Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘ΑΣΚΙ’

Η γλώσσα στη μεταπολίτευση

Posted by sarant στο 4 Οκτωβρίου, 2013

Κυκλοφόρησε πρόσφατα το 15ο τεύχος του περιοδικού «Αρχειοτάξιο» που εκδίδεται από τα Αρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας (ΑΣΚΙ), αφιερωμένο στη Μεταπολίτευση και ειδικότερα στην περίοδο 1974-81. Στο τεύχος αυτό περιέχεται κι ένα δικό μου κείμενο, με τίτλο «Η γλώσσα στη μεταπολίτευση», που θα αναδημοσιεύσω αμέσως πιο κάτω -αλλά σας συνιστώ να αγοράσετε το τεύχος, έχει πολύ καλύτερα άρθρα. Επειδή το θέμα παραήταν εκτεταμένο για να καλυφθεί σε 1600 λέξεις, προτίμησα να δώσω έμφαση στις δοκιμές των εφημερίδων με το μονοτονικό σύστημα πριν από την επίσημη καθιέρωσή του το 1982.

Πριν προχωρήσω στο άρθρο, μια διευκρίνιση. Για ιστορικούς λόγους, ας πούμε, το «Αρχειοτάξιο» εκδίδεται ακόμα σε πολυτονικό. Για το άρθρο μου έγινε εξαίρεση και τυπώθηκε σε μονοτονικό, θα ήταν άλλωστε κάπως οξύμωρο να τυπωθεί σε πολυτονικό ένα άρθρο που έστω και έμμεσα τάσσεται υπέρ του μονοτονικού. Ευχαριστώ πολύ τη σύνταξη του περιοδικού γι’ αυτό και εύχομαι να μην αργήσουν να καθιερώσουν το μονοτονικό στο περιοδικό.

Η γλώσσα στη μεταπολίτευση

Ίσως σε καμιάν άλλη έκφανση της ζωής να μην είναι τόσο απότομη η μετάβαση από τη δικτατορία στη μεταπολίτευση όσο στη γλώσσα. Πράγματι, η δικτατορία, με το να υιοθετήσει τόσο φανατικά την καθαρεύουσα, ως στοιχείο του «ελληνοχριστιανικού πολιτισμού» και ως «εθνική γλώσσα», δεν κατάφερε παρά να την απαξιώσει και να τη στιγματίσει εσαεί.

Όχι τυχαία, Εθνική γλώσσα ονομαζόταν και ένα βιβλιαράκι-λίβελλος κατά της δημοτικής, που γνώρισε τρεις εκδόσεις (τις δύο πρώτες από το Αρχηγείο Ενόπλων Δυνάμεων, το 1972, και την τρίτη, επαυξημένη, από την Εταιρεία των Φίλων του Λαού το 1973) και διανεμήθηκε σε όλα τα σχολεία. Η ταυτότητα του συγγραφέα του ανώνυμου αυτού πονήματος παραμένει (δευτερεύον) μυστήριο. Πολλοί θεωρούσαν συγγραφέα του τον πραξικοπηματία Οδυσσέα Αγγελή[1], τον οποίο οι συνάδελφοί του πραξικοπηματίες αποκαλούσαν ειρωνικά «ακαδημαϊκό» εξαιτίας των φιλολογικών του τάσεων. Σύμφωνα με τον Πίτερ Μάκριτζ, συγγραφέας ή εμπνευστής του ήταν ο καθηγητής Γλωσσολογίας του Παν. Αθηνών Γεώργιος Κουρμούλης[2], ενώ σε κατά καιρούς δημοσιεύματα[3] αναφέρεται ως συγγραφέας του ο Γ. Μπαμπινιώτης, που διαδέχτηκε τον Κουρμούλη. Προσωπικά θεωρώ πολύ πιθανό[4] το βιβλίο να έχει γραφτεί από δύο ή περισσότερους συγγραφείς, π.χ. έναν στρατιωτικό και έναν πανεπιστημιακό της Φιλοσοφικής Αθηνών.

brad74

Μόλις έπεσε η δικτατορία, η «κυβέρνησις» έγινε «κυβέρνησι»

