Posted by sarant στο 9 Οκτωβρίου, 2013

ρεβιDSCN1023Θυμάμαι πριν από κάμποσα χρόνια, τότε που είχα κι εγώ μικρά παιδιά και πρόσεχα και τα άλλα, ένα πιτσιρίκι είχε ρωτήσει τη μητέρα του γιατί στο γνωστό παιδικό τραγούδι το κουκί και το ρεβίθι εμαλώσανε στη βρύση. «Ποιο θα πιει πρώτο νερό», απάντησε η μητέρα, μια απάντηση πρακτική και όχι εντελώς άστοχη. Όσοι γεννήθηκαν σε σπίτια με τρεχούμενο νερό, δεν έχουν μνήμες από την καθημερινή διαδρομή με τη στάμνα στη βρύση, όπου, πέρα από τη συζήτηση και την αλληλοενημέρωση, υπήρχαν και οι αναπόφευκτες προστριβές για τη σειρά, μια και το γέμισμα της στάμνας βαστούσε πολλή ώρα κι έτσι κι αλλιώς δεν είναι σωστό να σου φάει η άλλη τη σειρά (το κουβάλημα του νερού ήταν γυναικεία δουλειά· άλλωστε, οι περισσότερες ήταν).

Εμείς για τις ανάγκες του άρθρου μπορούμε να υποθέσουμε ότι το κουκί και το ρεβίθι διαπληκτίστηκαν για το ποιο από τα δυο θα αποτελέσει το αντικείμενο του σημερινού άρθρου. Αν και σπανιότερο στη καθημερινότητά μας, το κουκί είναι ασύγκριτα πιο ενδιαφέρον από γλωσσική-λαογραφική άποψη· όμως έχουμε ήδη αναφερθεί σε παλιότερα άρθρα μας σε μερικά από τα γλωσσικά του κουκιού, οπότε τελικά ο κλήρος έπεσε στο ρεβίθι.

Το ρεβίθι προέρχεται από το αρχαίο ερέβινθος, που δήλωνε και το φυτό και τον καρπό, και το επίθημα -νθος πάντα μας κάνει να σκεφτόμαστε δάνειο από κάποια μεσογειακή γλώσσα, και από το ερεβίνθιον προέκυψε το ρεβίνθιον και ρεβίθιον και ροβίθιον στα μεσαιωνικά χρόνια. Τον τύπο ροβίθι που ήταν πολύ διαδεδομένος παλιότερα, ο Χατζιδάκις τον είχε εξηγήσει από την παρετυμολογική επίδρ. της λέξης «ρόβι» (άλλο όσπριο αυτό), αλλά ο Θ. Μωυσιάδης (και πιο πριν ο Φιλήντας) από την επίδρ. του χειλικού. Σε κάθε περίπτωση, δεν έχει βάση η παλιότερη ορθογραφία ρεβύθι, που διατηρείται ακόμα. (Στην περίπτωση της *μπύρας, το αδικαιολόγητο ύψιλον εξηγήθηκε με την αναλογία του «ζύθος»· εδώ, δεν ξέρω πώς ξεφύτρωσε).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικά συμπόσια, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , , , , , | 137 Σχόλια »

Είναι τάχα ελληνική η μεγαλύτερη λέξη στον κόσμο;

Posted by sarant στο 31 Ιανουαρίου, 2013

Με ρώτησε προχτές ένας φίλος, αν είναι αλήθεια αυτό που διάβασε κάπου στον Ιστό, ότι η μεγαλύτερη λέξη στον κόσμο είναι ελληνική, αρχαία ελληνική πιο σωστά, κι ότι εμφανίζεται σε έργο του Αριστοφάνη. Του απάντησα ότι η μονολεκτική απάντηση είναι «όχι», η λακωνική απάντηση είναι «ναι και όχι», και ότι για περισσότερα θα έπρεπε να διαβάσει ένα παλιό μου άρθρο, όταν όμως διάβασα κι εγώ το παλιό μου άρθρο να το ξαναθυμηθώ, έκρινα ότι σηκώνει ανακαίνιση και νέα παρουσίαση, όχι μόνο επειδή έχουν περάσει σχεδόν τρία χρόνια απ’ την πρώτη του δημοσίευση, αλλά επειδή εδώ θα ενσωματώσω και υλικό από τα σχόλια του παλιότερου άρθρου. Να πω ότι το παλιότερο άρθρο είχε αντλήσει υλικό από το εξαιρετικό ιστολόγιο Ηλληνιστεύκοντος του φίλου Νικ. Νικολάου, που έχει πάψει (ελπίζω προσωρινά) να ιστολογεί.

