Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Βενέδικτος Βασιλείου’

Αποκαλύπτει η ετυμολογία μιας λέξης τη σημασία της; (άρθρο του Βενέδικτου Βασιλείου)

Posted by sarant στο 15 Οκτωβρίου, 2018

Ταξίδευα χτες, δεν προλάβαινα να γράψω φρέσκο άρθρο. Αντί να αναδημοσιεύσω κάποιο παλιότερο δικό μας, που είναι η πρώτη δοκιμασμένη λύση σε τέτοιες περιπτώσεις, καταφεύγω στη δεύτερη λύση, να αναδημοσιεύσω άρθρο άλλου, φυσικά μέσα στα ενδιαφέροντα του ιστολογίου.

Το σημερινό άρθρο είναι από αυτά που θα ήθελα να είχα γράψει, γιατί αγγίζει θέματα που μας απασχολούν πολύ εδώ στο ιστολόγιο: την ετυμολογία και τον ρόλο της. Το έχει γράψει ο γλωσσολόγος Βενέδικτος Βασιλείου, που έχει (ή είχε) εβδομαδιαία στήλη με γλωσσικά θέματα στην κυπριακή Σημερινή, και που κι άλλη φορά έχουμε δημοσιεύσει γλωσσικό του άρθρο.

Η ετυμολογία, λένε κάποιοι, αποκαλύπτει τη σημασία των λέξεων -ή, άλλοι, το προσδιορίζουν: τη βαθύτερη, την πραγματική σημασία. Κι αυτό το στηρίζουν στο ότι «έτυμος» στα αρχαία ελληνικά σημαίνει «αληθής». Ωστόσο, δεν νομίζω πως είναι έτσι. Η ετυμολογία… δεν λέει αλήθεια. Δεν αποκαλύπτει τίποτα για την πραγματική σημασία των λέξεων, ενδεχομένως μπορεί να μας φωτίζει την αρχική σημασία των λέξεων και, σε κάθε περίπτωση, μας δείχνει πώς σκέφτονταν αυτοί που ονομάτισαν έτσι το ένα και το άλλο πράγμα. Το πορτοκάλι ετυμολογείται από την Πορτογαλία, αλλά δεν παράγεται στην Πορτογαλία, απλώς κάποια πορτοκάλια έρχονταν στη Μεσόγειο μέσω Πορτογαλίας και γι’ αυτό οι Ιταλοί τα είπαν arancio da Portogallo.

Αλλά δεν θα γράψω εγώ το άρθρο, δίνω τον λόγο στον Βενέδικτο Βασιλείου (εδώ η αρχική δημοσίευση):

Αποκαλύπτει η ετυμολογία μιας λέξης τη σημασία της;

Πολλοί θα απαντούσαν καταφατικά—και μάλιστα, χωρίς να το διαπραγματεύονται. Διότι αρκεί να διακρίνουμε τη ρίζα ή τα συνθετικά μιας λέξης, για να μάθουμε τη σημασία της: ο αεικίνητος ετυμολογείται από το ἀεί (δηλαδή, πάντοτε) και το κινώ και επομένως σημαίνει αυτόν που κινείται ασταμάτητα· το ρήμα υδροδοτώ ετυμολογείται από το αρχαιοελληνικό ὕδωρ και το –δοτώ από το ουσιαστικό δότης, το οποίο προέρχεται από το ρήμα δίδω, και άρα σημαίνει παρέχω νερό. Μας βοηθά όμως να μάθουμε τη σημασία της λέξης πονηρός το να ξέρουμε ότι προέρχεται από τη λέξη πόνος; Μάλλον θα οδηγούμασταν σε λάθος σημασία: ότι ο πονηρός είναι κάποιος που πονάει πολύ! Αντίστοιχα, ένα άσχημο κτήριο θα ήταν ένα κτήριο χωρίς σχήμα! Τα πράγματα δεν είναι τόσο μονόπλευρα.

Οι λέξεις πλάθονται σε μια ορισμένη χρονική στιγμή με τα διαθέσιμα λεξιλογικά υλικά, αποκτούν την αρχική τους σημασία και ταξιδεύουν στον χρόνο. Στην ιστορική αυτή διαδρομή η σημασία αλλάζει: μπορεί να βελτιώνεται, να χειροτερεύει, να περιορίζεται ή να διευρύνεται. Η ετυμολογία μάς δείχνει το ἔτυμον της λέξης, δηλαδή μια «αλήθεια» για τη λέξη, την αλήθεια για την προέλευσή της, μια ιστορική εγκυκλοπαιδική γνώση για το πώς πλάστηκε, τι σήμαινε αρχικά και πώς η σημασία της έχει αλλάξει μέχρι τις μέρες μας. Μας ανοίγει κι ένα παράθυρο στο πώς οι παλαιότεροι ομιλητές προσλάμβαναν την πραγματικότητα, τι θεωρούσαν σημαντικό και πώς αντιλαμβάνονταν τον κόσμο. Δεν μας αποκαλύπτει όμως απαραίτητα την αλήθεια για τη σημερινή, τρέχουσα σημασία της λέξης.

