Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Αχαρνείς’

Ενεοί και κεχηνότες

Posted by sarant στο 9 Μαΐου, 2012

Το σημερινό άρθρο δεν θα είναι πολιτικό, λυπάμαι’ το ιστολόγιο τόσες μέρες παρασύρθηκε από την εκλογική και τη μετεκλογική μέθη και ξέχασε τον ιδρυτικό προσδιορισμό του, ότι δηλαδή είναι ένα ιστολόγιο «για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και όλα τα άλλα». Καιρός σήμερα να κάνουμε μιαν ανάπαυλα και να ασχοληθούμε μ’ ένα θέμα εντελώς ανεπίκαιρο, μ’ ένα αρθράκι αμιγώς γλωσσικό. Βέβαια, αν ήθελα να το πολιτικοποιήσω το θέμα, θα μπορούσα να ισχυριστώ πως εμπνεύστηκα τον τίτλο από την έκφραση που πήραν τα πρόσωπα των ηγετικών στελεχών των δύο μεγάλων κομμάτων όταν ανακοινώθηκαν τα πρώτα αποτελέσματα των εκλογών το βραδάκι της Κυριακής που μας πέρασε. Όμως αυτό θα ήταν ψέμα: δεν είχα την τύχη να δω από πρώτο χέρι τις αντιδράσεις τους, άσε που οι περισσότεροι είχαν τις κρυφές δημοσκοπήσεις οπότε θα ήταν προετοιμασμένοι για τη δυσάρεστη έκπληξη. Είναι όμως σίγουρο ότι κάποιοι ακούγοντας τα αποτελέσματα θα έμειναν «ενεοί και κεχηνότες» δηλαδή άναυδοι και μ’ ανοιχτό το στόμα.

Στην πραγματικότητα, το σημερινό θέμα το εμπνεύστηκα όχι τη μέρα των εκλογών, αλλά λίγο νωρίτερα, όταν, σε συζήτηση με έναν παλιό μου συμμαθητή στο Φέισμπουκ, εκείνος,  για να δηλώσει την κατάπληξή του για κάτι που του είπα, έγραψε: «Μένω κεχηνώς». Μια φίλη που παρακολουθούσε τη συζήτηση με ρώτησε με κατιδίαν μήνυμα τι σημαίνει η λέξη. Με ανοιχτό το στόμα, της λέω, κατάπληκτος, άφωνος, άναυδος.

Έχουμε πολλές λέξεις και εκφράσεις για να δηλώσουμε την κατάπληξη, το ξάφνιασμα, το σάστισμα, το απροσδόκητο και αδιανόητο γεγονός που μας κάνει να μένουμε με το στόμα ανοιχτό, μη μπορώντας να αρθρώσουμε λέξη γι’ αυτό που μόλις συνέβη ή μόλις μάθαμε. Σαστίζει κανείς, ξαφνιάζεται, τα χάνει, μένει άναυδος, άφωνος, άλαλος, σύξυλος, εμβρόντητος, κατάπληκτος, αποσβολώνεται, μένει μ’ ανοιχτό το στόμα, μένει ακίνητος σαν άγαλμα, σαν κεραυνόπληκτος, σαν στήλη άλατος, του έρχεται κεραμίδα, μένει κόκαλο, του κόβεται η μιλιά, μένει με το δάχτυλο στο στόμα, ανοίγει διάπλατα τα μάτια, μένει κάγκελο, μένει μαλάκας, μένει κεχηνώς ή ενεός. Υπάρχουν εκφράσεις για όλα τα γούστα και τα επίπεδα ύφους και είμαι βέβαιος ότι μπορείτε κι εσείς να προσθέσετε κάμποσες. Χωρίς να είναι εντελώς συνώνυμες, όλες αυτές οι εκφράσεις έχουν κοινό στοιχείο το ξάφνιασμα, τη μεγάλη έκπληξη.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in Γενικά γλωσσικά, Θηλυκό γένος, Ιστορίες λέξεων, Μαργαριτάρια | Με ετικέτα: , , | 129 Σχόλια »

