Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Ασημάκης Φλιάτουρας’

Τα ολοίσθια και τα φατσέικα

Posted by sarant στο 13 Ιανουαρίου, 2021

Τα φατσέικα είναι ο τρόπος που μιλάει ο Βαγγέλης Φατσέας, ο ήρωας στο σίριαλ Καφέ της Χαράς: όλο μαργαριτάρια, στην προσπάθειά του να χρησιμοποιήσει λόγιες εκφράσεις και «δύσκολες» (απαιτητικές, που λέει κάποιος) λέξεις. Στο Γιουτούμπ μπορεί κανείς να βρει διάφορες ανθολογίες με ατάκες του Φατσέα, από την πρώτη περίοδο του πολύ καλού σιριαλ (σε σενάριο Άννας Χατζησοφιά και Χάρη Ρώμα), για παράδειγμα εδώ. (Κατά σύμπτωση, αυτό τον καιρό προβάλλεται δεύτερη εποχή του σίριαλ, με πολλούς ίδιους ήρωες, ανάμεσά τους και τον Φατσέα, δηλαδή τον Γεράσιμο Σκιαδαρέση -και, απ’ όσο είδα, με την ίδια έφεση στα φατσέικα).

Ο Φατσέας είναι κωμικός τύπος και πρέπει να βγάλει γέλιο -τα γλωσσικά του λάθη είναι φτιαχτά και πολύ μελετημένα από τους σεναριογράφους και κατά κανόνα δεν είναι τα τυπικά γλωσσικά λάθη που ακούμε γύρω μας. Για να φέρω ένα παράδειγμα, στην αρχη του βίντεο που ανέφερα πριν (περί το 0.22) λέει: «Πήρε την απόφαση μόνος του. Αποφασίζομεν και διατάσσομεν. Την έχει δει διδάκτορας» -και βέβαια εννοεί «δικτάτορας». Πολλοί λαϊκοί άνθρωποι, όπως ξέρουμε, λένε «δικτάκτορας» και «δικτακτορία» -δεν έχω ακούσει κανέναν να λέει «διδακτορία» κατά λάθος, ενώ έχω ακούσει να μπερδεύουν με λογοπαικτικό σκοπό διδάκτορες και δικτάτορες. Επίσης ο Φατσέας λέει «έχω την εύβοια της τύχης», «θα παρεκτραχυνθώ», «είμαι εχέθυμος» και αλλα αμέτρητα, που τα μελέτησε ο γλωσσολόγος Ασημάκης Φλιάτουρας σε σχετική εργασία του (με τον Θεόδ. Κούκο). Ο Φλιάτουρας χαρακτηρίζει «κωμικόγλωσσα» τα φατσέικα, που τα εντάσσει στην παικτική παρετυμολογία, την οποία διακρίνει από τη λαϊκή ετυμολογία, που μας δίνει, ας πούμε, το αγιόκλημα από το αιγόκλημα και το εφτάζυμο από το αυτόζυμο (ξέρω, χρωστάω άρθρο).

Με τον Φατσέα γελάμε, όπως γελούσαμε παλιότερα και με τα μαργαριτάρια της Δέσποινας Στυλιανοπούλου, που και αυτή έπαιζε ρόλους που την ήθελαν να κάνει μαργαριτάρια προσπαθώντας να μιλήσει λογιότροπα και περιδιαγραμμάτου (π.χ. το όνειρο εκάστου γυναίκας – δείτε εδώ μια ανθολόγηση). Γενικά η γλώσσα μπορεί να αποτελέσει πηγή γέλιου στο θέατρο και στον κινηματογράφο -ξεκινώντας από την Βαβυλωνία στην οποία είχαμε αναφερθεί πριν από λίγους μήνες στο ιστολόγιο και προχωρώντας στους διάφορους διαλεκτόφωνους στον Καραγκιόζη ή σε επιθεωρήσεις.

