Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Βαγγέλης Ραπτόπουλος’

Μεσομαρτιάτικα μεζεδάκια

Posted by sarant στο 15 Μαρτίου, 2014

Ο τίτλος εξηγείται πολύ απλά μια και σήμερα βρισκόμαστε ακριβώς στη μέση του μήνα Μάρτη και ενώ εξακολουθεί (τουλάχιστο μέχρι τη στιγμή που γράφω) να είναι άφαντο το μαλαισιανό Μπόινγκ, κάτι εντελώς ασυνήθιστο, για να μην πω πρωτοφανές. Αλλά για το χαμένο αεροπλάνο τα είπαμε προχτές, οπότε όποιος ενδιαφέρεται να μάθει περισσότερα για τα στενά της Μαλάκας, που από σεμνοτυφία ή για άλλο λόγο μετονομάστηκαν, παρατονισμένα και ακλισιάρικα, σε «Στενά της Μάλακα» από τα περισσότερα ΜΜΕ, ας διαβάσει το σχετικό άρθρο.

* Πάντως, στο χαμένο αεροσκάφος δεν βρισκόταν κανένας Χάντριεν Γουατρέλος, όπως έγραψε η Καθημερινή σε ένα άρθρο για τις προσωπικές ιστορίες των επιβατών του Μπόινγκ. Το όνομα του Γάλλου εφήβου είναι Hadrien Wattrelos: όχι πολύ γαλλοπρεπές το επώνυμό του, προφανώς θα είναι από τα βόρεια, κοντά στο Βέλγιο, η καταγωγή του, και προφέρεται Αντριέν (ή Αντριάν) Ουατρελό. Θα μου πεις, τι φταίει η συντάκτρια που πήρε να μεταφράσει το άρθρο, πρέπει να ξέρει όλες τις γλώσσες; Βέβαια, στις μέρες μας είναι πιο εύκολο να βρεις πώς προφέρεται ένα ξένο όνομα που βρίσκεται στην επικαιρότητα διότι με δύο κλικ βρίσκεις ένα δελτίο ειδήσεων στην ξένη γλώσσα και ακούς τη σωστή προφορά, αλλά προφανώς δεν υπάρχει χρόνος. Ίσως όμως δεν θα πρέπει να γκρινιάζω για τις λαθεμένες μεταγραφές ονομάτων διότι έμμεσα προωθώ την υπόθεση όσων τα αφήνουν όλα στο λατινικό αλφάβητο. Κάτι άλλο που πρόσεξα στο άρθρο της Καθημερινής είναι ότι δεν αναφέρει πηγές ενώ ολοφάνερα προέρχεται από κάποιο ξένο άρθρο (πιθανότατα αυτό). Επειδή όμως δεν πρόκειται για κατά λέξη μετάφραση ίσως δικαιολογείται να μην αναφέρονται οι πηγές.

* Έχουμε γένεση, έχουμε και γέννηση. Από τη γένεση βγαίνει η παρθενογένεση, που μερικοί τη γράφουν λάθος *παρθενογέννηση. Ακόμα πιο λάθος, αν μπορούμε να το πούμε έτσι, ή τέλος πάντων σπανιότερο, είναι η *παρθενογένηση, που διάβασα τις προάλλες, σε δήλωση του Τ. Κουίκ, ότι το Ποτάμι δεν έχει «προέλθει από την απόλυτη παρθενογένηση» -ή τουλάχιστον έτσι γράφτηκε, αφού πρόκειται για προφορική δήλωση. Οπότε, το μαργαριτάρι ανήκει εξ αδιαιρέτου στον κ. Κουίκ και στον δημοσιογράφο.

* Νάπτη καλέ νάπτη, έλεγε κάπου η μαντάμ Σουσού (αν θυμάμαι καλά), επειδή της φαινόταν χυδαίος ο φθόγγος «φτ» του ναύτη. Το θυμήθηκα διαβάζοντας στη Lifo τις αναμνήσεις μιας κυρίας από το Κολωνάκι: Γεννήθηκα στην πλατεία Δεξαμενής, στην περίφημη πολυκατοικία του Δοξιάδη. Γνωστό κτίριο της εποχής, μέναμε όλοι οι τρελοί εκεί πέρα, ο Χειμωνάς, η Καραπάνου, η Λυμπεράκη, η Φιόνα φον Τίσεν, ο ίδιος ο Δοξιάδης… Ένα άτυπο άνδρο. Κι όμως, ο άντρας μπορεί να ευπρεπίζεται σε άνδρα ή ο Αντρέας σε Ανδρέα, αλλά το άντρο παρακαλώ να το αφήσετε στην ησυχία του, άντρο είναι από την αρχαιότητα, είτε για το Δικταίο πρόκειται είτε για το Κωρύκειο, είτε ακόμα και για το κολωνακιώτικο άντρο.

