Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Αυγή’

Ο Γεώργιος Σουρής εχθρός της μοναρχίας (άρθρο του Νίκου Σαραντάκου)

Posted by sarant στο 26 Μαρτίου, 2017

Ποιανού Νίκου Σαραντάκου όμως; Αν ήταν δικό μου δεν θα το επισήμαινα, βέβαια. Είναι ένα άρθρο του παππού μου, του επίσης Νίκου Σαραντάκου του Δημητρίου (πρέπει να πάμε στο μητρώνυμο για να ξεχωρίσουμε, την προγιαγιά μου τη λέγανε Ισαβέλλα), που το έγραψε τις μέρες πριν από το δημοψήφισμα του Δεκεμβρίου 1974 -δημοσιεύτηκε στην Αυγή στις 7 Δεκεμβρίου, την παραμονή του δημοψηφίσματος.

Δεν νομίζω βέβαια το άρθρο για τους αντιμοναρχικούς στίχους του Γ. Σουρή να βάρυνε ιδιαίτερα στο αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος, και δεν είναι γι’ αυτό τον λόγο που το αναδημοσιεύω σήμερα. Αν έχει κάποιαν επικαιρότητα αυτό το άρθρο, είναι επειδή προχτές είχαμε τα 40 χρόνια από τον θάνατο του παππού μου, ενώ φέτος συμπληρώνονται (σε λίγες μέρες, μάλιστα) 120 χρόνια από τον πόλεμο του 1897, ένα γεγονός που έδωσε στον Σουρή την ευκαιρία για τσουχτερή αντιβασιλική σάτιρα.

Στα τέλη της δεκαετίας του 60 ανατυπώθηκε και κυκλοφόρησε ξανά ο Ρωμηός του Σουρή και το εκδοτικό αυτό τόλμημα στέφθηκε με επιτυχία διότι η έκδοση, όπως διάβασα, εξαντλήθηκε. Ο πατέρας μου, που ήξερε πως ο παππούς μου αγαπούσε πολύ τον Σουρή, αγόρασε μια σειρά (εφτά τόμοι ήταν) και του τη χάρισε.

Στο άρθρο που θα διαβάσετε, εξαιτίας των περιορισμών χώρου της εφημερίδας, δίνονται μικρά αποσπάσματα από τα ποιήματα. Μια και τα ηλεδάση είναι απέραντα, το δικό μας μέσο δεν έχει τέτοιους περιορισμούς, οπότε συμπλήρωσα τα αποσπάσματα και κάνω και μερικά ακόμα σχόλια. Οι δικές μου προσθήκες είναι με κόκκινο χρώμα.

Ο Γεώργιος Σουρής εχθρός της Μοναρχίας

ΟΙ ΒΑΣΙΛΙΑΔΕΣ ΣΤΟΧΟΣ ΤΗΣ ΣΑΤΙΡΑΣ

Ο Σουρής παραμένει χωρίς αμφιβολία και σήμερα ακόμα ο Έλληνας ποιητής που τα ποιήματά του τα διαβάζουν όλοι οι Έλληνες γραμματισμένοι και αγράμματοι.

Επί 36 ολόκληρα χρόνια χωρίς διακοπή, πράγμα που αποτελεί ρεκόρ για ελληνική εφημερίδα ο»Ρωμηός («εφημερίς που τη γράφει ο Σουρής», γραμμένη έμμετρα από την αρχή μέχρι το τέλος, χωρίς να εξαιρούνται ούτε οι ημερομηνίες, ο αριθμός του φύλλου και οι μικρές αγγελίες), διαβαζόταν σ’ όλη την Ελλάδα, ελεύθερη και υπόδουλη, και στις παροικίες των ομογενών, σε πόλεις και χωριά, σε καφενεία και σε μπακάλικα, δυνατά για να τον απολαμβάνουν και οι αγράμματοι.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Άχθος Αρούρης, Πρόσφατη ιστορία, Ποίηση, Σατιρικά, Σουρής | Με ετικέτα: , , , , | 102 Σχόλια »

Το ταμείο και το φούντο

Posted by sarant στο 6 Φεβρουαρίου, 2017

Το σημερινό άρθρο δημοσιεύτηκε χτες, πρώτη Κυριακή του μήνα, στο ένθετο Υποτυπώσεις της κυριακάτικης Αυγής, στην ταχτική μου στήλη «Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία». Το άρθρο έχει πολλές ομοιότητες με ένα προηγούμενο άρθρο για το ίδιο θέμα, που το είχα δημοσιεύσει στα Ενθέματα, το προηγούμενο ένθετο της Αυγής, και μετά στο ιστολόγιο, πριν από εφτά χρόνια, τότε που μόλις έμπαινε στην καθημερινότητά μας το ΔΝΤ. Το παλιό εκείνο άρθρο για κάποιο λόγο είχε ελάχιστα σχολιαστεί -αλλά πριν από καμιά εικοσαριά μέρες έγιναν κάποια νέα σχόλια που το ξανάφεραν στην επιφάνεια πρόσκαιρα. Εδώ έκανα μερικές προσθήκες.

