Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘αστική κυπριακή’

Ψευτοφίλοι από την Κύπρο

Posted by sarant στο 17 Απρίλιος, 2013

Το άρθρο δεν εκθέτει τα παράπονά μου από τη συμπεριφορά κάποιων Κυπρίων που μου έκαναν τον φίλο και μετά με πούλησαν για χρήμα στο καταχείμωνο, διότι οι ψευτοφίλοι για τους οποίους θα σας μιλήσω δεν είναι άνθρωποι αλλά λέξεις. Μάλλον θα καταλάβατε ότι εννοώ το φαινόμενο των faux amis, των λέξεων δηλαδή που προέρχονται από την ίδια ρίζα, αλλά έχουν ελαφρώς ή και εντελώς διαφορετική σημασία από τη μια γλώσσα στην άλλη, με αποτέλεσμα να παραπλανούν όσους δεν ξέρουν καλά και τις δυο αυτές γλώσσες και δεν έχουν τα μάτια τους τέσσερα -πάμπολλοι μεταφραστές έχουν πέσει θύματα (γλωσσικής) ψευτοφιλίας και έχουν δώσει διασκεδαστικά μαργαριτάρια. Άλλοι πάλι έχουν πάθει χουνέρια εξαιτίας των ψευδόφιλων λέξεων, σαν εκείνο τον φίλο μου που του κλέψαν το πορτοφόλι στην Ιταλία και άρχισε να κυνηγάει τον πορτοφολά φωνάζοντας «volare, volare», νομίζοντας ότι λέει «κλέφτης, κλέφτης» (voleur στα γαλλικά), ενώ στα ιταλικά volare είναι το ρήμα «πετάω»!

Την ιστορία αυτή και μερικές ακόμα διασκεδαστικές ιστορίες με ψευδόφιλες λέξεις την έχω ξαναπεί, σε ένα παλιότερο άρθρο που είχα αφιερώσει στο θέμα, που όμως είναι ευρύτατο και δεν εξαντλείται, τουλάχιστον αν κάποιος έχει την πετριά της γλώσσας. Στο άρθρο εκείνο είχαμε δει ότι ψευτοφίλοι υπάρχουν όχι μόνο ανάμεσα σε δύο διαφορετικές γλώσσες, όπως π.χ. τα ελληνικά και τα αγγλικά (για παράδειγμα, το empathy στα αγγλικά είναι σχεδόν το αντίθετο του ελληνικού «εμπάθεια»!), αλλά και ανάμεσα σε διαφορετικές μορφές της ίδιας γλώσσας. Έτσι, ας πούμε, στα αρχαία ελληνικά «σεμνός» ήταν ο περήφανος, με αποτέλεσμα να την πατήσει ο μεταφραστής του Κάκτου, που μεταφράζοντας Διογένη Λαέρτιο έγραψε πως ο φιλόσοφος Μενέδημος ήταν «υπερβολικά σεμνός» επειδή το πρωτότυπο λέει «σεμνός ικανώς» -όχι, υπερόπτης ήταν. Αυτούς τους ψευτοφίλους τους είχα ονομάσει «εσωτερικούς» στο προηγούμενο άρθρο. Τώρα θα δούμε μιαν άλλη κατηγορία εσωτερικών ψευδοφίλων που ζουν στην Κύπρο, δηλαδή λέξεων που έχουν διαφορετική σημασία στα ελληνικά της Ελλάδας και στην κυπριακή διάλεκτο ή μάλλον, για να ακολουθήσω τον ορισμό της φίλης καθηγήτριας Μαριάννας Κατσογιάννου, την «ελληνική κυπριακή».

Πρέπει να πω ότι την έμπνευση και το υλικό για το άρθρο αυτό τα έχω αντλήσει από μια πρόσφατη ημερίδα που παρακολούθησα, στην οποία μίλησαν οι καθηγήτριες Μαριλένα Καρυολαίμου και Μαριάννα Κατσογιάννου, του πανεπιστημίου της Κύπρου, με θέμα την ιστορία της κυπριακής διαλέκτου και τις διαφορές της από την κοινή νεοελληνική. Τα όσα θα ακολουθήσουν είναι αντλημένα από την ομιλία της Μ. Κατσογιάννου, αλλά πριν προχωρήσω να πω ότι χρησιμοποιώ τον χαρακτηρισμό «διάλεκτος» για να συνεννοούμαστε. Το αν μια γλωσσική ποικιλία είναι ξεχωριστή γλώσσα ή διάλεκτος είναι θέμα πολιτικό πρώτιστα, όπως θυμίζει και η ρήση ότι «γλώσσα είναι μια διάλεκτος με στρατό και ναυτικό» (ή κάπως έτσι). Έτσι, στην υποθετική περίπτωση που η Κύπρος είχε ενωθεί με την Ελλάδα, η κυπριακή θα είχε την ίδια αντιμετώπιση π.χ. με τα κρητικά, ενώ αν αντίστροφα η Κύπρος είχε καθεστώς εχθρικό προς το καθεστώς της Ελλάδας, θα είχαν σίγουρα υπερτονιστεί οι διαφορές των δύο γλωσσικών μορφών, όπως είδαμε να γίνεται στην πρώην Γιουγκοσλαβία και όχι μόνο. Η Μ. Κατσογιάννου προτιμά να μιλάει για «κυπριακή ελληνική» που τη θεωρεί γλωσσική μορφή διαφορετική από την ΚΝΕ (την κοινή νεοελληνική, όχι τη νεολαία του κομμουνιστικού κόμματος!) αλλά και από την «αστική κυπριακή». Η αστική κυπριακή είναι η γλωσσική ποικιλία των αστικών κέντρων της Κύπρου, όπου επιλέγονται συνειδητά διαλεκτικοί δείκτες, δηλ. λέξεις που ρητά διαφοροποιούν την ποικιλία αυτή από την ΚΝΕ (π.χ. τζαι αντί και, έσιει αντί έχει, έννεν αντί δεν είναι κτλ.) Στην κυπριακή ελληνική, οι δείκτες αυτοί, οι χαρακτηρισμένοι διαλεκτικοί, αποφεύγονται, ωστόσο η γλώσσα διαφέρει και πάλι από την ΚΝΕ, με τρόπους λιγότερο ευδιάκριτους.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in Κύπρος, Ντοπιολαλιές, Ψευδόφιλες λέξεις | Με ετικέτα: , , , , , | 251 Σχόλια »