Επίσης, πολλοί γελάνε με τα γλωσσικά λάθη των λαϊκών ανθρώπων, που τα βρίσκουν αστεία -όχι όμως και με τα γλωσσικά λάθη των μεγαλόσχημων. Ο λόγος είναι ότι πιο εύκολα κολλάς τη ρετσινιά του αγράμματου στον λαϊκό άνθρωπο, και γελάς μαζί του επιβεβαιώνοντας τη δική σου ανωτερότητα, παρά σε κάποιον που κάνει «λογιοστρεφή» λάθη, π.χ. «μετέρχεται άθλιων μέσων». Πολύ είχαν χλευαστεί τα γλωσσικά λάθη της λαίδης Άντζελας Δημητρίου. Και μπορεί να βγάζει γέλιο το «τρώω είδη υγιεινής», αν υποθέσουμε ότι το είπε, αλλά πολλοί γέλασαν και με το «ουδείς άσφαλτος», παρόλο που το άσφαλτος = αλάνθαστος που είναι απολύτως υπαρκτός και λεξικογραφημένος τύπος, έστω κι αν συνήθως όταν λέμε «ασφαλτος» εννοούμε το υλικό με το οποίο στρώνονται οι δρόμοι. Κάποιοι επέμειναν: «Σύμφωνοι, υπάρχει λέξη «άσφαλτος» αλλά σιγά μην την ήξερε η Άντζελα Δ. όταν το είπε» -λες και θα ήταν αφύσικο να ξέρει μια υπαρκτή (και όχι λόγια!) λέξη της γλώσσας της ή να τη σχηματίζει με φυσικό σχηματισμό.

Τα σκέφτηκα όλα αυτά τις προάλλες, όταν στη γλωσσική ομάδα Υπογλώσσια του Φέισμπουκ κάποιος χλεύασε την έκφραση «πνέει τα ολίσθια» που ακουσε να λένε (ή «πνέει τα ολοίσθια», αφού ήταν προφορικός λόγος). Ο λόγος είναι ότι ο τύπος «ολοίσθια» (ή ολίσθια) κατά τη γνώμη μου δεν είναι μαργαριτάρι, δεν είναι σαρδάμ, δεν ανήκει στα φατσέικα, αλλά είναι υπαρκτός από παλιά λαϊκός τύπος, που διατηρείται και στις μέρες μας, κυρίως σε ιδιώματα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in 1821, Όχι στα λεξικά, Λαθολογία, Λογολογία, Μαργαριτάρια | Με ετικέτα: , , , , , , , , , , , , , | 196 Σχόλια »

Η πολυθρόνα στην πυλωτή

Posted by sarant στο 20 Μαρτίου, 2018

Ο τίτλος θα μπορουσε να σας κάνει να σκεφτείτε ότι στο σημερινό άρθρο θα σας διηγηθω κάποιο επεισόδιο που παρουσιαστηκε σε μια πολυκατοικία, όμως έχω σκοπό να λεξιλογήσω.

Αν και, εδώ που τα λέμε, θα μπορούσα να δοκιμάσω να σκεφτώ ένα επεισόδιο, για παράδειγμα με τον ιδιοκτήτη ενός διαμερίσματος που του αρέσει να βγάζει την πολυθρόνα του στην πυλωτή του κτιρίου και να κάθεται, ενώ κάποιος συνιδιοκτήτης έχει αντιρρήσεις. Θα μπορούσαν μάλιστα να λογομαχήσουν γι’ αυτό και να έρθουν στα χέρια, κι ίσως ο ένας απ’ τους δυο καταλήξει στην πολυκλινική.

Τη σταματάω εδώ την ιστορία διότι δεν βρίσκω άλλες από τις λέξεις που θέλω.

Τι είδους λέξεις; Σαν τα δυο ουσιαστικά του τίτλου.

Τι κοινό έχουν τα ουσιαστικά του τίτλου; Αυτό είναι το αντικείμενο του σημερινού άρθρου, ενός άρθρου που γεννήθηκε από το ερώτημα ενός φίλου στο Φέισμπουκ.

Παραθέτω το ερώτημα:

Αγαπητέ πυλωτή ή πιλοτή; Επίσης μια ιστορικός τέχνης ισχυρίζεται πως το γένος και ο αριθμός της λέξης που λέμε είναι ουδέτερο στον πληθυντικό «τα πιλοτή» λόγω της γαλλικής προέλευσης της κολώνας.

Να πάρουμε τα πράγματα από την αρχή. Πυλωτή ή πιλοτή είναι ο ελεύθερος χώρος που σχηματίζεται στο ισόγειο ενός κτιρίου από τις κολόνες που το συγκρατούν. Στις περισσότερες πολυκατοικίες, η πιλοτή (ή πυλωτή) χρησιμοποιείται για να σταθμεύουν οι ένοικοι τα αυτοκίνητά τους.