* Καθώς διάβαζα ειδήσεις σε έναν ιστότοπο, πάτησα κατά λάθος μια διαφήμιση και μεταφέρθηκα σε μια άλλη σελίδα όπου διαφημίζονται κάποιες θαυματουργές συσκευές αποτρίχωσης, που αποτελούν τη μοναδική λύση για μόνιμη αποτρίχωση για «γυναίκες, άνδρες και αθλητές«. Το αφήνω χωρίς σχόλια.

* Κι άλλο ένα μεζεδάκι σχετικά με τα προβλήματα της μεταγραφής των ξένων κύριων ονομάτων, αυτή τη φορά σχετικά με το αιώνιο δίλημμα της απλογράφησης (την οποία, όπως έχω γράψει, γενικά προτιμώ). Σε άρθρο του στην Καθημερινή για το βιβλίο Κουφοντίνα, ο συγγραφέας Ηλίας Μαγκλίνης γράφει: Μου έρχεται πρόχειρα στο μυαλό ο Ρούντολφ Ες, ο διοικητής του στρατοπέδου του Αουσβιτς, ο οποίος, φυλακισμένος όταν ήταν και καθώς περνούσε από δίκη, συνέγραψε μια συγκλονιστική μαρτυρία για όλα όσα έζησε και έπραξε στο πιο εμβληματικό στρατόπεδο εξόντωσης του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου. Ο Ες κρίθηκε ένοχος φυσικά και απαγχονίστηκε. Το βιβλίο του κυκλοφόρησε στα ελληνικά από τις εκδόσεις Νεφέλη. Δεν πρόκειται βέβαια για τον (πολύ γνωστότερο) Rudolf Hess, που άλλωστε δεν απαγχονίστηκε αλλά πέθανε σε βαθιά γεράματα το 1987, αλλά για τον Rudolf Höss. Η ομοηχία στα ελληνικά δεν ξεπερνιέται εύκολα,  -γραφές όπως «Ρούντολφ Αις» νομίζω ότι ενοχλούν στο μάτι- και εκτός αυτού και πάλι δεν καλύπτονται όλες οι περιπτώσεις αφού μπορεί να υπάρξει κι ένας κύριος Hoesch (όπως της οικογένειας βιομηχάνων).

Ωστόσο, δεν με ικανοποιεί η λύση την οποία διάλεξε η Καθημερινή, δηλαδή να βάλει στο τέλος του άρθρου την εξής φλύαρη υποσημείωση: ** Το παρόν άρθρο του κ. Ηλία Μαγκλίνη δεν αναφέρεται στον Ρούντολφ Ες (Rudolf Hess, 1894-1987), τον υψηλά ιστάμενο αξιωματούχο του Χίτλερ αλλά στον διοικητή του Αουσβιτς Rudolf Hoess (1901-1947). Στα γερμανικά, το όνομά του γράφεται κανονικά Hoss με τα διαλυτικά πάνω από το ο οπότε προφέρεται όχι «Χος» ή «Ος» αλλά «Χες» ή «Ες». Ο Ρούντολφ Ες του Αουσβιτς δικάστηκε από τους Πολωνούς μέσα στο ίδιο το στρατόπεδο που διοικούσε και απαγχονίστηκε το 1947.

Πολύ πιο απλό θα ήταν, νομίζω, να έμπαινε μια τόση δα παρενθεσούλα μετά την πρώτη αναφορά του ονόματος «ο Ρούντολφ Ες (Höss)» ή, για πλήρη διαλεύκανση, «ο Ρούντολφ Ες (Höss), να μη συγχέεται με τον κορυφαίο ναζιστή Rudolf Hess».

