Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘βάρβαρος’

Σαν το κελάηδισμα των πουλιών ή σαν ποπκόρν που σκάνε στην κατσαρόλα;

Posted by sarant στο 19 Σεπτεμβρίου, 2014

Καθώς γράφω το άρθρο αυτό, δεν έχουν κλείσει οι κάλπες του σκοτσέζικου δημοψηφίσματος, οπότε δεν ξέρω αν η μέρα που ξημέρωσε βρίσκει την Ευρώπη με ένα καινούργιο κράτος. Μάλλον όχι, όμως -τουλάχιστον έτσι έλεγαν οι τελευταίες δημοσκοπήσεις’ παρεμπιπτόντως κι εγώ Όχι είχα προβλέψει. Επιπλέον, επειδή βρίσκομαι για το σαββατοκύριακο στα πάτρια, δεν μου ήταν εύκολο να γράψω καινούργιο άρθρο για σήμερα -κι επειδή θα έχω μάλλον φορτωμένο πρόγραμμα, ίσως κάνω και καμιά αβαρία αύριο ή τη Δευτέρα.

Κι έτσι, το σημερινό άρθρο είναι συρραφή από μερικά σχόλια που έγιναν εδώ στο ιστολόγιο και από κάποια άλλα που έγιναν στο Φέισμπουκ, με έναυσμα ένα πολύ ενδιαφέρον σχόλιο του φίλου Ηλία για το πώς ακούγονται τα ελληνικά στα αυτιά των βιετναμέζων. Το σχόλιο αυτό μου άρεσε πολύ, το επανέλαβα στο Φέισμπουκ, όπου άρεσε πολύ σε πολλούς, κάποιοι από τους οποίους έκαναν με τη σειρά τους ενδιαφέροντα σχόλια.

Πρέπει να τονίσω ότι αυτή η «ανακύκλωση» υλικού από σχόλια δεν διευκολύνει μόνο εμένα, αλλά αξιοποιεί και το ίδιο το υλικό. Βλέπετε, τα σχόλια στο ιστολόγιο, ιδίως όσα δεν είναι πάνω-πάνω, δεν διαβάζονται από όλους εκείνους που διαβάζουν το κυρίως άρθρο -έτσι έχουν πολύ μικρότερη προβολή. Ακόμα χειρότερη είναι η μοίρα των σχολίων (και των αναρτήσεων) του Φέισμπουκ τα οποία πολύ γρήγορα περιέρχονται στην αφάνεια όταν σκεπαστούν από πιο καινούργιες συζητήσεις. Νομίζω μάλιστα ότι τα σχόλια των επισκεπτών σε έναν τοίχο ούτε καν γκουγκλίζονται.

Λοιπόν, σε μια συζήτηση τις προάλλες για το ρητό «Πας μη Έλλην βάρβαρος«, είχα γράψει: Στον Αγαμέμνονα του Αισχύλου, η Κασσάνδρα αρχικά παρουσιάζεται βουβή, επειδή μιλάει βάρβαρη γλώσσα (βάρβαρον φωνήν κεκτημένη, στίχος 1051), που μάλιστα ακούγεται σαν του χελιδονιού (χελιδόνος δίκην) κι έτσι χρειάζεται διερμηνέα (ερμηνέως … δείσθαι, στ. 1062-3).

Ο φίλος Ηλίας, παίρνοντας αφορμή από το παραπάνω, έκανε το εξής σχόλιο:

Αυτό το έλεγε και ο Alexandre de Rhodes (17ος αιώνας) για τα βιετναμέζικα: “Η γλώσσα αυτή μοιάζει με το κελάηδισμα των πουλιών”.

Ο Alexandre de Rhodes ήταν Γάλλος Ιησουΐτης ιεραπόστολος σε αυτό που σήμερα ονομάζουμε Βιετνάμ. Ήταν αυτός που έφτιαξε το αλφάβητο της χώρας (τα βιετναμέζικα γράφονται σε λατινικό αλφάβητο με κάποια επιπλέον σημάδια για τους τόνους) και ο πρώτος δυτικός που κατάφερε να μιλήσει τη γλώσσα. Αρχικά όμως είχε απελπιστεί, έγραφε: “Όταν τους ακούω να μιλάνε, και ειδικά τις γυναίκες, χάνω κάθε ελπίδα ότι θα καταφέρω κάποτε να μιλήσω αυτή τη γλώσσα, που είναι σαν το κελάηδισμα των πουλιών”

Και μετά ο Ηλίας, που ζει στη Νοτιοανατολική Ασία, συνέχισε ως εξής:

– Αλήθεια, τα ελληνικά πώς σου ακούγονται;
– Ποπκόρν που σκάνε στην κατσαρόλα.
– Τι;
– Να, πες αυτό το τραγούδι που έλεγες πιο πριν.
– Γι’ αυτό στο λέω, μην περνάς, απ’ τα στενά της Κοκκινιάς, με κρεμεζί πουκάμισο, παιδί απ’ την Ανάβυσσο
– Να, ακούς; Π, κ, τ, ντ, κ, π, μπ, τ, κ… σαν ποπκόρν που σκάνε στην κατσαρόλα.