Είναι πλήθος οι νεοελληνικές λέξεις των οποίων η ρίζα ή τα συνθετικά δεν διατηρούνται πια στη νέα ελληνική—αυτό, συνεπώς, εμποδίζει την προσέγγιση της σημασίας τους μέσω της ετυμολογίας. Αλλά, και αν ακόμα η ρίζα ή τα συνθετικά διατηρούνται ή μας θυμίζουν κάποια υπάρχουσα λέξη στη νέα ελληνική, το πιθανότερο είναι να μας παρασύρουν σε λανθασμένες σημασίες, γιατί το λεξιλόγιο είναι σε όλες του τις εκφάνσεις κάτι πολύ ρευστό.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αναδημοσιεύσεις, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , | 191 Σχόλια »

Ἀπετάξω τῷ πολυτονικῷ; (άρθρο του Βενέδικτου Βασιλείου)

Posted by sarant στο 25 Αυγούστου, 2016

Αναδημοσιεύω σήμερα ένα άρθρο του γλωσσολόγου Βενέδικτου Βασιλείου, που δημοσιεύτηκε στις αρχές του μήνα στην κυπριακή εφημερίδα «Σημερινή», όπου ο Βασιλείου διατηρεί εβδομαδιαία στήλη για γλωσσικά θέματα.

Μια και δεν είναι πολλές οι γλωσσικές στήλες σε ελληνόφωνες εφημερίδες, καλό είναι να μαθαίνουμε όσες υπάρχουν (μια άλλη είναι του φίλου Γιάννη Χάρη στην Εφημερίδα των Συντακτών, με αναδημοσίευση στο ιστολόγιό του -όποιος ξέρει κι άλλες, προσθέτει στα σχόλια). Κατά σύμπτωση, από σήμερα θα είναι διαθέσιμα ονλάιν τα άρθρα του Βασιλείου στη Σημερινή, σε αυτή τη σελίδα του Φέισμπουκ.

Διάλεξα να παρουσιάσω σήμερα ένα άρθρο του Βασιλείου που ασχολείται με το πολυτονικό, ένα ζήτημα για το οποίο έχω κι εγώ γράψει αρκετά, τόσο στο ιστολόγιο όσο και στον παλιό μου ιστότοπο (όπου μάλιστα είχα και ειδική ενότητα για το θέμα, με τον τίτλο Δασείας καταίρεσις). Για να το πω ακριβέστερα, το άρθρο του Βασιλείου είναι το δεύτερο για το θέμα των συστημάτων γραφής και τονισμού, έχει προηγηθεί το άρθρο «Και εγένετο μονοτονικόν«, που εξετάζει την εξέλιξη από την κεφαλαιογράμματη γραφή ως το πολυτονικό και στη συνέχεια το μονοτονικό. Για τεχνικούς λόγους προτίμησα να παρουσιάσω εδώ το δεύτερο άρθρο -το πρώτο μπορείτε να το διαβάσετε στον ιστότοπο της εφημερίδας.

Έχω πάντως μια μικρή διαφωνία με τον Βασιλείου: δεν είμαι βέβαιος ότι όντως «το πολυτονικό έχει επιστρέψει στη μόδα» -δεν έχω αυτή την εντύπωση. Αντίθετα, βλέπω εκδοτικούς οίκους που κάποτε τύπωναν μόνο πολυτονικό να έχουν ρίξει νερό στο κρασί τους και να τυπώνουν και μονοτονικό. Αλλά τον αφήνω να τα πει ο ίδιος.

— Ἀπετάξω τῷ πολυτονικῷ; — Ἀπεταξάμην! — Σίγουρα;

Οι αντιδράσεις στη νομοθετική κατάργηση του πολυτονικού και καθιέρωση του μονοτονικού το 1982 στην Ελλάδα και στην Κύπρο είναι λίγο πολύ γνωστές. Οι υποστηρικτές του μονοτονικού ανέμεναν από καιρό τον επίσημο ενταφιασμό του άταφου νεκρού και χειροκρότησαν με ικανοποίηση την απόφαση. Αντίθετα, οι πολέμιοι του μονοτονι­κού και υποστηρικτές του πολυτονικού αντέδρασαν στην «εθνική μειοδοσία» καλλιεργών­τας την κινδυνολογία ότι δήθεν η ελληνική γλώσσα καταστρέφεται και αφελληνίζεται μόνο και μόνο επειδή γράφουμε, για παράδειγμα, «εκ των υστέρων» και όχι «ἐκ τῶν ὑστέρων»· οι Κασσάνδρες μάλιστα προβλέπουν ότι σύν­τομα το ελληνικό αλφάβητο θα δώσει τη θέση του στο λατινικό και καλούν σε πατριωτικό ξε­σηκωμό για την προάσπιση των εθνικών ηθών και αξιών! Η ιδεολογικο-πολιτική χροιά που δόθηκε στη διένεξη αυτή υπήρξε κάτι παραπά­νω από προφανής: προοδευτικοί και πρώην οπαδοί του στρατοπέδου της δημοτικής από τη μια, ακραίοι συντηρητικοί με προσκόλληση στην καθαρεύουσα από την άλλη.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αναδημοσιεύσεις, Μονοτονικό | Με ετικέτα: , , , | 180 Σχόλια »