Συνεδριάζει αύριο το Διοικητικό Συμβούλιο του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου για να αποφασίσει αν θα πάρει μέρος στο πρόγραμμα στήριξης της ελληνικής οικονομίας και, επίσης σημαντικό, ποια μορφή θα πάρει αυτή η συμμετοχή, αν δηλαδή το Ταμείο θα συμμετάσχει και στη χρηματοδότηση ή αν θα παίξει απλώς ρόλο πραγματογνώμονα και τεχνικού συμβούλου. Είναι λοιπόν φυσικό να λεξιλογήσουμε σήμερα ακριβώς με τη λέξη «ταμείο», παρόλο που οι ισχυρομνήμονες αναγνώστες της στήλης ίσως θυμηθούν ότι το ίδιο θέμα το είχαμε θίξει ξανά, το μακρινό 2010. Βλέπετε η κολοκυθιά με το ΔΝΤ βαστάει από τότε.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επαναλήψεις, Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Θηλυκό γένος, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , , , | 150 Σχόλια »

Μια περιήγηση στις λέξεις του 2016

Posted by sarant στο 3 Ιανουαρίου, 2017

Το άρθρο που θα διαβάσετε σήμερα δημοσιεύτηκε το Σάββατο, παραμονή πρωτοχρονιάς, στο ένθετο «Υποτυπώσεις» της κατά συνθήκη κυριακάτικης «Αυγής», στην τακτική μηνιαία στήλη μου «Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία». Πρόκειται για μια λεξιλογική ανασκόπηση του 2016 και από αυτή την άποψη έχει κοινά στοιχεία με άλλα άρθρα του ιστολογίου, αφού στο τέλος του χρόνου ψηφίσαμε κι εμείς εδώ τη Λέξη του 2016 όπως κάθε χρόνο.

Με το σημερινό άρθρο μπορούμε να πούμε ότι ολοκληρώνεται η ανασκόπηση του λεξιλογικού 2016, και ξεκινάει το λεξιλογικό 2017. Καλή λεξιλογική χρονιά λοιπόν!

Για έκτη χρονιά φέτος, η στήλη θα ενδώσει στο έθιμο των ημερών, κι έτσι το σημερινό άρθρο θα έχει χαρακτήρα ανασκόπησης. Θα επιχειρήσουμε να καταγράψουμε τις λέξεις της χρονιάς, μ’ άλλα λόγια τις λέξεις που σημάδεψαν το 2016, που συζητήθηκαν και ακούστηκαν πολύ, ή και που γεννήθηκαν μέσα στη χρονιά που πέρασε, μια χρονιά που από αρκετές απόψεις βάλθηκε να επιβεβαιώσει τις προλήψεις για τα δίσεκτα χρόνια.

Οι επισκέπτες του ιστολογίου «Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία», που έχει τον ίδιο τίτλο με τη στήλη μας, και που τους κάλεσα να διαλέξουν τη Λέξη του 2016, ανέδειξαν στην πρώτη θέση του 2016 τη λέξη μπρέξιτ, και όχι άδικα αφού είναι μια λέξη που σημάδεψε τη χρονιά από τότε που το βρετανικό δημοψήφισμα αποφάσισε, κάπως αναπάντεχα, την έξοδο του Ηνωμένου Βασιλείου από την Ευρωπαϊκή Ένωση και προκάλεσε κλυδωνισμούς που ακόμα δεν ξέρουμε τι αποτέλεσμα θα έχουν. Φυσικά, πρόκειται για συμφυρμό από το Britain και το exit, πάνω στο πατρόν του γκρέξιτ, λέξης που είχε κυριαρχήσει το 2015, πράγμα που δείχνει ότι η ιστορία αγαπά την ειρωνεία.

brexit-cloud2

 

 

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Απολογισμοί, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , | 135 Σχόλια »

Ο Μποστ για την επίσκεψη του Προέδρου των ΗΠΑ (του Αϊζενχάουερ όμως)

Posted by sarant στο 16 Νοέμβριος, 2016

Το γεγονός της εβδομάδας είναι αναμφισβήτητα η επίσκεψη του Μπάρακ Ομπάμα, του Προέδρου των ΗΠΑ, στην Αθήνα. Ο Ομπάμα είναι ο τέταρτος Αμερικανός πρόεδρος που επισκέπτεται την Ελλάδα. Πρώτος ήταν ο Ντουάιτ Αϊζενχάουερ το 1959, ακολούθησε ο Τζορτζ Μπους πατήρ το 1991 και ο Μπιλ Κλίντον το 1999. Με αφορμή την επίσκεψη Κλίντον είχαν γίνει μεγάλα επεισόδια. Κατά την επίσκεψη Μπους δεν θυμάμαι να είχαν γίνει επεισόδια, αλλά είχαν παρθεί δρακόντεια μέτρα ασφαλείας -θυμάμαι στη γειτονιά μου την αποκλεισμένη Συγγρού.