Το άρθρο στο οποίο με παρέπεμψε ο φίλος μου, που το είχα δει κι εγώ γιατί κάνει κύκλους στο Διαδίκτυο από τον έναν ιστότοπο στον άλλο, ισχυρίζεται ότι «Στο βιβλίο των Ρεκόρ Γκίνες έχει καταγραφεί η μεγαλύτερη λέξη στον κόσμο η οποία είναι ελληνική. Μοναδικό ρεκόρ κατέχει η ελληνική γλώσσα καθώς η μεγαλύτερη πραγματική λέξη στον κόσμο υπάρχει στο έργο «Εκκλησιάζουσες» του Αριστοφάνη και αποτελείται από 172 γράμματα, 27 συνθετικά και 78 συλλαβές! Ο Αριστοφάνης εκμεταλλεύεται στο έπακρον την εκπληκτική ευχέρεια της Ελληνικής να σχηματίζει πολυσύλλαβες λέξεις, περιγράφοντας μέσα σε 172 γράμματα μια ολόκληρη συνταγή μαγειρικής, η οποία περιλαμβάνει ένα συνονθύλευμα τροφών!»

Να πάρουμε τα πράγματα με τη σειρά. Η 78σύλλαβη αυτή λέξη υπάρχει και είναι σίγουρα η μεγαλύτερη λέξη της αρχαίας  ελληνικής γραμματείας. Θα την έχετε ίσως ακούσει, είναι μια συνταγή από τις Εκκλησιάζουσες του Αριστοφάνη, ένα φαγητό αποτελούμενο από 17 συστατικά:

λοπαδοτεμαχοσελαχογαλεοκρανιολειψανοδριμυποτριμματοσιλφιο­λιπαρομελιτοκατακεχυμενοκιχλεπικοσσυφοφαττοπεριστεραλεκτρυονοπτο­πιφαλλιδοκιγκλοπελειολαγῳοσιραιοβαφητραγανοπτερυγών

Έχει μέσα διάφορα ψάρια, πουλερικά, θαλασσινά, έναν λαγό, μέλι, που όλα μαζί βράζουν στη χύτρα. Ξεκίνησα να το «μεταφράσω» αλλά κόλλησα και τα παράτησα, βρήκα όμως κάπου στο Διαδίκτυο μια μετάφραση:

γιουβετσοψαροσάλαχαγαλεοκεφαλόψωμα
τουρσοτσιχλοπίτσουνακοκορολαγοστίφαδα
κοτσυφομελοπίπεραστραγαλοτυροπέτμεζα
τρυγονομυαλομύζηθραψητοκοτοπερίστερα
κρεμμυδοσκορδολάχαναντοματοαγγουροράπανα.
Την έκοψα σε μικρότερα κομμάτια για να διαβάζεται πιο εύκολα. Πάντως, η αρχαία λέξη πιάνει 172 χαρακτήρες (δεν έκατσα να μετρήσω, πιστεύω τη βιβλιογραφία).

Ωστόσο, η λέξη του Αριστοφάνη, αν και επί πολλά χρόνια εθεωρείτο η μεγαλύτερη στον κόσμο, έχει χάσει τα πρωτεία. Κάποιοι… ανθέλληνες ξέθαψαν σε ένα σανσκριτικό έργο του 16ου αιώνα (ένα μίγμα πεζού και ποίησης, και μάλιστα γραμμένο από γυναίκα, την κυρία Tirumalamba), μια σανσκριτική λέξη η οποία (μεταγραμματισμένη στο λατινικό αλφάβητο) πιάνει, ούτε λίγο ούτε πολύ, 428 χαρακτήρες. Θαυμάστε το τέρας:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Γλωσσικά ευτράπελα, Ρεκόρ, Συγκριτικά γλωσσικά, Ψυχαγωγικά | Με ετικέτα: , , , , , , | 160 Σχόλια »

