Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Αρ. Βαλαωρίτης’

Δύο και δύο μοραΐτικες λέξεις (συνεργασία του Ορεσίβιου)

Posted by sarant στο 20 Αυγούστου, 2012

Το σημερινό άρθρο ήρθε ουρανόσταλτο στο ηλεγραμματοκιβώτιό μου από τον φίλο Ορεσίβιο -κι ενώ λογάριαζα να ανεβάσω κάποια επανάληψη, μια και βρίσκομαι σε διακοπές, με πολλή χαρά σας το παρουσιάζω, πολύ περισσότερο που αφορά τον βασικό τομέα ενδιαφερόντων του ιστολογίου, τις λέξεις. Λέξεις από τον Μοριά, διότι ο Ορεσίβιος ως γνωστόν κρατάει από τα μέρη της ορεινής Ολυμπίας, αν και στην πραγματικότητα και οι τέσσερις λέξεις είναι πανελλήνιες. Τέσσερις λέξεις μόνο, όμως παρουσιασμένες με αρκετές ανάσες και με αναφορές σε λογοτεχνικά κείμενα, έτσι που να συνδυάζεται το τερπνό με το ωφέλιμο. Οι δυο πρώτες λέξεις είναι σπάνιες, δεν τις έχουν τα μεγάλα σύγχρονα λεξικά. Οι άλλες δύο είναι πολύ γνωστότερες, αλλά η παρουσίασή τους δίνει την ευκαιρία για αναφορές στην παλιότερη αγροτική ζωή που ξεχνιέται. Προφανώς ο φίλος Ορεσίβιος ετοιμάζει μια ευρύτερη εργασία, αφού κάνει παραπομπές και σε άλλες λέξεις.

Επίσης, ο Ορεσίβιος έχει παραπομπές στο βιβλίο μου Λέξεις που χάνονται, και τον ευχαριστώ γι’ αυτό. Έχω κάνει μερικές προσθήκες που τις βάζω με διαφορετικό χρώμα για να ξεχωρίζουν.

καταλαχάρης (ο), {επιρρ. καταλαχού}. Σε αρκετά μέρη της Πελοποννήσου, η λέξη καταλαχάρης, σημαίνει ο ξένος, ο περαστικός. Στο χωριό μου όμως (Διάσελλα Ολυμπίας) – και πιθανόν και σε άλλα χωριά – η λέξη χρησιμοποιείται αυστηρά με την έννοια του ανθρώπου που «περνάει τυχαία από το σπίτι μας» – ο οποίος μπορεί νάναι και συγχωριανός – ή «περνάει τυχαία από τα μέρη μας» ή βρίσκεται τυχαία σε κάποιο σημείο τη στιγμή που συνέβη ένα ευχάριστο ή δυσάρεστο γεγονός. «Εμείς, όταν καθόμαστε να φάμε, βάζουμε πάντα στο τραπέζι κι ένα παραπανήσιο ποτήρι, μη τυχόν κι έρθει κανάς καταλαχάρης…». Η δεύτερη χρήση, φαίνεται νάναι πιο κοντά, στην αρχαία και τη μεσαιωνική έννοια λέξης. Το ρήμα καταλαχαίνω <μσν.   καταλαχαίνω= συναντώ τυχαία < αρχ. καταλαγχάνω =παίρνω με κλήρο. Το επίρρημα καταλαχού , επίσης χρησιμοποιείται με τη σημασία του τυχαία. «Τι με μπλέκετε εμένα ρε παιδιά. Εγώ καταλαχού βρέθηκα εκεί…».  Με την ίδια έννοια συναντάμε το καταλαχού σε παλιές εκδόσεις. Ο Ευγ. Βούλγαρης, ο οποίος έγραφε τα επιστημονικά του συγγράμματα σε λόγια και αρχαΐζουσα γλώσσα, την παράφραση του διηγήματος του Βολταίρου «Μέμνων» (που βγήκε επισυναπτόμενο στην «Βοσπορομαχία του Senior Momars» εκδ. Βενετία 1792), την έκανε στη δημώδη γλώσσα της εποχής του. Το καταλαχού το χρησιμοποιεί με την έννοια του τυχαία. Με την έννοια του τυχαία, αναφέρεται επίσης το καταλαχού, σε παλιότερη έκδοση, στον «Παστόρ φίδο» του εκ Ζακύνθου Μιχ. Σαμουράκη Σουμμάκη, εκδ. Βενετία 1658.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Λαογραφία, Συνεργασίες | Με ετικέτα: , , , , , | 112 Σχόλια »

Ο οσκρός κι ο ποιητής

Posted by sarant στο 15 Μαρτίου, 2012

Χτες έπεσε πολλή δουλειά κι έλεγα να μη γράψω άρθρο για σήμερα. Μου θύμισε όμως ένας φίλος του ιστολογίου πως σήμερα, 15 Μαρτίου, είναι «Γενέσιον Αγγέλου Σικελιανού, του υψιπετούς», όπως είναι η διατύπωση στο μηνολόγιο Μαρτίου, και το συνέδεσε με μια λέξη από το βιβλίο μου «Λέξεις που χάνονται«, λέξη που αγαπούσε να χρησιμοποιεί ο Σικελιανός. Η λέξη αυτή είναι ο οσκρός, λέξη σπάνια και όχι με καλή σημασία.

Ο οσκρός είναι το κεντρί της σφήκας, της μέλισσας και του σκορπιού, και η γλώσσα του φιδιού, κατ’ επέκταση και το δηλητήριο της οχιάς ή του σκορπιού. Λέξη έντονα ποιητική, έχει χρησιμοποιηθεί από πολλούς μεγάλους λογοτέχνες. Δάνειο από το σλάβικο ostra, υπάρχει στα παλιότερα λεξικά.

Στον Διθύραμβο του ρόδου, ο Σικελιανός προειδοποιεί για «το φοβερό ερπετό που ξαναζώνει / τη γη κι ο οσκρός του αρχίνισε να τρέχει / στις θείες πηγές Σου, φαρμακώνοντάς τις». Ο Καζαντζάκης στην Οδύσσεια έχει το στίχο: «µελίσσια βογκερά τα λόγια του γιοµάτα οσκρό και µέλι».

Στον Αστραπόγιαννο του Βαλαωρίτη, όπου υπάρχει ο στίχος «Διαμάντη τι σ’ εξάφνισε; Οχιά με τον οσκρό της», ο ποιητής υποσημειώνει ότι ο οσκρός είναι «σύμβολον έριδος και εμφυλίων σπαραγμών». Μεταφορικά εντελώς, ο Κλέων Παράσχος σε δοκίμιό του κάνει λόγο για τον «οσκρό του προτεσταντισμού».

Αυτά έγραφα στο βιβλίο μου, και στο σχόλιό του ο φίλος Λευκάδιος Ελμάς προσθέτει:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Ποίηση | Με ετικέτα: , , , , | 82 Σχόλια »