Αντίθετα, όταν μας επισκέφτηκε ο Αϊζενχάουερ το 1959, έτυχε αποθεωτικής υποδοχής από τον ελληνικό λαό -η αριστερή ΕΔΑ, που τότε ήταν αξιωματική αντιπολίτευση, κάλεσε τον αθηναϊκό λαό να καλωσορίσει τον Αμερικανό πρόεδρο και πράγματι υπολογίζεται ότι 500.000 λαού ανταποκρίθηκαν στα καλέσματα.

Φυσικά έκανε και ο Μποστ σκίτσο για την επίσκεψη -και αυτό θα είναι το σημερινό μας θέμα. Για να πω την αλήθεια, κανονικά το θέμα αυτό θα το είχαμε χτες, που θα ήταν και πιο επίκαιρο, αλλά έπαθα μια περίεργη κρίση ντεζαβουδισμού. Θέλω να πω πως ήμουν απολύτως βέβαιος ότι το σκίτσο του Μποστ το έχω ήδη παρουσιάσει. Σήμερα όμως που το ερεύνησα λίγο περισσότερο δεν βρήκα να έχω ανεβάσει παλιότερο άρθρο -παρόλο που έψαξα με όλους τους δυνατούς τρόπους. Ακόμα δεν είμαι 100% σίγουρος -αν πάντως έχουμε ήδη δημοσιεύσει το σκίτσο που ακολουθεί σας ζητώ ταπεινά συγνώμη.

afix2

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γελοιογραφίες, Επικαιρότητα, Μποστ, Πρόσφατη ιστορία | Με ετικέτα: , , , , | 171 Σχόλια »

Στον καιρό των αγορών

Posted by sarant στο 31 Οκτώβριος, 2016

Το άρθρο που ακολουθεί δημοσιεύτηκε προχτές στην σαββατιάτικη αλλά λόγω αργίας κυριακάτικη Αυγή, στο ένθετο Υποτυπώσεις. Κανονικά η μηνιαία στήλη μου δημοσιεύεται την πρώτη Κυριακή του μήνα, όμως τούτη τη φορά επισπεύστηκε η δημοσίευση κατά μία εβδομάδα.

Με το συνέδριο του ΣΥΡΙΖΑ εύλογα αναστατώθηκε κάπως η ύλη της εφημερίδας και μαζί η μηνιαία μας ρουτίνα κι έτσι δεν είχαμε άρθρο της στήλης στις αρχές του Οκτώβρη ενώ τούτο δημοσιεύεται μια βδομάδα νωρίτερα από το κανονικό, για να γεφυρώσει κάπως τη χρονικήν απόσταση. Κι επειδή δεν υπάρχει κάποια λέξη που να ξεχώρισε από την πρόσφατην επικαιρότητα, το σημερινό άρθρο είναι αφιερωμένο σε μια λέξη που βρίσκεται στην επικαιρότητα διαρκώς: την αγορά· και, βέβαια, τις αγορές, αφού από την αρχή της κρίσης το μέλημα και το αγωνιώδες ερώτημα είναι πότε και πώς «θα βγούμε στις αγορές».

Η αγορά είναι λέξη πανάρχαια, αφού εμφανίζεται στα μυκηναϊκά ακόμα χρόνια, με τη σημασία της συλλογής πραγμάτων. Προέρχεται από το ρήμα «αγείρω», που σημαίνει «συναθροίζω, συγκεντρώνω» (από εκεί και ο συναγερμός), και πράγματι στην αρχαιότητα είχε την αρχική σημασία της συγκέντρωσης, της συνάθροισης ανθρώπων, του λαού μιας πόλης, και στη συνέχεια του τόπου συγκέντρωσης. Στην Ιλιάδα κιόλας, στην αρχή του έπους, όταν οργισμένος ο Φοίβος σπέρνει θανατικό με τα τόξα του στους Αχαιούς, «αγορήν καλέσσατο λαόν Αχιλλεύς», ο Αχιλλέας κάλεσε σε συγκέντρωση τον στρατό.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Ευρωπαϊκή Ένωση, Ιστορίες λέξεων, Οικονομία | Με ετικέτα: , , , , | 184 Σχόλια »

Όταν ο Μπομπ Ντίλαν συνάντησε τον Βάρναλη

Posted by sarant στο 16 Οκτώβριος, 2016

Με τον τίτλο που διάλεξα να βάλω, υπάρχει φόβος να μου πείτε ότι επιδιώκω να προσελκύσω αναγνώστες με εντυπωσιακούς αλλά παραπλανητικούς τίτλους. Συναντήθηκαν ποτέ ο Κώστας Βάρναλης με τον Μπομπ Ντίλαν; Παρά τη μεγάλη διαφορά ηλικίας, θα μπορούσαν -θεωρητικά- να έχουν συναντηθεί, ας πούμε στη δεκαετία του 1960, αλλά αυτό δεν συνέβη ποτέ. Χρησιμοποιώ μεταφορικά τον όρο «συνάντηση», κάτι που συμβαίνει συχνά όταν αναφερόμαστε σε συγγραφείς και γενικότερα σε ανθρώπους της τέχνης -συναντήθηκαν μέσα από το έργο τους.