Από τον Ράπανο στον Στουρνάρα

Posted by sarant στο 27 Ιουνίου, 2012

Άλλοι λένε ότι ήταν μια σειρά από πρωτοφανείς ατυχίες, σε σημείο που να κάνουν λόγο για μάτιασμα και ξεμάτιασμα, άλλοι ότι αυτά έγιναν σκόπιμα για να κερδηθεί χρόνος, άλλοι πάλι προτίμησαν να μην αποδώσουν σε δόλο ό,τι εξηγείται από την απειρία ή την ανικανότητα. Το θέμα είναι ότι, πριν ακόμα συγκληθεί η Βουλή, η νέα ημιδιακομματική κυβέρνηση συνεργασίας ή εθνικής ευθύνης έχει δώσει κωμικοτραγικά δείγματα γραφής: πέρα από τα εντελώς κατανοητά και ανθρώπινα προβλήματα υγείας, δεν νομίζω ότι κερδίζει η εικόνα της χώρας στο εξωτερικό όταν οι δυο από τους τρεις εταίρους συμμετέχουν στην κυβέρνηση με εξωκοινοβουλευτικά πρόσωπα και μάλιστα δίνουν την εντύπωση ότι θέλουν να μην εκτεθούν, όταν ο υπουργός οικονομικών κ. Ράπανος παραιτήθηκε χωρίς να προλάβει να ορκιστεί, όταν ο κ. Αβραμόπουλος αγνοεί ότι δεν μπορεί να εκπροσωπήσει τη χώρα αντί για τον πρωθυπουργό στην κρίσιμη σύνοδο κορυφής, όταν ο υφυπουργός Ναυτιλίας κ. Βερνίκος αναγκάζεται να παραιτηθεί εξαιτίας τυπικού κωλύματος λόγω της συμμετοχής του σε εξωχώρια (οφ-σορ) εταιρεία (και δεν το ήξερε ο συνταγματολόγος κ. Βενιζέλος που τον πρότεινε;) Ευτυχώς όμως δεν βγήκε πρώτος ο Σύριζα κι έτσι αποφύγαμε την ακυβερνησία.

Τέλος πάντων, αυτά έχουν σχολιαστεί κατά κόρον και θα τα σχολιάσετε, αν θέλετε, και εδώ. Εγώ θα ήθελα μόνο να εκφράσω την απορία μου, για ποιο λόγο θεωρείται ευεργετικό ή και σχεδόν απαραίτητο ο υπουργός Οικονομικών να μην είναι πολιτικό πρόσωπο, να μην είναι βουλευτής, να είναι «τεχνοκράτης»· συμβαίνει άραγε κάτι τέτοιο στη Γερμανία ή τη Γαλλία;  Ή μήπως παραδεχόμαστε ότι το σύνολο του πολιτικού προσωπικού των συγκυβερνώντων κομμάτων είναι τόσο αναξιόλογο που δεν μπορεί να αναδείξει έναν επαρκή υπουργό Οικονομικών;

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αθυροστομίες, Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Πολιτική | Με ετικέτα: , , , , | 55 Σχόλια »

Χωρίς γυναίκες στους θώκους

Posted by sarant στο 22 Ιουνίου, 2012

 

Χαμπέμους κυβέρνηση ανακοίνωσε, ελληνολατινιστί, μια μεγαλοπαρουσιάστρια σε ένα χτεσινό δελτίο ειδήσεων· θα μπορούσε να το πει και λατινικά, χαμπέμους γκουμπέρνουμ (αν είναι έτσι· ας με διορθώσουν οι λατινομαθείς), πολλοί θα το καταλάβαιναν, αφού γκουβέρνο λέμε ή μάλλον λέγαμε κι εμείς την κυβέρνηση, αλλά μάλλον δεν ήθελε να κάνει επίδειξη γνώσεων. Το θέμα είναι πως ύστερα από αρκετές διαβουλεύσεις ανακοινώθηκε χτες η σύνθεση της νέας ημιδιακομματικής κυβέρνησης με πρωθυπουργό τον Αντώνη Σαμαρά. Διακομματική, επειδή στηρίζεται από τρία κόμματα, τα οποία συμμετέχουν σε αυτήν· επειδή όμως κυριαρχούν τα στελέχη του πρώτου κόμματος, της ΝΔ, και επειδή τα άλλα δύο κόμματα συμμετέχουν με εξωκοινοβουλευτικές (συχνά πολύ αξιόλογες, πάντως) προσωπικότητες, δικαιούμαι πιστεύω να προσθέσω το μετριαστικό πρόθεμα ημι-. Και ψιλοδιακομματική να την πείτε, μέσα θα είστε.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Ιστορίες λέξεων, Κλισέ | Με ετικέτα: , , , , , | 106 Σχόλια »