Το αναφέρω για να τονίσω ότι κι η δική μας γλώσσα μπορεί να ακούγεται “βαρβαρική” σε κάποιους άλλους, ακατάληπτα απροσδιόριστη σαν το κελάιδισμα των πουλιών (ή σαν ποπκόρν που σκάνε στην κατσαρόλα)

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Μεταμπλόγκειν | Με ετικέτα: , | 211 Σχόλια »

Μπράβο του βάρβαρου!

Posted by sarant στο 17 Σεπτεμβρίου, 2014

Το σημερινό σημείωμα είναι κατά κάποιο τρόπο συνέχεια του προχτεσινού μας άρθρου. Προχτές είχαμε εξετάσει την ιστορία του ρητού «Πας μη Έλλην βάρβαρος» και μαζί την ιστορία της λέξης «βάρβαρος». Σε σχόλιο που έγινε στο προχτεσινό άρθρο αναφέρθηκε και το κυπριακό ρήμα «βαρβατσιάζω», το οποίο όμως κατά πάσα πιθανότητα δεν προέρχεται από τη λ. βάρβαρος, αλλ΄από τη λέξη βαρβάτος και, κάνοντας ένα ετυμολογικό λογοπαίγνιο είπα ότι «ο βάρβαρος δεν είναι βαρβάτος», εννοώντας ότι οι δυο λέξεις δεν έχουν την ίδια ρίζα, παρά την ομοιότητά τους.

Ο βαρβάτος είναι μεσαιωνικό δάνειο από το λατινικό barbatus «γενειοφόρος» (όπου η τριχοφυία θεωρείται ένδειξη κανονικής λειτουργίας των γεννητικών αδένων) και ανήκει στη μεγάλη οικογένεια δανείων λέξεων που ξεκινάνε από το λατινικό barba, τα γένια: μπάρμπας, μπαρμπέρης, μπαρμπούνι. Αλλά αυτά τα έχουμε γράψει σε περσινό άρθρο, οπότε δεν θα τα επαναλάβω εδώ.

Υπάρχει όμως μια άλλη λέξη, ή μάλλον δύο, που κατά πάσα πιθανότητα ανάγονται στη λέξη «βάρβαρος» αν και όχι απευθείας αλλά ως αντιδάνεια. Σε αυτές τις λέξεις θα αφιερωθεί το σημερινό μας σημείωμα.

Η λέξη ‘βάρβαρος’ λοιπόν, πέρασε στα λατινικά ως barbarus, με τη σημασία των μη Ελλήνων και μη Ρωμαίων, λέξη που στη συνέχεια πέρασε σε όλες τις ευρωπαϊκές γλώσσες. Κατά πάσα πιθανότητα, από το λατινικό barbarus προέρχεται και μια λέξη διεθνής, που έχει επιστρέψει και στα ελληνικά σαν επιφώνημα –και όχι μόνο. Χάνω την ευκαιρία για το κουίζ γιατί είχα την απρονοησία να τη βάλω στον τίτλο του άρθρου. Πρόκειται φυσικά για τη λέξη ‘μπράβο’. Η λέξη είναι δάνειο από το ιταλ. bravo, που σημαίνει «γενναίος, περήφανος, καλός». Πώς έφτασαν σε τέτοια μεγαλεία οι βάρβαροι;

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αντιδάνεια, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , , | 109 Σχόλια »

Πας μη Έλλην βάρβαρος -αλλά ποιος το είπε;

Posted by sarant στο 15 Σεπτεμβρίου, 2014

Tο σημερινό άρθρο είναι επανάληψη ενός πολύ καλού άρθρου του ιστολογίου, που είχε δημοσιευτεί κατακαλόκαιρο πριν από πέντε χρόνια κι έτσι δεν θα το ξέρουν πολλοί από τους σημερινούς αναγνώστες. Το παλιό εκείνο άρθρο είναι ένα από τα αγαπημένα μου, όχι για όσα έγραψα εγώ αλλά για όσα βρέθηκαν χάρη στη συλλογική σοφία του ιστολογίου (δείτε τα πρώτα σχόλια και θα καταλάβετε) -ουσιαστικά, αυτό που θα διαβάσετε σήμερα είναι ένα πολύ διαφορετικό άρθρο. Ενδιάμεσα έχει δημοσιευτεί στο βιβλίο μου «Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία«, αλλά στο Διαδίκτυο και στο ιστολόγιο δεν υπήρχε και ήταν αδικία, αφού χάρη στο Διαδίκτυο και στο ιστολόγιο συμπληρώθηκε. Οπότε, επανορθώνω.