Δεν νομίζω ότι ο ένας ήξερε το έργο του άλλου -η συνάντηση που λέω έγινε σε ουδέτερο έδαφος, σε ένα μνημόσυνο, αφού κι οι δυο αφιέρωσαν ένα έργο τους, ποίημα ο Βάρναλης και τραγούδι ο Ντίλαν, στον ίδιο νεκρό, σε έναν δεκατετράχρονο μαύρο που έπεσε θύμα άγριας ρατσιστικής δολοφονίας στην πολιτεία του Μισισιπή, τον Έμετ Τιλ.

Η δολοφονία του Έμετ Λιούις Τιλ έγινε στα τέλη Αυγούστου του 1955. Ο δεκατετράχρονος μαύρος, που κατοικούσε στο Σικάγο, είχε πάει για το καλοκαίρι σε συγγενείς στον Μισισιπή. Μαζί με άλλους μαύρους έφηβους μπήκε στο μπακάλικο του χωριού, που το κρατούσε η 21χρονη (λευκή) Καρολίνα Μπράιαντ, και της μίλησε με οικειότητα, ενώ φεύγοντας σφύριξε κολακευτικά (αργότερα μαθεύτηκε ότι ο Τιλ είχε σοβαρό πρόβλημα με το τραύλισμα και γι’ αυτό σφύριζε τα λόγια του).

emmit_till_bodyΤέτοια τόλμη, από έναν ξενοφερμένο, έκανε αίσθηση στη μικρή κοινωνία όπου ο φυλετικός διαχωρισμός βασίλευε. Μερικές μέρες αργότερα, επέστρεψε ο σύζυγος της μπακάλισσας, που έλειπε σε εκδρομή για ψάρεμα, και όταν έμαθε τα καθέκαστα πήγε, μαζί με τον ετεροθαλή αδελφό του στο σπίτι όπου φιλοξενιόταν ο Έμετ Τιλ. Μπήκαν μέσα στις 2 το πρωί της 28ης Αυγούστου, άρπαξαν τον νεαρό, τον φόρτωσαν στο αυτοκίνητο και έφυγαν. Τον βασάνισαν, τον χτύπησαν, τον πυροβόλησαν, τον έριξαν στο ποτάμι. Δυο-τρεις μέρες αργότερα το παραμορφωμένο πτώμα του ανέβηκε στην επιφάνεια και βρέθηκε. Το κεφάλι του ήταν ένας άμορφος πρησμένος όγκος, και οι αρχές ήθελαν να θαφτεί χωρίς να ανοιχτεί το φέρετρο -αλλά η μητέρα του επέμεινε κι έτσι όλοι είδαν το φρικτό θέαμα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βάρναλης, ΗΠΑ, Πρόσφατη ιστορία, Ποίηση, Ρατσισμός, Τραγούδια | Με ετικέτα: , , , , , , , | 124 Σχόλια »

Σχολεία, μαθητές και δάσκαλοι

Posted by sarant στο 5 Σεπτεμβρίου, 2016

Το σημερινό άρθρο δημοσιεύτηκε χτες, πρώτη Κυριακή του μήνα, στις Υποτυπώσεις, το καινούργιο ένθετο της κυριακάτικης Αυγής, με το οποίο συνεχίζω τη συνεργασία που είχα αρχίσει με τα Ενθέματα. Μάλιστα, κατά σύμπτωση, περιέχει κάποια κομμάτια από το πρώτο-πρώτο άρθρο που είχα δημοσιεύσει στην Αυγή στη στήλη «Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία» τον… μακρινό Σεπτέμβρη του 2008 -και που δεν είχε δημοσιευτεί στο ιστολόγιο, μεταξύ άλλων επειδή το ιστολόγιο δεν είχε ακόμα γεννηθεί τότε.

Φυσικά για τις λέξεις και τις φράσεις του σχολείου μπορεί κανείς να γράψει πολύ περισσότερα -στην εφημερίδα, ως γνωστόν, υπάρχει περιορισμός χώρου. Σκέφτηκα προς στιγμή να κάνω προσθήκες αλλά τελικά δεν το επιχείρησα γιατί θα χαλούσε η ισορροπία του κειμένου. Άλλη φορά.

Ο Σεπτέμβρης είναι ο μήνας που ανοίγουν τα σχολεία, λογικό είναι λοιπόν στο σημερινό άρθρο να εξετάσουμε μερικές λέξεις του σχολείου.

Το σχολείο προέρχεται από τη σχολή, λέξη που είναι μεν αρχαία αλλά έχει υποστεί, στη διαδρομή της μέσα στους αιώνες, μιαν αναπάντεχη εξέλιξη. Πράγματι, στα αρχαία ελληνικά η λέξη σχολή σήμαινε αρχικά την ανάπαυση, την απραξία, τον ελεύθερο χρόνο, ενώ η ασχολία σήμαινε ακριβώς την απουσία αργίας, ελεύθερου χρόνου. Η αρχαία σημασία επιβιώνει και σήμερα, ως σχόλη ή σκόλη (Κυριακή γιορτή και σκόλη να ’ταν η βδομάδα όλη, τραγουδούσε η Αλίκη), αλλά και στο σχόλασμα των μαθητών ή των εργαζομένων. Στη σημερινή χρήση, ο τόνος έχει ανέβει, για να αποφεύγεται η σύγχυση της σχόλης με τη σχολή που σημαίνει πια άλλο πράγμα –αυτό το λέμε προφύλαξη.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Εκπαίδευση, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , , , , | 164 Σχόλια »