Λέξεις στην άμμο

Posted by sarant στο 20 Ιουνίου, 2012

Το ιστολόγιο σπεύδει να διευκρινίσει ότι το θέμα του σημερινού άρθρου ΔΕΝ κρύβει κανέναν υπαινιγμό για την πολιτική κατάσταση: δεν θέλω να υπαινιχθώ ότι κάποιοι χτίζουν ή έχτιζαν στην άμμο ή ότι τα προβλήματα της χώρας είναι σαν την άμμο της θάλασσας, απλώς πέρασα σήμερα από την ακρογιαλιά, είδα τα πιτσιρίκια να κάνουν μπάνιο και να παίζουν με την άμμο -και θυμήθηκα ένα παλιό μου άρθρο που δεν έχει ανέβει στο Διαδίκτυο. Δεν εξαντλώ πλήρως το θέμα, ας κάνετε κι εσείς κάτι 🙂

Η άμμος είναι λέξη αρχαία, αλλά όχι και πολύ αρχαία· απαντά πρώτη φορά στον Πλάτωνα· παλαιότερη είναι η λέξη ψάμμος, που έχει την ίδια σημασία, και που έχει κι αυτή επιβιώσει στη σημερινή γλώσσα, σε λόγιους σχηματισμούς, όπως ο ψαμμίτης, δηλαδή ο αμμόλιθος, ή η ψαμμίαση, μια αρρώστια με την οποία στα νεφρά σχηματίζονται συσσωματώματα αλάτων, σαν άμμος. Για να πω την αλήθεια, τα πράγματα δεν είναι και τόσο απλά· δηλαδή, εκτός από την ψάμμο, στα αρχαία υπήρχε και μια άλλη λέξη, η άμαθος (καμιά σχέση με τη σημερινή λέξη ο άμαθος!) που σήμαινε την άμμο, ήδη ομηρική, υπήρχε και η ψάμμος, που με την επίδραση της αμάθου έδωσε τον τύπο ψάμαθος, και τελικά, από τον συμφυρμό των ψάμμος και άμαθος προέκυψε η άμμος. Στη λαϊκή γλώσσα, που δεν της καλοκάθονται τα θηλυκά ουσιαστικά σε -ος, σαν γυναίκες με μουστάκια ένα πράμα, έχει σχηματιστεί και αρσενικός τύπος, ο άμμος, όπως άλλωστε συμβαίνει και με την ψήφο και τον ψήφο.

Η άμμος φέρνει στο νου την παραλία, αλλά και την έρημο· και θα ξέρετε ίσως το παλιό ανέκδοτο με τον τύπο που φορούσε μάσκα και βατραχοπέδιλα και περπατούσε στη Σαχάρα θαυμάζοντας: μωρέ μπράβο, οχτακόσια χιλιόμετρα παραλία! Βέβαια, άμμος από άμμο διαφέρει· σε κάθε τόπο η χημική σύσταση της άμμου είναι διαφορετική, αλλά σε γενικές γραμμές το βασικό της συστατικό είναι το διοξείδιο του πυριτίου.