Νομίζω ότι με τον νεότερο οικοδομικό κανονισμό οι κατασκευές με πιλοτή/πυλωτή έχουν απαγορευτεί αλλά μπορεί να κάνω λάθος -σιγουρα θα μας διαφωτίσουν οι μηχανικοί που διαβάζουν το ιστολόγιο. Θυμάμαι πάντως που είχα διαβάσει ένα γράμμα μηχανικού σε εφημερίδα, ο οποίος ήταν αντίθετος με την απαγόρευση διότι η πιλοτή, πέρα από τα άλλα καλά που της έβρισκε, επιτρέπει να κινούνται οι αέριες μάζες κι έτσι λειτουργεί σαν κλιματιστικό. Όμως εδώ λεξιλογούμε, οπότε δεν θα επεκταθώ στα υπέρ και στα κατά της πυλωτής.

Πιλοτή ή πυλωτή; ρωτάει ο φίλος.

Τον παλιό καιρό, τη γράφαμε όλοι σχεδόν «πυλωτή» επειδή συσχετίζαμε τη λέξη με την πύλη. Πράγματι, οι κολόνες της πολυκατοικίας δινουν την εντυπωση ότι σχηματίζουν μια πύλη, οπότε η συσχέτιση ήταν εύλογη.

Εύλογη ίσως, αλλά όχι πραγματική.

Η λέξη δεν έχει ετυμολογική σχέση με την πύλη. Είναι δάνειο από το γαλλικό pilotis, το οποίο περιγράφει το σύνολο από κολόνες που πάνω τους στηριζεται το κτίριο. Η γαλλική λέξη προέρχεται από το pile, που σημαίνει πάσσαλος και υπάρχει στη γλώσσα από τον 14ο αιώνα (από το πικαρδικό pilotich).

Ο Λε Κορμπιζιέ περιέλαβε την πιλοτή/πυλωτή στα πέντε χαρακτηριστικά γνωρίσματα της μοντέρνας αρχιτεκτονικής, αλλά η μεν λέξη ειναι όπως είδαμε παλιότερη η δε μέθοδος πανάρχαιη, αφού ουσιαστικά και οι λιμναίοι οικισμοί πάνω στην ίδια αρχή στηρίζονταν -σε πασσάλους βέβαια, όχι σε κολόνες από μπετόν.

Αυτο το pilotis το δανειστηκαμε στα ελληνικά και το κάναμε θηλυκό διότι ταιριάζει πολύ με τα θηλυκά επίθετα σε -ωτή κι έτσι η λέξη προσαρμόστηκε αμέσως και παρετυμολογήθηκε ότι προέρχεται από την πύλη.

Η γαλλική λέξη είναι βέβαια αρσενική, αλλά αυτό δεν το κοιτάζουμε όταν δανειζόμαστε λέξεις. Επίσης, η γαλλική λέξη είναι ίδια στον ενικό και στον πληθυντικό, le pilotis, les pilotis.

Δεν έχω ψάξει πότε μπήκε  η λέξη στη γλώσσα μας, αλλά θα υπέθετα πως αυτό έγινε μεταπολεμικά. Πάντως το βέβαιο είναι ότι στη δεκαετία του 1970-80 υπερτερούσε η γραφή «πυλωτή». Αν είναι ακριβές το άρθρο που βρήκα, ο νόμος του 1979, όπως τροποποιήθηκε το 1981, ορίζει ότι «αι τυχόν δημιουργούμεναι θέσεις σταθμεύσεως εις τον ελεύθερον ισόγειον χώρον του κτιρίου όταν τούτο κατασκευάζεται επί υποστηλωμάτων (πυλωτή) κατά τις ισχύουσες διατάξεις, δεν δύνανται ν` αποτελέσουν διαιρεμένας ιδιοκτησίας».

Κάποια στιγμή, ίσως από τη δεκαετία του 90 και μετά, όταν πήρε το κουτάλι μας νερό και μάθαμε ότι η πυλωτή είναι γαλλικό δάνειο, σταματήσαμε να το γράφουμε «πυλωτή» και τώρα πια το γραφουμε «πιλοτή» και έτσι το έχουν και τα τρία μεγάλα σύγχρονα λεξικά μας.