Ο Μποστ και το επεισόδιο του U-2

Posted by sarant στο 26 Αύγουστος, 2016

Από την προηγούμενη Παρασκευή αναβίωσα μια παλιότερη καλοκαιρινή συνήθεια, δηλαδή να βάζω κάθε Παρασκευή σκίτσα του Μποστ, κι αυτό θα κρατήσει ίσαμε τα μέσα προς τέλη του Σεπτέμβρη. Την περασμένη Παρασκευή είχαμε δει ένα σκίτσο του Μποστ για τους Ολυμπιακούς αγώνες του 1960, που ήταν βεβαίως επίκαιρο διότι ολοκληρώνονταν οι Ολυμπιακοί του Ρίο, το σημερινό όμως σκίτσο δεν θα έχει συνάφεια με την επικαιρότητα. Θα δούμε πώς σχολίασε ο Μποστ ένα επεισόδιο του Ψυχρού Πολέμου που είχε κάνει πολύ θόρυβο όταν συνέβη, την κατάρριψη του αμερικανικού κατασκοπευτικού αεροσκάφους U-2 τον Μάιο του 1960 και τα όσα ακολούθησαν.

Πράγματι, την πρωτομαγιά του 1960 ένα αμερικανικό κατασκοπευτικό αεροσκάφος τύπου Λόκχιντ U-2 απογειώθηκε από τη βάση του Πεσαβάρ στο Πακιστάν με αποστολή να διασχίσει την ΕΣΣΔ φωτογραφίζοντας μυστικές στρατιωτικές εγκαταστάσεις και να προσγειωθεί σε μια βάση στη Νορβηγία. Περίπου στα μισά της διαδρομής καταρρίφθηκε (στην περιοχή του Σβερντλόφσκ) από σοβιετικό πύραυλο. Ο πιλότος, ο σμηναγός Γκάρι Πάουερς, χρησιμοποίησε το αλεξίπτωτό του και σώθηκε, αλλά συνελήφθη. Οι Ηνωμένες Πολιτείες επιχείρησαν στην αρχή να αρνηθούν ότι επρόκειτο για κατασκοπευτικό αεροπλάνο, αλλά οι Σοβιετικοί, έχοντας στα χέρια τους και τον πιλότο και τα συντρίμμια του αεροπλάνου, τους ανάγκασαν να παραδεχτούν την αλήθεια.

Συνέπεια της όξυνσης των αμερικανοσοβιετικών σχέσεων ήταν να ναυαγήσει η τετραμερής διάσκεψη των Παρισίων (μεταξύ ΗΠΑ, ΕΣΣΔ, Γαλλίας και Μεγ. Βρετανίας) που είχε προγραμματιστεί για τις 15 Μαΐου 1960 και τελείωσε σχεδόν αμέσως μόλις άρχισε, σε ηλεκτρισμένη ατμόσφαιρα.

mpost-cannes

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γελοιογραφίες, Μποστ, Πρόσφατη ιστορία, Τραγούδια | Με ετικέτα: , , , , , , , , , , | 136 Σχόλια »

Άδεια κατσαρόλα

Posted by sarant στο 4 Ιουλίου, 2016

Το άρθρο που διαβάζετε σήμερα δημοσιεύτηκε χτες στην κυριακάτικη Αυγή, στο νέο ένθετο Υποτυπώσεις, με υπεύθυνο τον ποιητή Γιώργο Κοροπούλη, ένθετο που διαδέχτηκε τα Ενθέματα όπου υπεύθυνος ήταν ο φίλος Στρατής Μπουρνάζος. Μια και είναι η πρώτη εμφάνιση της στήλης στο νέο ένθετο, χρειάστηκε μια εισαγωγική παράγραφος. Και επειδή η εφημερίδα εξακολουθεί να βάζει αδήριτα όρια στην έκταση των κειμένων της, αναγκαστικά οι ευχαριστίες προς τον Στρατή Μπουρνάζο ήταν λακωνικές.

Το ένθετο είναι καινούργιο, αλλά η στήλη είναι παλιά. Πράγματι, η μηνιαία στήλη «Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία» άρχισε να δημοσιεύεται τον Σεπτέμβριο του 2008 στα Ενθέματα της Αυγής. Από τότε, την πρώτη Κυριακή κάθε μήνα εξετάζουμε μία ή περισσότερες λέξεις που ακούστηκαν αρκετά στον μήνα που πέρασε. Τώρα που οι Υποτυπώσεις διαδέχτηκαν τα Ενθέματα είμαι βέβαιος ότι η συνεργασία θα είναι εξίσου γόνιμη και ανέφελη όπως ήταν με τον Στρατή Μπουρνάζο –που με αυτή την ευκαιρία θέλω να τον ευχαριστήσω για μια ακόμη φορά.