Στα λατινικά υπήρχαν δυο λέξεις για την άμμο, sabulum για τη χοντρή άμμο και (h)arena για τη λεπτή. Από την πρώτη λέξη προέκυψε η σημερινή γαλλική sable, ενώ από τη δεύτερη η σημερινή ισπανική arena. Θα καταλάβατε βέβαια ότι και η δική μας αρένα, ο στίβος της ταυρομαχίας δηλαδή, αλλά και ο τόπος όπου μάτωναν και πέθαιναν οι Ρωμαίοι μονομάχοι, από αυτή την arena προέρχεται, επειδή ο στίβος ήταν στρωμένος με λεπτήν άμμο. Τώρα τελευταία έχει γίνει της μόδας να ονοματίζονται αρένες τα νεόδμητα υπερσύγχρονα γήπεδα ποδοσφαίρου, ιδίως στη Γερμανία: όχι παράλογο· εκεί αναμετριούνται οι σύγχρονοι μονομάχοι και το πλήθος πάλι για άρτον και θεάματα κραυγάζει, τότε στο Κολοσσαίο, σήμερα στο Φέλτινς Αρένα του Γκελζενκίρχεν ή την Αλιάντς Αρένα του Μονάχου· έχουμε κι εμείς στη Λάρισα την ΑΕΛ Αρένα. Από τις συγκρούσεις των μονομάχων και το κλισέ «αίμα και άμμος», που χρησιμοποιείται για να περιγράψει βίαιες συγκρούσεις και όχι μόνο σε γήπεδα ποδοσφαίρου.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , | 110 Σχόλια »

Ενεοί και κεχηνότες

Posted by sarant στο 9 Μαΐου, 2012

Το σημερινό άρθρο δεν θα είναι πολιτικό, λυπάμαι’ το ιστολόγιο τόσες μέρες παρασύρθηκε από την εκλογική και τη μετεκλογική μέθη και ξέχασε τον ιδρυτικό προσδιορισμό του, ότι δηλαδή είναι ένα ιστολόγιο «για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και όλα τα άλλα». Καιρός σήμερα να κάνουμε μιαν ανάπαυλα και να ασχοληθούμε μ’ ένα θέμα εντελώς ανεπίκαιρο, μ’ ένα αρθράκι αμιγώς γλωσσικό. Βέβαια, αν ήθελα να το πολιτικοποιήσω το θέμα, θα μπορούσα να ισχυριστώ πως εμπνεύστηκα τον τίτλο από την έκφραση που πήραν τα πρόσωπα των ηγετικών στελεχών των δύο μεγάλων κομμάτων όταν ανακοινώθηκαν τα πρώτα αποτελέσματα των εκλογών το βραδάκι της Κυριακής που μας πέρασε. Όμως αυτό θα ήταν ψέμα: δεν είχα την τύχη να δω από πρώτο χέρι τις αντιδράσεις τους, άσε που οι περισσότεροι είχαν τις κρυφές δημοσκοπήσεις οπότε θα ήταν προετοιμασμένοι για τη δυσάρεστη έκπληξη. Είναι όμως σίγουρο ότι κάποιοι ακούγοντας τα αποτελέσματα θα έμειναν «ενεοί και κεχηνότες» δηλαδή άναυδοι και μ’ ανοιχτό το στόμα.

Στην πραγματικότητα, το σημερινό θέμα το εμπνεύστηκα όχι τη μέρα των εκλογών, αλλά λίγο νωρίτερα, όταν, σε συζήτηση με έναν παλιό μου συμμαθητή στο Φέισμπουκ, εκείνος,  για να δηλώσει την κατάπληξή του για κάτι που του είπα, έγραψε: «Μένω κεχηνώς». Μια φίλη που παρακολουθούσε τη συζήτηση με ρώτησε με κατιδίαν μήνυμα τι σημαίνει η λέξη. Με ανοιχτό το στόμα, της λέω, κατάπληκτος, άφωνος, άναυδος.

Έχουμε πολλές λέξεις και εκφράσεις για να δηλώσουμε την κατάπληξη, το ξάφνιασμα, το σάστισμα, το απροσδόκητο και αδιανόητο γεγονός που μας κάνει να μένουμε με το στόμα ανοιχτό, μη μπορώντας να αρθρώσουμε λέξη γι’ αυτό που μόλις συνέβη ή μόλις μάθαμε. Σαστίζει κανείς, ξαφνιάζεται, τα χάνει, μένει άναυδος, άφωνος, άλαλος, σύξυλος, εμβρόντητος, κατάπληκτος, αποσβολώνεται, μένει μ’ ανοιχτό το στόμα, μένει ακίνητος σαν άγαλμα, σαν κεραυνόπληκτος, σαν στήλη άλατος, του έρχεται κεραμίδα, μένει κόκαλο, του κόβεται η μιλιά, μένει με το δάχτυλο στο στόμα, ανοίγει διάπλατα τα μάτια, μένει κάγκελο, μένει μαλάκας, μένει κεχηνώς ή ενεός. Υπάρχουν εκφράσεις για όλα τα γούστα και τα επίπεδα ύφους και είμαι βέβαιος ότι μπορείτε κι εσείς να προσθέσετε κάμποσες. Χωρίς να είναι εντελώς συνώνυμες, όλες αυτές οι εκφράσεις έχουν κοινό στοιχείο το ξάφνιασμα, τη μεγάλη έκπληξη.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Θηλυκό γένος, Ιστορίες λέξεων, Μαργαριτάρια | Με ετικέτα: , , | 132 Σχόλια »