Η δικτατορία λοιπόν απαξίωσε την καθαρεύουσα, μεταξύ άλλων και με την κωμική χρήση της από τους ίδιους τους πρωτοδικτάτορες κι έτσι, εύλογα, αμέσως μετά την μεταπολίτευση, τα μέσα ενημέρωσης, ιδίως οι εφημερίδες, άρχισαν να προσπαθούν να χρησιμοποιούν δημοτική ή τουλάχιστον να αποφεύγουν τους πιο «χαρακτηρισμένους» τύπους της καθαρεύουσας· μια από τις πιο χτυπητές αντιθέσεις ανάμεσα στις δυο γλωσσικές μορφές ήταν τα τριτόκλιτα θηλυκά· επί δικτατορίας, ήταν υποχρεωτικοί οι καθαρεύοντες τύποι (η κυβέρνησις, της κυβερνήσεως). Μετά την πτώση της δικτατορίας, είναι πολύ χαρακτηριστικός ο πηχυαίος τίτλος της αντιδικτατορικής αλλά συντηρητικής Βραδυνής όταν επανεκδόθηκε στις 24.7.74: Κυβέρνησι Καραμανλή· υιοθετήθηκε δηλαδή μια μεσοβέζικη λύση ανάμεσα στον καθαρεύοντα τύπο («η κυβέρνησις») που ήταν ο καθιερωμένος επί δικτατορίας, και στον δημοτικό τύπο («η κυβέρνηση»)· ωστόσο, τις αμέσως επόμενες μέρες η Βραδυνή άρχισε να χρησιμοποιεί τον δημοτικό τύπο σε λιγότερο χαρακτηρισμένα ουσιαστικά (π.χ. «Συνάντηση Καραμανλή-Ετσεβίτ στις 29.7.74), ενώ ο τύπος «κυβέρνηση» εμφανίζεται πρωτοσέλιδος στις 3 Αυγούστου.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικό ζήτημα, Μεταπολίτευση, Μονοτονικό, Πρόσφατη ιστορία | Με ετικέτα: , , , , | 145 Σχόλια »

Ιστορίες στο Διαδίκτυο

Posted by sarant στο 23 Δεκεμβρίου, 2011

 

Αυτός ήταν ο τίτλος μιας συζήτησης που έγινε χτες το μεσημέρι, στο πλαίσιο του εορταστικού διημέρου των Αρχείων Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας, στο Πνευματικό Κέντρο του Δήμου Αθηναίων. Το διήμερο των εκδηλώσεων άρχισε χτες, Πέμπτη 22.12 και συνεχίζεται σήμερα, 23.12 -το πρόγραμμα μπορείτε να το δείτε εδώ. Εκτός από τις συζητήσεις, υπάρχει και παζάρι με βιβλία σε χαμηλές τιμές.

Με είχαν προσκαλέσει να συμμετάσχω στη συζήτηση, μαζί με άλλους «μη επαγγελματίες» ιστορικούς που έχουν δράση (και) στο Διαδίκτυο: τον Νίκο Ξυδάκη της Καθημερινής, τον Μιχάλη Παναγιωτάκη, που έχει το Ιστολόγιον, και τον Δημοσθένη Παπαδάτο-Αναγνωστόπουλο, υπεύθυνο του Red Notebook. Ωστόσο, μεσολάβησε ο θάνατος του πατέρα μου, και αμφιταλαντεύθηκα αν θα πάω ή όχι. Τελικά το αποφάσισα το βράδυ της προηγούμενης μέρας -βέβαια, δεν είχα μυαλό να ξανακοιτάξω τις αρχικές μου σημειώσεις, που τις παραθέτω εδώ. Στην ομιλία μου είπα και πολλά πράγματα που δεν υπάρχουν στο γραπτό κείμενο, κυρίως παραδείγματα από το ελληνικό Διαδίκτυο, αλλά αυτές τις παρεκβάσεις δεν τις κατέγραψα κι έτσι δεν τις θυμάμαι και πολύ καλά.

Το απροσδόκητο θετικό από την εκδήλωση ήταν ότι ήρθε ένας παλιός, πολύ παλιός παιδικός φίλος, με τον οποίο είχαμε χαθεί, που δεν είχε μπορέσει να έρθει στην κηδεία του πατέρα μου, κι έτσι θυμηθήκαμε γι’ άλλη μια φορά τον πατέρα μου.

Το κείμενο της ομιλίας μου:

Ευχαριστώ τα Αρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας για την τιμητική αυτή πρόσκληση. Το θέμα της σημερινής συζήτησης είναι οι ιστορίες στο Διαδίκτυο, και πράγματι είναι ολόσωστη η παρατήρηση ότι το Διαδίκτυο, από τα ίδια του τα χαρακτηριστικά, μεταμορφώνει τον τρόπο με τον οποίο εκλαϊκεύεται η ιστορία, με τον οποίο το ευρύ κοινό προσεγγίζει την ιστορία. Ποια χαρακτηριστικά είναι αυτά; Θα πω μερικά, χωρίς βέβαια να εξαντλώ το θέμα. Πρώτον, το υπερκείμενο: τα ιστορικά κείμενα στο Διαδίκτυο δεν είναι πλέον στατικά όπως στο τυπωμένο χαρτί, ο αναγνώστης μπορεί να επιλέξει να κλικάρει σε συνδέσμους (λινκ), αλλά και να μην κλικάρει, να εμβαθύνει κατά την κρίση του σε εκείνη ή την άλλη πτυχή του θέματος. Μπορεί να ακολουθήσει την κεντρική αφήγηση με λίγες ή καθόλου εκτροπές, μπορεί και να αφεθεί να παρασυρθεί στον λαβύρινθο των συνδέσμων και των παραπομπών. Προκειμένου για την πρόσφατη ιστορία, μπορεί να αξιοποιηθεί και το άφθονο πολυμεσικό περιεχόμενο (ταινίες, ηχητικό υλικό).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Διαδίκτυο, Ιστορία, Μεταμπλόγκειν | Με ετικέτα: , | 26 Σχόλια »