Ο Ιούνιος έκλεισε κάτω από τον αστερισμό του βρετανικού δημοψηφίσματος και του Μπρέξιτ, όμως διάλεξα για το εναρκτήριο άρθρο στις Υποτυπώσεις κάτι λιγότερο επίκαιρο, μια λέξη που αναφέρεται σε κάτι που συνέβη όχι στο τέλος παρά στη μέση –ακριβώς!- του μήνα, σε ένα γεγονός και σε μια λέξη που θα μπορούσαν αλλά δεν κατάφεραν να σημαδέψουν την επικαιρότητα. Εννοώ τη συγκέντρωση με το σύνθημα «Παραιτηθείτε!» που οργανώθηκε από δήθεν υπερκομματικούς πολίτες στις 15 Ιουνίου με αίτημα την παραίτηση της κυβέρνησης. Και επειδή η συγκέντρωση αυτή χαρακτηρίστηκε «συγκέντρωση-κατσαρόλα» από τους επικριτές της, διάλεξα να παρουσιάσω σήμερα αυτή τη λέξη, την κατσαρόλα, μια και έχει αρκετά ενδιαφέρουσα ιστορία, τόσο σε καθαρά γλωσσικό επίπεδο όσο και σε πολιτικό.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αντιδάνεια, Επικαιρότητα, Ιστορίες λέξεων, Πρόσφατη ιστορία, Σουρής | Με ετικέτα: , , , , , , , , , , | 289 Σχόλια »

Ο ομιλών αφήνει την σύζυγόν του χήραν (Μποστ πριν από 50 χρόνια)

Posted by sarant στο 21 Ιουνίου, 2016

Ο Μποστ αρέσει στο ιστολόγιο και, ελπίζω, σε αρκετούς αναγνώστες και φίλους. Εδώ και δυο-τρία χρόνια ανεβάζω, πότε-πότε, σκίτσα του Μποστ που σχολιάζουν γεγονότα που συνέβηκαν πριν από 50 χρόνια (εδώ το αμέσως προηγούμενο άρθρο αυτής της σειράς). Όπως έχω ξαναγράψει, η επετειακή αυτή σειρά δεν πρόκειται να διαρκέσει πολύ ακόμα, αφού ο Μποστ, κουρασμένος από τη δουλειά της εφημερίδας, σταμάτησε τη συνεργασία με την Αυγή τον Ιούλιο του 1966 και αφιερώθηκε στο μαγαζί του («Λαϊκέ εικόνε», στην οδόν Ομήρου).

Για το λόγο αυτό, παρουσιάζω το σημερινό σκίτσο, παρόλο που το έχω ήδη δημοσιεύσει πριν από 6 χρόνια. Ο άλλος λόγος για την επανάληψη είναι ότι αυτές τις μέρες πνίγομαι, οπότε πιθανόν να πέσουν και άλλες επαναλήψεις ή να βάλω αναδημοσιεύσεις από αλλού.

Το σκίτσο που θα δούμε σήμερα αφορά την επίσκεψη του Ρόμπερτ (Μπομπ) Κένεντι στην Αθήνα το 1966. Πράγματι, ο μικρότερος αδελφός του δολοφονημένου προέδρου των ΗΠΑ Τζον Κένεντι είχε επισκεφτεί την Ελλάδα στις 17 Ιουνίου 1966. Ήταν μια επίσκεψη-αστραπή που κράτησε όχι περισσότερο από 24 ώρες, αλλά έκανε αίσθηση -και έδωσε στον Μποστ την αφορμή για το σκίτσο που θα δούμε σήμερα, που μπορούμε να το πούμε προφητικό. Το σκίτσο δημοσιεύτηκε στην Αυγή στις 19 Ιουνίου 1966.

a66-06-19

 

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γελοιογραφίες, Επαναλήψεις, Μποστ, Πρόσφατη ιστορία | Με ετικέτα: , , , , , | 180 Σχόλια »

Τα φρασεολογικά της Μεγαλοβδομάδας

Posted by sarant στο 29 Απρίλιος, 2016

Και το σημερινό άρθρο είναι επανάληψη ανάλογων άρθρων που έχουν δημοσιευτεί προηγούμενες χρονιές, με κάποια αναδιάταξη, προσθήκες και επικαιροποίηση του υλικού. Μια αρκετά συντομευμένη μορφή του άρθρου, θα δημοσιευτεί στο πασχαλινό φύλλο της Αυγής, το οποίο θα κυκλοφορήσει αύριο. Συνήθως, τα άρθρα αυτά τα δημοσιεύω στο ιστολόγιο μετά τη δημοσίευση στην εφημερίδα, αλλά σήμερα, εξαιτίας του ειδικού περιεχομένου θα κάνω μιαν εξαίρεση.

Μια και το φέρνει φέτος η σύμπτωση να γράψω στο πασχαλιάτικο φύλλο, σκέφτηκα, μέρα που είναι, να μην παρακολουθήσω την πολιτική επικαιρότητα, αλλά να μείνω στο κλίμα των ημερών. Το 2010 που είχε συμβεί κάτι ανάλογο, είχα εξετάσει τις λέξεις του Πάσχα, οπότε για να μην επαναλαμβάνομαι είπα σήμερα να φρασεολογήσω, δηλαδή να δούμε μερικές φράσεις που μπήκαν στη φρασεολογία μας από τις λειτουργίες της Μεγάλης Εβδομάδας.