Αλαζόνες στην κάλπη

Posted by sarant στο 30 Απριλίου, 2012

Αν και δεν έχουμε γλωσσικό παρατηρητήριο, εννοώ έναν φορέα ή όργανο που να παρατηρεί τις εξελίξεις της ελληνικής γλώσσας και να υπολογίζει, ας πούμε, ποιες λέξεις σημειώνουν απότομη άνοδο στη συχνότητα χρήσης τους, θα συμφωνήσετε μαζί μου ότι στη φετινή προεκλογική περίοδο μια λέξη που ακούγεται αρκετά είναι η αλαζονεία. Μόλις προχτές ο κ. Βενιζέλος αποκάλεσε αλαζόνες τρεις άλλους αρχηγούς πολιτικών κομμάτων, τον κ. Σαμαρά, τον κ. Τσίπρα και τον κ. Κουβέλη, ενώ επίσης είπε ότι η αλαζονική συμπεριφορά του κ. Σαμαρά τείνει να πάρει διαστάσεις επιδημίας.

Επειδή εμείς εδώ κυρίως λεξιλογούμε και δευτερευόντως πολιτικολογούμε, δεν θα σχολιάσω την τοποθέτηση αυτή, μόνο θα πω πως μου θυμίζει την παροιμία με τον πετεινό που κάποιος τον έλεγε «κεφάλα», κουνώντας μάλιστα το δάχτυλο. Όμως, προχωράμε στα λεξιλογικά μας, να δούμε την ιστορία της λέξης «αλαζόνας».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , , , | 100 Σχόλια »

Η μέρα της λαγάνας

Posted by sarant στο 27 Φεβρουαρίου, 2012

Ένα σύντομο πριν πάω να πετάξω τον χαρταετό (ή να τσακίσω τα σαρακοστιανά, που είναι και το πραγματικό… επίδικο της γιορτής), για μία από τις πολλές ξεχωριστές λέξεις της σημερινής μέρας, τη λαγάνα.

Η λαγάνα είναι το επίπεδο ψωμί χωρίς προζύμι που τρώμε την Καθαρά Δευτέρα (και ουσιαστικά μόνο την Καθαρά Δευτέρα, τουλάχιστον οι περισσότεροι). Αυτή είναι η πανελλήνια ονομασία, νομίζω, αν και βέβαια υπάρχουν τοπικά πολλές και διάφορες παραλλαγές και ονομασίες, για παράδειγμα σε ένα κορφιάτικο γλωσσάρι βρίσκω άλλες δυο λέξεις, την ξεπεταχτή και τη φλάουνα, που είναι, λέει, αλευρόπιτα (από το αγγλικό flour)· έχω πολλές επιφυλάξεις για την ετυμολογία.

Για την ετυμολογία της λαγάνας δεν υπάρχουν επιφυλάξεις, προέρχεται από το αρχαίο λάγανον. Το βρίσκουμε π.χ. στους Εβδομήκοντα, όπου τα λάγανα δεν ταυτίζονται με τα άζυμα ψωμιά (άρτους αζύμους πεφυραμένους εν ελαίω και λάγανα άζυμα κεχρισμένα εν ελαίω, στην Έξοδο). Το αναφέρει και ο Αθήναιος σε στίχο του Αριστοφάνη (λάγανα πέπεται) από τις Εκκλησιάζουσες, αν και ο συγκεκριμένος στίχος δεν έχει διασωθεί στο κείμενο που έφτασε σε μας. Τι ακριβώς ήταν το αρχαίο λάγανο δεν ξέρουμε, πάντως πρέπει να ήταν πλατύ, άζυμο ψωμί -από αλεύρι και λάδι ίσως.