* Ωστόσο, για να μείνω στο ίδιο άρθρο, φοβάμαι ότι η ατάκα του κ. Μαγκλίνη ότι το βιβλίο του Κουφοντίνα «είναι κάτι χειρότερο από ανήθικο, είναι κακογραμμένο» μπορεί να λειτουργήσει αυτεπίστροφα. Βλέπετε, την ατάκα αυτή την είχε χρησιμοποιήσει ο Όσκαρ Ουάιλντ για το βιβλίο του «Το πορτρέτο του Ντόριαν Γκρέι», που είναι ένα από τα αριστουργήματα της παγκόσμιας λογοτεχνίας!

* Σε πρόσφατο άρθρο του συγγραφέα Βαγγέλη Ραπτόπουλου εντόπισα ένα ενδιαφέρον μεταφραστικό μαργαριτάρι, το οποίο, αν κατάλαβα καλά, περιέχεται και σε ένα βιβλίο του. Πρόκειται για τη μετάφραση του αρκετά γνωστού Δεκάλογου του Τζον Γκρίσαμ για το πώς να γράψετε καλά θρίλερ. Η τρίτη εντολή του δεκαλόγου, κατά την ελληνική μετάφραση που υποθέτω πως οφείλεται στον Β.Ραπτ. είναι: Eνοχοποίησέ τον νωρίς, τον ξεπληρώνεις αργότερα. Επειδή αυτό δεν βγάζει και πολύ νόημα (εδώ που τα λέμε, δεν βγάζει καθόλου νόημα), αναζήτησα το πρωτότυπο, το οποίο είναι: Plant it early; pay it off later.

Αμέσως βλέπουμε ότι δεν μπορεί να αναφέρεται σε πρόσωπο, αφού λέει «it», και βέβαια το plant έχει πολλές σημασίες, αλλά το νόημα της φράσης νομίζω πως είναι καθαρό -μην ξεχνάτε ότι έχουμε συμβουλές για συγγραφείς μυθιστορημάτων αγωνίας. Το υπονοούμενο it είναι το ίχνος (clue), δηλαδή η συμβουλή του Γκρίσαμ μπορεί να αποδοθεί «Άφησέ το νωρίς, αξιοποίησέ το αργότερα» ή «Φύτεψέ το νωρίς, αξιοποίησέ το αργότερα»: συμβουλεύει τον συγγραφέα να αφήσει σε ανύποπτο χρόνο έναν υπαινιγμό, που εκατό σελίδες πιο πέρα θα του φανεί πολύτιμος στην πλοκή του έργου.

Το πιο αστείο είναι ότι η λάθος μετάφραση παρασέρνει τον Β.Ραπτ. όταν εφαρμόζει τον Δεκάλογο του Γκρίσαμ στον Ντοστογιέφσκι και τον κάνει να γράψει ότι ο Ντοστογιέφσκι τον ενοχοποιεί [τον Ρασκόλνικοφ] νωρίς για να τον ξεπληρώσει αργότερα και άλλα τέτοια που έτσι κι αλλιώς δεν ταιριάζουν, διότι ο Ρασκόλνικοφ ήταν πραγματικά ένοχος, ενώ το ρήμα plant, αν δεν σφάλλω, σημαίνει ότι ενοχοποιώ έναν αθώο (του τη στήνω, όπως λέμε).

Αν κάνω λάθος στην ερμηνεία της τρίτης εντολής του Γκρίσαμ και σημαίνει αυτό που υπέθεσε ο κ. Ραπτόπουλος  παρακαλώ να μου το επισημάνετε να ζητήσω συγνώμη, αλλά μου φαίνεται ότι δίκιο έχω.

* Η Καθημερινή έγραψε πρόσφατα ότι ο ΣΥΡΙΖΑ «έχει πολλές φορές επικαλεσθεί την αλληλεγγύη που εκδηλώνεται από το Die Linke για τη χώρα μας και επιχαίρει για τις πολιτικές παρεμβάσεις του στο γερμανικό Κοινοβούλιο με θέσεις που ευνοούν τις ελληνικές διεκδικήσεις…». Όμως, σύμφωνα με το καημένο το λεξικό, που μένει να σκονίζεται στα ράφια των γραφείων της και κανείς δεν το ανοίγει, επιχαίρω σημαίνει «χαίρομαι για κάτι κακό που συμβαίνει σε κάποιον».