Όπως γράφει στο άρθρο του «Οι ακολουθίες της Μεγ. Εβδομάδας και η επίδρασή τους στη νεοελληνική γλώσσα» ο Δημ. Λουκάτος:

Τα δώδεκα Ευαγγέλια και τα τροπάρια που ψάλλονται τη Μ. Εβδομάδα στην εκκλησία, έδωκαν στο λαό μας πολύ υλικό να πλουτίσει το λεξικό του. Είναι γνωστό πως ο κόσμος θέλει συχνά να λογιωτατίζει με αρχαϊκότερα ρητά, είτε για να στολίσει τις κουβέντες του, είτε για να τούς δώσει μεγαλύτερο κύρος. Και δανείζεται τότε λέξεις ή φράσεις ολόκληρες από κείμενα γνωστά, που έχουν πάρει κάποια επίσημη θέση στη συνείδησή του και που τα θεωρεί, χωρίς αμφιβολία, σοφά.

Ο λαός μας, ιδίως στα χρόνια της σκλαβιάς του, έζησε πολύ μέσα στο περιβάλλον της εκκλησίας και του εντυπώθηκε βαθιά κάθε τι που του διηγήθηκαν τα βιβλία της, τα Ευαγγέλια κι οι Υμνωδίες. Η φρασεολογία τους, πλαισιωμένη από θρησκόληπτο μυστικισμό, έπαιρνε την αίγλη μιας ανώτερης γλώσσας, θεόπνευστης και σοφής. Έτσι, ο λαός μεταχειριζόταν στις συζητήσεις του φράσεις και λέξεις εκκλησιαστικές, που του έκαναν ρητορικότερη την ομιλία, έστω κι αν δεν καταλάβαινε πολλές φορές τη σημασία τους. Τις χρησιμοποίησε στην αρχή σα για να παίξει ή να δείξει κάποια εγκυκλοπαιδική κατάρτιση στους άλλους. Μα σιγά-σιγά, οι ξένες αυτές έννοιες αφομοιώθηκαν κι έγιναν μέλη οργανικά της νεοελληνικής γλώσσας.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επαναλήψεις, Εκκλησία, Πασχαλινά, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , | 302 Σχόλια »

Μακεδονική σαλάτα

Posted by sarant στο 4 Απρίλιος, 2016

Το σημερινό άρθρο δημοσιεύτηκε χτες, πρώτη Κυριακή του μήνα, στην ταχτική στήλη «Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία», που διατηρώ στα Ενθέματα της κυριακάτικης Αυγής. Εδώ το αναδημοσιεύω χωρίς προσθήκες, παρόλο που θα μπορούσα να γράψω πάρα πολλά. Όπως έχω ξαναγράψει, τα άρθρα στην εφημερίδα έχουν περιορισμό λέξεων, οπότε για ένα τέτοιο θέμα είναι αναπόφευκτο να αφήσεις πολλά πράγματα απέξω, ιδίως αν θες κιόλας να λεξιλογήσεις. Τελικά, το σκέφτηκα και αποφάσισα να μην προσθέσω τίποτα στο άρθρο -ίσως αναφέρω μερικά στη συζήτηση.

Ο πίνακας που συνοδεύει το άρθρο είναι του Nikola Martinoski και τον διάλεξε το επιτελείο των Ενθεμάτων. Πρόσθεσα την δεύτερη εικόνα, τη φωτογραφία της κονσέρβας.

Η λέξη που κυριάρχησε στην επικαιρότητα τον προηγούμενο μήνα, προκαλώντας αναστάτωση η οποία θα μπορούσε να έχει ακόμα και ευρύτερες πολιτικές συνέπειες και δεν έχει ακόμα εντελώς καταλαγιάσει, είναι ένα κύριο όνομα, ένα τοπωνύμιο, το πιο φορτισμένο τοπωνύμιο τις τρεις τελευταίες δεκαετίες στην ελληνική πολιτική σκηνή — η Μακεδονία.

6-sarantakos

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικά συμπόσια, Επικαιρότητα, Ιστορίες λέξεων, Μακεδονικό, Τοπωνύμια | Με ετικέτα: , , , | 230 Σχόλια »

Εγκλωβισμένοι στα χοτ σποτ

Posted by sarant στο 7 Μαρτίου, 2016

Tο άρθρο που ακολουθεί δημοσιεύτηκε χτες, πρώτη Κυριακή του μήνα, στα Ενθέματα της κυριακάτικης Αυγής, στην ταχτική μηνιαία στήλη μου «Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία». Το αναδημοσιεύω εδώ χωρίς αλλαγές. Η φωτογραφία που συνοδεύει το άρθρο είναι του Γιάννη Μπεχράκη.

