Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘αρχιεπίσκοπος Χριστόδουλος’

Γιατί λέμε «εφημερίδα» και όχι «επημερίδα»;

Posted by sarant στο 9 Αύγουστος, 2018

Το ερώτημα τέθηκε πριν από μερικές μέρες στη γλωσσική ομάδα Υπογλώσσια του Φέισμπουκ. Εφόσον, λέει, έχουν καταργηθεί τα πνεύματα, ποια απάντηση πρέπει να δοθεί σε έναν μαθητή που θα ρωτήσει «Γιατί λέμε «εφημερίδα» και όχι «επημερίδα»;»

Το ίδιο ερώτημα έχει κατά καιρούς τεθεί και από άλλους -ένας γνωστός συγγραφέας, πριν από καμιά δεκαπενταριά χρόνια, είχε διερωτηθεί:

«Πώς θα διδάξω στο παιδί μου να λέει «καθόλου» αντί «κατόλου», αν δεν μπορώ να του εξηγήσω την τροπή του τ σε θ λόγω της δασείας;». Το ίδιο επιχείρημα έχουν φέρει και άλλοι, που αναρωτήθηκαν αν τώρα θα πρέπει να λέμε κάτοδος και μέτοδος, αφού η οδός έπαψε να δασύνεται.

Το επιχείρημα του γνωστού λογοτέχνη είναι έωλο. Το παιδί μαθαίνει τη λέξη «καθόλου» πολύ πριν μάθει να γράφει και να διαβάζει και βέβαια δεν την ετυμολογεί, διότι, εδώ που τα λέμε, δεν υπάρχει και πολύ μεγάλη σχέση ανάμεσα στο «όλος» και στο «καθόλου» που δηλώνει την απόλυτη άρνηση ή την απόλυτη έλλειψη, που αυτή είναι η πρώτη έννοια που θα μάθει το μικρό παιδί, πχ. δεν περίσσεψε καθόλου τυρί, δεν περάσαμε καθόλου καλά. (Μάλιστα, επειδή η λέξη άλλαξε σημασία, κι εμάς μάς δυσκολεύει όταν βρούμε σε καθαρευουσιάνικα κείμενα να διατηρείται η αρχική σημασία της, που είναι «εν γένει, συνολικά», και είναι αντίθετη από την τρέχουσα, π.χ. «διεφώνησε με τον καθόλου χειρισμό του θέματος από την κυβέρνηση»).

Αλλά παρασύρθηκα με το καθόλου. Το θέμα είναι ότι το παιδί θα μάθει τη λέξη ως ενιαία και καθόλου δεν θα δυσκολευτεί να τη χρησιμοποιήσει, όπως και τη λέξη «εφημερίδα», τουλάχιστον όσο συνεχίσουν να εκδίδονται και να κυκλοφορούν. Όταν το παιδί μαθαίνει την εφημερίδα, δεν του είναι σαφές ότι η λέξη ετυμολογείται από την ημέρα. Όταν του γίνει σαφές, και θέσει την ερώτηση γιατί λέμε «εφημερίδα» και όχι «επημερίδα», η απάντηση είναι σαφής:

Λέμε εφημερίδα επειδή παλιότερα η λέξη «ημέρα» έπαιρνε δασεία και προφερόταν διαφορετικά. Η λέξη-κλειδί εδώ είναι «παλιότερα».

Κατά πάσα πιθανότητα, η συζήτηση αυτή θα γίνει όταν ο μαθητής έχει μάθει για τα πνεύματα, που τα μαθαίνει στην πρώτη Γυμνασίου και θα συνεχίσει να τα μαθαίνει στην ίδια τάξη ακόμη κι αν (μακάρι!) καταργηθεί η διδασκαλία των αρχαίων από το πρωτότυπο.

Αλλά ακόμα κι αν ο μαθητής είχε διδαχτεί τα πνεύματα εξ απαλών ονύχων, από την πρώτη δημοτικού δηλαδή, και πάλι θα μάθαινε την εφημερίδα ως ενιαία λέξη χωρίς να τη συνδέει με την ημέρα, και το φαινόμενο της δάσυνσης των συνθέτων θα το μάθαινε πολύ αργότερα, στο γυμνάσιο, διότι τότε είναι παιδαγωγικά αποδοτικό να διδαχτούν σύνθετες έννοιες της ετυμολογίας.

Αυτό δεν το λέω απλώς υποθετικά, αλλά ομιλώ εκ πείρας. Διδάχτηκα πολυτονικό σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης και μπορώ να βεβαιώσω ότι η μαθησιακή σειρά ήταν και τότε η ίδια.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in Γλωσσικό ζήτημα, Ετυμολογικά, Μονοτονικό, Νεολογισμοί | Με ετικέτα: , , | 212 Σχόλια »

Μακαριστός, η ιστορία της λέξης

Posted by sarant στο 27 Ιανουαρίου, 2011

Αυτές τις μέρες συμπληρώνονται τρία χρόνια από τον θάνατο του αρχιεπίσκοπου Χριστόδουλου, οπότε βρίσκω ταιριαστό να παρουσιάσω ένα παλιό μου άρθρο (γραμμένο το 2008, που δεν είχα το ιστολόγιο) σχετικά με την ιστορία της λέξης «μακαριστός».

Τις μέρες του θανάτου και της κηδείας του αρχιεπισκόπου Αθηνών Χριστόδουλου, επικράτησε στα τηλεοπτικά κανάλια μια χωρίς προηγούμενο μονολιθική νιουσπήκ: ο μεταστάς αρχιεπίσκοπος ήταν πάντα «μακαριστός», στη Μητρόπολη εκτέθηκε σε προσκύνημα το «σκήνωμά» του και, βέβαια, ο Χριστόδουλος δεν πέθανε αλλά «εκοιμήθη». Βέβαια, κάθε θάμα τρεις ημέρες και το μεγάλο τέσσερις, κι έτσι ο μακαρίτης (ή μακαριστός;) Αρχιεπίσκοπος αφού πλήρωσε το κοινό χρέος παραδόθηκε στην ιστορία που θα τον κρίνει.

Ωστόσο, δεν σας κρύβω την ενόχλησή μου για τη νεογλώσσα των καναλιών (τέτοια δογματική ομοφωνία, επαναλαμβάνω, τύφλα να ’χει ο Όργουελ) και αποφάσισα να ψάξω λιγάκι τον όρο μακαριστός για να δω ποια είναι η ιστορία του. Με τους άλλους δύο όρους δεν θα ασχοληθώ τώρα, μόνο να επισημάνω ότι σύμφωνα με το λεξικό Μπαμπινιώτη το σκήνωμα είναι η σορός αγίου. Και άγιος δεν έχει ακόμα κηρυχτεί ο μεταστάς.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Εκκλησία, Ιστορίες λέξεων, Λεξικογραφικά, Πρόσφατη ιστορία | Με ετικέτα: , , , | 46 Σχόλια »