* Λαθάκι με έναν γνωστό κι από παλιότερα «άσπονδο φίλο», στη νεκρολογία του Τόνι Μπεν στην Αυγή: Ο ηγέτης των Εργατικών, Εντ Μίλιμπαντ, αποτίει φόρο τιμής σε μια «εικονική φιγούρα της εποχής μας». Προφανώς iconic στο αγγλικό, αλλά όχι εικονικός στα ελληνικά: εμβληματικός ή κάτι παρόμοιο.

* Το επόμενο μεζεδάκι μού το έστειλε φίλος. Εδώ από την ηλέκδοση του Βήματος, αλλά φυσικά η είδηση δημοσιεύτηκε και σε άλλους ιστότοπους πανομοιότυπη: «Βρετανοί γιατροί κατάφεραν να αποκαταστήσουν το πρόσωπο ασθενούς που είχε υποστεί σοβαρούς τραυματισμούς και παραμόρφωση μετά από ατύχημα με μοτοσικλέτα, χρησιμοποιώντας εμφυτευμάτων που είχαν εκτυπωθεί σε τρισδιάστατο εκτυπωτή».

Και θάπτεις των κορών, ήταν το σχόλιο του φίλου μου -υπαινιγμός στους στίχους της Νήσου των Αζορών του Μποστ. Εγώ θέλω να ελπίζω ότι δεν είναι γνήσιο κρούσμα γενικομανίας, ότι ο συντάκτης είχε γράψει κάτι σαν «κάνοντας χρήση εμφυτευμάτων» και μετά άλλαξε το ρήμα και απλώς ξέχασε να αλλάξει την πτώση.

* Σε ενδιαφέρον αλλά κακογραμμένο άρθρο στο tvxs διάβασα ότι ο στρατηγός Μπάκος στην Κατοχή ήταν «ένθερμος υποστηρικτής συγκρότησης ελληνικού εκστρατευτικού σώματος, για να συμμετάσχει παρά των ναζιστικών στρατευμάτων στην επίθεση κατά της Σοβιετικής ΄Ενωσης». Αυτό το «παρά» με γενική δεν χωνεύεται με τίποτα, ακόμα κι αν σκεφτούμε ότι θα μπορούσε να είναι «παρά το πλευρό των ναζιστικών στρατευμάτων» και να χάθηκαν καναδυό λέξεις από ατύχημα.

* Και κλείνω με ένα μεζεδάκι που το εντόπισε η φίλη Μαρία στη συζήτηση ενός πρόσφατου άρθρου, αλλά είναι κρίμα να μένει καταχωνιασμένο στα σχόλια.  Σε άρθρο του, όπου αναλύει τη θέση του για τον ιδανικό και τον προσεκτικό ομιλητή, ο κ. Γ. Μπαμπινιώτης επανέλαβε την πασίγνωστη ρήση του Σολωμού για την ελευθερία και τη γλώσσα, μόνο που την παρέθεσε ευπρεπισμένη, προσθέτοντας δυο λέξεις και ένα τελικό νι!

Ο Σολωμός έγραψε «μήγαρις έχω άλλο στο νου μου πάρεξ ελευθερία και γλώσσα;». Ο Μπαμπινιώτης ευπρέπισε σε «μήγαρις πως έχω άλλο τι στον νου μου πάρεξ ελευθερία και γλώσσα», χωρίς ερωτηματικό. Φαίνεται πως ούτε ο Σολωμός ήταν «προσεκτικός ομιλητής»…

Posted in Γλωσσικός σουσουδισμός, Ευπρεπισμός, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια | Με ετικέτα: , , , , | 138 Σχόλια »

Καβαφικά μεζεδάκια

Posted by sarant στο 19 Οκτωβρίου, 2013

Καβαφικά τα σημερινά μεζεδάκια, επειδή τις προάλλες είχαμε στη μπλογκόσφαιρα τη φασαρία με τους στίχους του Καβάφη πάνω σε λεωφορεία και τρόλεϊ. Μάλιστα, όταν είδα τα επιχειρήματα ορισμένων υποστηρικτών του εγχειρήματος, ότι με τους τεμαχισμένους στίχους παρακινείται το κοινό να τρέξει στα βιβλιοπωλεία και να αγοράσει τα ποιήματα του Καβάφη, σκέφτηκα προς στιγμήν να αλλάξω τον τίτλο σε «βαφικά μεζεδάκια», ώστε να σας παρακινήσω διά του τεμαχισμού, αλλά τελικά δεν το έκανα. (Θυμίζω ότι ως Κ. Βάφης είχε υπογράψει μιαν έξοχη καβαφική παρωδία ο Ν. Καρβούνης).