Αλαζόνες στην κάλπη

Posted by sarant στο 30 Απρίλιος, 2012

Αν και δεν έχουμε γλωσσικό παρατηρητήριο, εννοώ έναν φορέα ή όργανο που να παρατηρεί τις εξελίξεις της ελληνικής γλώσσας και να υπολογίζει, ας πούμε, ποιες λέξεις σημειώνουν απότομη άνοδο στη συχνότητα χρήσης τους, θα συμφωνήσετε μαζί μου ότι στη φετινή προεκλογική περίοδο μια λέξη που ακούγεται αρκετά είναι η αλαζονεία. Μόλις προχτές ο κ. Βενιζέλος αποκάλεσε αλαζόνες τρεις άλλους αρχηγούς πολιτικών κομμάτων, τον κ. Σαμαρά, τον κ. Τσίπρα και τον κ. Κουβέλη, ενώ επίσης είπε ότι η αλαζονική συμπεριφορά του κ. Σαμαρά τείνει να πάρει διαστάσεις επιδημίας.

Επειδή εμείς εδώ κυρίως λεξιλογούμε και δευτερευόντως πολιτικολογούμε, δεν θα σχολιάσω την τοποθέτηση αυτή, μόνο θα πω πως μου θυμίζει την παροιμία με τον πετεινό που κάποιος τον έλεγε «κεφάλα», κουνώντας μάλιστα το δάχτυλο. Όμως, προχωράμε στα λεξιλογικά μας, να δούμε την ιστορία της λέξης «αλαζόνας».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , , , | 98 Σχόλια »

Ο συκοφάντης και τα σύκα

Posted by sarant στο 28 Φεβρουαρίου, 2011

Ένα παλιό ανέκδοτο λέει ότι σε δυο μόνο χώρες δεν μπόρεσαν να βγάλουν άκρη οι κατάσκοποι της βρετανικής (ή της αμερικανικής) μυστικής υπηρεσίας, στην Ιαπωνία και στην Ελλάδα· στην Ιαπωνία, επειδή κανείς δεν μιλούσε, ενώ στην Ελλάδα επειδή όλοι μιλούσαν πολύ. Αυτό δεν είναι αληθινό αλλά μάλλον μπεντροβάτο (ή ίσως και μαλτροβάτο, αν σκεφτούμε πόσο ασύδοτοι αλωνίζαν οι μυστικοί πράκτορες στην πατρίδα μας), όμως μεταφέρει μιαν αλήθεια, ότι καμιά φορά η υπερπληθώρα στοιχείων σε αφήνει εξίσου αμήχανο όπως η έλλειψη στοιχείων. Κι αυτό θα φανεί στο σημερινό μας σημείωμα.

Θα μας απασχολήσει ο συκοφάντης, ή μάλλον η προέλευση της λέξης –αν και θα ασχοληθούμε και με τη σημασία της. Λοιπόν, ενώ είναι ολοφάνερο ότι ο συκοφάντης ως λέξη προέρχεται από το σύκο και το ρήμα φαίνω, φανερώνω, δεν έχει ακόμη βρεθεί πειστική και αναντίρρητη εξήγηση για ποιο λόγο ονομάστηκαν έτσι όσοι κατηγορούν ψευδώς τους γύρω τους. Απορία για την προέλευση της λέξης είχαν εκφράσει ήδη οι αρχαίοι και ο Ζηνόδωρος, γραμματικός του 2ου αιώνα π.Χ. ήταν ο πρώτος που βρέθηκε σε ετυμολογικό δίλημμα και προτίμησε να παραθέσει δυο εκδοχές αν και φαίνεται να προτιμάει την πρώτη.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Φρούτα εποχής, Ψευδόφιλες λέξεις | Με ετικέτα: , , , , | 124 Σχόλια »