Το λάγανον ανάγεται σε θέμα λαγ- από αμάρτυρο επίθετο *λάγος (χαλαρός) απ’ όπου και λαγαρός ή λάγνος. Όποιον έχει μεγάλο πάθος με τις λαγάνες, μπορούμε να τον πούμε «λαγανολάγνο» φαντάζομαι.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επετειακά, Ετυμολογικά, Παπαδιαμάντης, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , , | 62 Σχόλια »

Ο αναιρεσείων και η κυβερνητιώσα

Posted by sarant στο 3 Φεβρουαρίου, 2012

 

Χτύπησε προχτές το τηλέφωνο και έγινε ο εξής διάλογος (Φ. ο φίλος μου, Ν. εγώ)
Φ. Ρε συ, έχεις δει τη λέξη «αναιρεσείων»; Τη βρήκα σ’ ένα κείμενο και δεν ξέρω αν είναι σωστή.
Ν. Σωστή είναι, σε νομικό κείμενο τη βρήκες;
Φ. Ναι, σε νομικό. Και τι σημαίνει;
Ν.  Σημαίνει «αυτός που θέλει να κάνει αναιρεση».
Φ. Και από πού βγαίνει;  τι είναι αυτό το «-σείων»;
Ν. Είναι μετοχή.
Φ. Ποιανού ρήματος;
Ν. Υποθέτω του ρήματος «αναιρεσείω»
Φ. Υπάρχει τέτοιο ρήμα;

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αρχαία ελληνικά, Αριστερά, Γενικά γλωσσικά, Πολιτική | Με ετικέτα: , , , | 187 Σχόλια »

Ο συκοφάντης και τα σύκα

Posted by sarant στο 28 Φεβρουαρίου, 2011

Ένα παλιό ανέκδοτο λέει ότι σε δυο μόνο χώρες δεν μπόρεσαν να βγάλουν άκρη οι κατάσκοποι της βρετανικής (ή της αμερικανικής) μυστικής υπηρεσίας, στην Ιαπωνία και στην Ελλάδα· στην Ιαπωνία, επειδή κανείς δεν μιλούσε, ενώ στην Ελλάδα επειδή όλοι μιλούσαν πολύ. Αυτό δεν είναι αληθινό αλλά μάλλον μπεντροβάτο (ή ίσως και μαλτροβάτο, αν σκεφτούμε πόσο ασύδοτοι αλωνίζαν οι μυστικοί πράκτορες στην πατρίδα μας), όμως μεταφέρει μιαν αλήθεια, ότι καμιά φορά η υπερπληθώρα στοιχείων σε αφήνει εξίσου αμήχανο όπως η έλλειψη στοιχείων. Κι αυτό θα φανεί στο σημερινό μας σημείωμα.

Θα μας απασχολήσει ο συκοφάντης, ή μάλλον η προέλευση της λέξης –αν και θα ασχοληθούμε και με τη σημασία της. Λοιπόν, ενώ είναι ολοφάνερο ότι ο συκοφάντης ως λέξη προέρχεται από το σύκο και το ρήμα φαίνω, φανερώνω, δεν έχει ακόμη βρεθεί πειστική και αναντίρρητη εξήγηση για ποιο λόγο ονομάστηκαν έτσι όσοι κατηγορούν ψευδώς τους γύρω τους. Απορία για την προέλευση της λέξης είχαν εκφράσει ήδη οι αρχαίοι και ο Ζηνόδωρος, γραμματικός του 2ου αιώνα π.Χ. ήταν ο πρώτος που βρέθηκε σε ετυμολογικό δίλημμα και προτίμησε να παραθέσει δυο εκδοχές αν και φαίνεται να προτιμάει την πρώτη.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Φρούτα εποχής, Ψευδόφιλες λέξεις | Με ετικέτα: , , , , | 127 Σχόλια »

Βορειοκορεάτικα ραδίκια

Posted by sarant στο 23 Ιουνίου, 2010

-- Μα, πού τα βρήκε τα ραδίκια αυτός ο Μιχαηλίδης;

Φρέσκο μαργαριτάρι μεταφραστικό και εικονογραφημένο, και με γλωσσικό ενδιαφέρον, από τον μετρ του είδους, τον Χρ. Μιχαηλίδη της Ελευθεροτυπίας, οπότε είπα να το παρουσιάσω αμέσως αντί να περιμένω να το  συνταιριάξω με άλλα. Άλλωστε, τα λαχανικά χάνουν τις βιταμίνες τους αν μπαγιατέψουν.