Η ιστορία της λέξης ‘βάρβαρος’ είναι εκτενέστατη και φορτισμένη· βιβλίο ολόκληρο θα μπορούσε να γραφτεί γι’ αυτήν, οπότε με όσα θα γράψω απλώς θα ξύσω την επιφάνεια. Στον Όμηρο δεν απαντά η ίδια η λέξη, βρίσκουμε όμως το επίθετο βαρβαρόφωνος (Καρών ηγήσατο βαρβαροφώνων, Β867). Στον Αγαμέμνονα του Αισχύλου, η Κασσάνδρα αρχικά παρουσιάζεται βουβή, επειδή μιλάει βάρβαρη γλώσσα (βάρβαρον φωνήν κεκτημένη, στίχος 1051), που μάλιστα ακούγεται σαν του χελιδονιού (χελιδόνος δίκην) κι έτσι χρειάζεται διερμηνέα (ερμηνέως … δείσθαι, στ. 1062-3). Αρχικά λοιπόν, η λέξη ‘βάρβαρος’ σήμαινε τον ξένο, τον αλλόγλωσσο, αυτόν που δεν μιλάει τη δική μας γλώσσα, που μιλάει μιαν αλλόκοτη γλώσσα που ακούγεται σαν «μπαρ-μπαρ-μπαρ». Βέβαια, και μόνο η τέτοια επισήμανση της διαφορετικότητας έχει μιαν υπόρρητη υποτιμητική απόχρωση. Στις εξιστορήσεις των μηδικών πολέμων, η λ. ‘βάρβαρος’ χρησιμοποιείται για να δηλώσει τους Πέρσες (μάλιστα ο Αισχύλος στους Πέρσες, στ. 255, εμφανίζει τον Πέρση αγγελιοφόρο να αναγγέλλει: «στρατός γαρ πας όλωλε βαρβάρων»).

Μετά τους μηδικούς πολέμους, η υποτιμητική απόχρωση είναι πλέον σαφής· εμφανίζεται η αξιολογική κρίση και αρχίζει η λέξη ‘βάρβαρος’ να σημαίνει «άξεστος, ακαλλιέργητος», π.χ. στις Νεφέλες του Αριστοφάνη ο Σωκράτης λέει για τον Στρεψιάδη «άνθρωπος αμαθής ουτοσί και βάρβαρος». Οι άλλες σημασίες παραμένουν. Λογουχάρη, ο ίδιος Αριστοφάνης χρησιμοποιεί κατ’ επανάληψη τη λέξη ‘βάρβαρος’ για να δηλώσει τους αλλοδαπούς και ειδικά τους Πέρσες, ενώ στους Όρνιθες (στ. 199) ο Έποπας καυχιέται ότι δίδαξε στα πουλιά να μιλάνε ενώ πριν ήταν βάρβαρα, δηλ. αλλόγλωσσα («εγώ γαρ αυτούς βαρβάρους όντας προ τού εδίδαξα την φωνήν»). Αλλά και το ρ. βαρβαρίζω έχει στα αρχαία πολλές σημασίες· μπορεί να σημαίνει «μιλάω ξένη γλώσσα», «μιλάω σπασμένα ελληνικά» ή «κάνω γραμματικά λάθη, σολοικισμούς».

Όλα τα παραπάνω τα αναλύει αρκετά εύστοχα ο Στράβωνας σε ένα απόσπασμά του, που επειδή είναι μεγαλούτσικο θα το παραθέσω μόνο σε μετάφραση (Η μετάφραση είναι της Παρασκευής Κοτζιά, από το άρθρο της «Ο λόγος των ‘βαρβάρων’ στην αρχαία ελληνική γραμματεία», στον συλλογικό τόμο Ιστορία της ελληνικής γλώσσας. Από τις αρχές έως την ύστερη αρχαιότητα, επιμ. Α. Χριστίδης, Ινστιτούτο Νεοελλ. Σπουδών. Το ίδιο άρθρο περιέχει πολλά ενδιαφέροντα σχετικά με το θέμα μας):

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επαναλήψεις, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Πατριδογνωσία | Με ετικέτα: , , | 113 Σχόλια »