Η ιστορία με τον ψιλοκομμένο Καβάφη πάντως έδωσε τη δυνατότητα να εκφραστεί το λαϊκό χιούμορ, με έξοχες φοτοσοπιές που όλοι θα είδατε (εδώ ένα δείγμα, αν και δεν είναι όλες εξίσου πετυχημένες). Έσπευσαν βέβαια κάποιοι να χαρακτηρίσουν «ασέλγεια» την αντίδραση της μπλογκόσφαιρας, πράγμα που το βρίσκω τερατώδες. Πάντως, οι υπεύθυνοι του Ιδρύματος Ωνάση είχαν τουλάχιστον την εντιμότητα να παραδεχτούν το λάθος τους με τον στίχο «είν’ επικίνδυνο πράγμα η βία» και (όπως υποσχέθηκαν) να τον συμπληρώσουν ώστε να μη φαλκιδεύεται το νόημα του ποιητή.

Για το ιστολόγιο πάντως, το άρθρο που έγραψα προχτές αναδημοσιεύτηκε αρκετά, με αποτέλεσμα η Πέμπτη που μας πέρασε να σπάσει το ρεκόρ επισκέψεων του ιστολογίου μέσα σε μια μέρα, με πάνω από 20.000 επισκέψεις. Για την ιστορία, το προηγούμενο ρεκόρ ήταν από τον Απρίλιο του 2012, τότε με την Κατερίνα Μουτσάτσου που δεν ήταν Χελίν, με 18900 επισκέψεις. Προτιμώ το ρεκόρ να το έχει ο Καβάφης, αν και, σε βάθος χρόνου, άλλα είναι τα άρθρα που συγκεντρώνουν το μεγαλύτερο ενδιαφέρον και τους περισσότερους επισκέπτες, εκείνα που έχουν σταθερή ροή επισκεπτών όλο τον χρόνο (με πρώτο το άρθρο για τα στιχάκια του στρατού).

Τέλος πάντων, ας αφήσουμε τις περιαυτομπλογκίες και ας περάσουμε στα μεζεδάκια.

* Διαβάζουμε σε ρεπορτάζ με τίτλο «Δικαιώθηκε η Κωνσταντίνα Κούνεβα» τα εξής:

Ευθύνες για τη δολοφονική επίθεση κατά της Κωνσταντίνας Κούνεβα, στις 22 Δεκεμβρίου του 2008, καταλόγισε στην εργοδότρια εταιρεία ΟΙΚΟΜΕΤ, με απόφαση που εκδόθηκε το Μονομελές Πρωτοδικείο Πειραιά, επιδικάζοντας στην εταιρεία το ποσό των 250.000 ευρώ, εκ των οποίων τα 80.000 είναι άμεσα καταβλητέα.

Αν κυριολεκτεί η είδηση, μαύρη δικαίωση είναι για την Κούνεβα, αφού το δικαστήριο αποφάσισε ότι η εργοδότρια εταιρεία πρέπει να εισπράξει αυτό το μεγάλο ποσόν. Ευτυχώς όμως, απλώς ο δημοσιογράφος δεν ξέρει τι σημαίνει «επιδικάζω». Όταν το δικαστήριο μας επιδικάζει ένα ποσό, αναγνωρίζει ως βάσιμη την απαίτησή μας και αποφαίνεται ότι πρέπει να το πάρουμε (από τον αντίδικό μας συνήθως). Για την περίπτωση της εταιρείας που καταδικάστηκε να πληρώσει, το σωστό ρήμα είναι «καταλογίζω». Την ίδια είδηση, με το λάθος ρήμα, την είχαν και τα Νέα (και το είχε επισημάνει στη Λεξιλογία η φίλη Αλεξάνδρα) αλλά μετά το διόρθωσαν.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ακλισιά, Θηλυκό γένος, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Μουστάκια της Τζοκόντας | Με ετικέτα: , , , , , | 179 Σχόλια »