Στο σημερινό φύλλο της Ελευθεροτυπίας, ο κ. Χρ. Μιχαηλίδης έχει ένα ειρωνικό άρθρο για τον Βορειοκορεάτη Κιμ Γιονγκ-Ιλ, φυσικά παρμένο (χωρίς όμως να το λέει) από κάποια αγγλική εφημερίδα, ίσως από εδώ.

Ο Θεός αγαπάει τον κλέφτη, όμως αγαπάει και τον Νικοκύρη, κι έτσι ο  καλός δημοσιογράφος την πάτησε στη μετάφραση. Διότι,γράφει: Κατά καιρούς δίδει [ο Κιμ] στη δημοσιότητα και μία-δύο φωτογραφίες του, όπως αυτήν που βλέπουμε εδώ, η οποία τον δείχνει σε ένα εκπαιδευτικό κέντρο στρατιωτών να επιθεωρεί μερικά φρέσκα ραδίκια.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Εφημεριδογραφικά, Κοτσανολόγιο, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά | Με ετικέτα: , , , , , , | 48 Σχόλια »

Ποιος θα βρει τη μακρύτερη;

Posted by sarant στο 9 Μαρτίου, 2010

Πριν από μια εβδομάδα, ο Νίκος ο Νικολάου ασχολήθηκε στο εξαιρετικό ιστολόγιό του με τις μακρύτερες λέξεις της ελληνικής γλώσσας. Μόνο που επειδή είναι τρισχιλιετής (η γλώσσα, όχι ο Νικολάου), οι έρευνές του εστιάστηκαν κυρίως στα αρχαία και τα μεταγενέστερα (βυζαντινά) ελληνικά, που άλλωστε υπάρχουν στο TLG και με κάποιο ηλεκτρονικό τρόπο μπορεί κανείς να βρει τις μεγάλες λέξεις, φαντάζομαι.

Βέβαια, τη μεγαλύτερη αρχαία ελληνική λέξη θα την έχετε ίσως ακούσει, είναι μια συνταγή από τις Εκκλησιάζουσες του Αριστοφάνη, ένα φαγητό αποτελούμενο από 17 (περίπου) συστατικά:

λοπαδοτεμαχοσελαχογαλεοκρανιολειψανοδριμυποτριμματοσιλφιο­λιπαρομελιτοκατακεχυμενοκιχλεπικοσσυφοφαττοπεριστεραλεκτρυονοπτο­πιφαλλιδοκιγκλοπελειολαγῳοσιραιοβαφητραγανοπτερυγών

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Ψυχαγωγικά | Με ετικέτα: , , | 111 Σχόλια »

Δυο-τρία πράγματα για τα σύκα και τη σκάφη

Posted by sarant στο 7 Δεκεμβρίου, 2009

 Η παροιμιακή φράση «λέει τα σύκα σύκα και τη σκάφη σκάφη» χρησιμοποιείται για όποιον μιλάει χωρίς περιστροφές, με παρρησία, χωρίς να μασάει τα λόγια του ή να καταφεύγει σε ευφημισμούς. Είναι μια από τις συχνές και γνωστές παροιμιακές φράσεις, με αρκετές καταγραφές στα σώματα κειμένων, και σε λογοτεχνικά άλλωστε κείμενα, από τα οποία το γνωστότερο ίσως είναι το Καπνισμένο τσουκάλι του Ρίτσου, με τον στίχο που έγινε πασίγνωστος χάρη στη φωνή του Νίκου Ξυλούρη:

Κι αύριο λέω θα γίνουμε ακόμα πιο απλοί
Θα βρούμε αυτά τα λόγια που παίρνουνε το ίδιο βάρος
σ’ όλες τις καρδιές, σ’ όλα τα χείλη
Έτσι, να λέμε πια τα σύκα-σύκα και τη σκάφη-σκάφη
(κοπυπάστη από το Διαδίκτυο, λαθάκια δεν αποκλείονται)

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γιατί (δεν) το λέμε έτσι, Φρασεολογικά, Uncategorized | Με ετικέτα: , , , , , | 102 Σχόλια »