8-sarantakosΤο άρθρο μας του περασμένου μήνα ήταν αφιερωμένο στους πρόσφυγες, αλλά και το σημερινό γύρω από το ίδιο θέμα θα περιστραφεί, καθώς η πρωτόγνωρη αυτή κρίση έχει κυριαρχήσει στην επικαιρότητα και απειλεί να κλονίσει συθέμελα το εγχείρημα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, μιας Ένωσης που μέχρι τώρα έχει σταθεί ανήμπορη να δώσει μιαν ευρωπαϊκή απάντηση σε ένα πρόβλημα που, κοιταγμένο συνολικά, δεν θα έπρεπε να είναι και τόσο δυσεπίλυτο, αφού μια ένωση εύπορων κρατών με πληθυσμό πάνω από 500 εκατομμύρια εύκολα μπορεί να απορροφήσει ένα ή δύο ή τρία εκατομμύρια κατατρεγμένους –πολύτιμο νέο αίμα, στην πραγματικότητα.

Η προσφυγική κρίση που περνάμε μάς έχει δώσει και καινούργιες λέξεις, και μια από αυτές θα μας απασχολήσει σήμερα· πιο σωστά, δεν είναι μία λέξη, αλλά σύμπλοκος όρος δύο λέξεων, και επιπλέον πρόκειται για δάνειο από τα αγγλικά, που έχει μπει ασυμμόρφωτο και ατελώνιστο στα ελληνικά· θα το είδατε στον τίτλο, εννοώ τον όρο «χοτ σποτ» ή hot spot αν προτιμάτε στα αγγλικά.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in πρόσφυγες, Γλωσσικά δάνεια, Ετυμολογικά | Με ετικέτα: , , , | 263 Σχόλια »

Μια περιήγηση στις λέξεις του 2015

Posted by sarant στο 4 Ιανουαρίου, 2016

Το άρθρο που θα διαβάσετε σήμερα δημοσιεύτηκε την Παρασκευή, πρωτοχρονιά, στο ένθετο «Ενθέματα» της «Αυγής», στην τακτική μηνιαία στήλη μου «Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία». Πρόκειται για μια λεξιλογική ανασκόπηση του 2015 και από αυτή την άποψη έχει κοινά στοιχεία με άλλα άρθρα του ιστολογίου, αφού στο τέλος του χρόνου ψηφίσαμε κι εμείς εδώ τη Λέξη του 2015 όπως κάθε χρόνο. Στο τέλος, προσθέτω και μερικά που δεν τα είχε το άρθρο της Αυγής.

Με το σημερινό άρθρο, που δημοσιεύεται, όπως και το περσινό, την πρώτη Δευτέρα του χρόνου, μπορούμε να πούμε ότι ολοκληρώνεται η ανασκόπηση του λεξιλογικού 2015, και ξεκινάει το λεξιλογικό 2016. Καλή λεξιλογική χρονιά λοιπόν!

6sarantakosΓια πέμπτη χρονιά φέτος, η στήλη θα ενδώσει στο έθιμο των ημερών, κι έτσι το σημερινό άρθρο θα έχει χαρακτήρα ανασκόπησης. Θα επιχειρήσουμε να καταγράψουμε τις λέξεις της χρονιάς, μ’ άλλα λόγια τις λέξεις που σημάδεψαν το 2015, που συζητήθηκαν και ακούστηκαν πολύ, ή και που γεννήθηκαν μέσα στη χρονιά που πέρασε, μια χρονιά πρωτόγνωρη από πολλές απόψεις.

Διότι, βέβαια, το 2015 είχαμε τις εκλογές του Γενάρη που έφεραν στην κυβέρνηση πρώτη φορά αριστερά, κι αυτό το προεκλογικό σύνθημα έγινε στη συνέχεια ακρώνυμο (ΠΦΑ), ενώ χρησιμοποιήθηκε άλλοτε με ενθουσιασμό από φίλους της αριστερής κυβέρνησης κι άλλοτε ειρωνικά, ενίοτε παρωδημένο, από αντιπάλους της –που εκπλήσσονταν ρητορικά για το πώς συμβιβάζεται η τάδε ή η δείνα κατάσταση με την «πρώτη φορά αριστερά», όταν οι ίδιοι είχαν φέρει τα πράγματα σε αυτό το σημείο. Μετά τον Σεπτέμβρη, βέβαια, κάποιοι μιλούν για «δεύτερη φορά αριστερά» ή και για «πρωτοδεύτερη» αφού, παρά τις δεύτερες εκλογές που μεσολάβησαν, η νέα κυβέρνηση θεωρείται συνέχεια της προηγούμενης. Βέβαια, δεν πρόκειται για αμιγώς αριστερή κυβέρνηση αλλά για συγκυβέρνηση του ΣΥΡΙΖΑ με τους Ανεξάρτητους Έλληνες, συνεργασία που γέννησε το ανεπίσημο ακρώνυμο ΣΥΡΙΖΑΝΕΛ και διάφορες ειρωνικές αποστροφές περί αριστεροδεξιάς ή και αριστεροακροδεξιάς κυβέρνησης, από εκείνους που συγκυβέρνησαν με τον Καρατζαφέρη και τον Βορίδη.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Απολογισμοί, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , | 137 Σχόλια »