Προσωπικά την παρετυμολογία τη δέχομαι σε πολλές περιπτώσεις, αλλά επειδη η ορθογραφία είναι θέμα σύμβασης θα ακολουθούσα κι εγώ, έστω και απρόθυμα, τις επιταγές των λεξικών και, αν χρειαζόταν, θα έγραφα «πιλοτή».

Δεν συμφωνώ πάντως με τις ενστάσεις της ιστορικού που αναφέρει ο φίλος μου, ότι τάχα πρεπει να γράφουμε «τα πιλοτή» (και πώς θα είναι ο ενικός; το πιλοτές; ή εννοεί το πιλοτί-τα πιλοτί; Για να κάνω και λίγο πλάκα, «το πιλοτί» στα ελληνικά μόνο… το χρώμα του πιλοτου μπορεί να είναι!)

Και η πολυθρόνα τι σχεση έχει; Μα και η πολυθρόνα είναι προϊόν παρετυμολογίας. Πρόκειται για δανειο από την ιταλ. λέξη poltrona. H ιταλική λέξη, κι ας μην της φαίνεται, ανάγεται στο λατινικό pullus, απ’ όπου και το πουλί (εκκρεμεί άρθρο γι’ αυτό το θέμα) και πέρασε στα ελληνικά τον 19ο αιώνα. Παρασυσχετίστηκε αμέσως με το πολύς + θρόνος, κάτι πολύ λογικό.

Ωστοσο, παρά το γεγονός οτι η ιταλική ετυμολογία ήταν γνωστή, κανείς δεν πρότεινε να γράφεται «πολιθρόνα», όπως έγινε στην πιλοτή. Ασυνέπεια; Ισως, αν και μπορει να δοθούν εξηγήσεις για τη διαφορετική μεταχείριση. Πάντως και η ορθογραφία, παρόλο που ειναι όπως ειπαμε σύμβαση, έχει αρκετές περιπτώσεις ασυνέπειας.

Στην ιστοριούλα που ξεκίνησα να διηγούμαι στην αρχή του άρθρου έχω και άλλες δυο λέξεις που η ορθογραφία τους έχει επηρεαστει από την παρετυμολογία. Αφενός το κτίριο, για το οποιο έχουμε γράψει ειδικό άρθρο, και αφετέρου την πολυκλινική, η οποία αρχικά φτιάχτηκε στα γερμανικά ως Poliklinik, από τις ελληνικές λέξεις «πόλις» και «κλινική». Όμως, η παρετυμολογία έγινε ήδη στα γαλλικά, polyclinique, απ’ όπου το πήραμε κι εμείς.

Το σημερινό άρθρο να το δούμε σαν πρελούδιο για ένα ή δύο άρθρα που έχω σκοπό να γράψω στο μελλον σχετικά με το φαινόμενο της παρετυμολογίας. Στο ένα θέλω να παρουσιάσω το φαινόμενο γενικά, και θα βασιστώ σε ένα άρθρο που έχει γραψει ο γλωσσολόγος Ασ. Φλιάτουρας, και στο άλλο θα παραθέσω παραδείγματα από το πρόσφατο βιβλίο του Δημ. Καλαμπούκα, όπου σε ορισμένες λέξεις ακολουθείται ορθογραφία παρετυμολογική και όχι ετυμολογική -σαν την πολυθρόνα.

Ίσως μάλιστα, αυτό θα το δούμε στο πρώτο άρθρο, για τις περιπτώσεις όπως αγιόκλημα (που σχηματίστηκε παρετυμολογικά από το αιγόκλημα) ή το εφτάζυμο (με παρετυμολογία από το αυτόζυμο) να πρέπει να λέμε για «λαϊκή ετυμολογία» επειδή ο όρος «παρετυμολογία», καλώς ή κακώς, χρησιμοποιείται και για τους πορτοκαλιστές, που σκόπιμα αναζητούν (και επινοούν) ελληνικές ετυμολογίες στις ξένες λέξεις.

Αλλά αυτό θα το συζητήσουμε άλλη φορά.

 

Posted in Ετυμολογικά, Ορθογραφικά, Παρετυμολογία | Με ετικέτα: , , , | 183 Σχόλια »