Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Βενετία’

Το μαντζούνι, το μαντίλι και το μαστίγιο (αναδημοσίευση από τον Τέταρτο Κόσμο)

Posted by sarant στο 22 Απριλίου, 2020

Σήμερα θα αναδημοσιεύσω από ένα πολύ αξιόλογο ιστολόγιο ένα άρθρο, που έχει ως θέμα του «ιστορίες από καιρούς πανδημίας». Πρόκειται για το ιστολόγιο Τέταρτος κόσμος, που το διαχειρίζεται ένας παλιός φίλος του ιστολογίου, ο οποίος συμμετείχε πολύ ενεργητικά στο δικό μας ιστολόγιο τα δυο-τρία πρώτα χρόνια αλλά μετά έριξε μαύρη πέτρα στη μπλογκόσφαιρα.

Το άρθρο του, με τίτλο «Το μαντζούνι, το μαντίλι και το μαστίγιο» και υπότιτλο «Ιστορίες από τον καιρό της πανούκλας, μου άρεσε πολύ, παρόλο που αναγνωρίζω ότι είναι δύσκολο ανάγνωσμα, λόγω τόσο του μεγέθους του όσο και της πυκνότητάς του. Επιπλέον, εμφανίζεται κι ένας Σαραντάρης που πήγε αδικοθάνατος, οπότε ως Σαραντάκος συμπάσχω. Το δημοσιεύω εδώ και ελπίζω να το βρείτε ενδιαφέρον. Η αναδημοσίευση θα ενδιαφέρει και τον ιστολόγο του Τέταρτου κόσμου, ο οποίος έχει απενεργοποιημένα τα σχόλια στο δικό του ιστολόγιο, οπότε εδώ θα έχει ενδεχομένως αναπληροφόρηση.

Το μαντζούνι, το μαντίλι και το μαστίγιο

(ιστορίες από τον καιρό της πανούκλας)

Τον καιρό του Μαύρου Θανάτου, ασφαλώς επειδή το ρητορικό σχήμα του πολέμου μ’ έναν αόρατο εχθρό δεν βγάζει και πολύ νόημα, αφού οι γραμματιζούμενοι και οι καλλιτέχνες προσωποποίησαν την αρρώστια με όλες τις δέουσες αλληγορίες και σε ποικίλες μορφές, ο λαουτζίκος, πιο πραχτικός, προτίμησε να ανακαλύψει ευθύς αμέσως τους υπαίτιους, εκείνους που, σύμφωνα με μια διάχυτη φήμη, μόλυναν τα πηγάδια και τις πηγές, σκορπώντας μ’ αυτό τον τρόπο την αιτία του κακού. Οι συνηθισμένοι ύποπτοι, λεπροί, εβραίοι, αιρετικοί, όχι απαραίτητα μ’ αυτή τη σειρά και ανάλογα με τις τοπικές προτεραιότητες, τράβηξαν των παθώ τους τον τάραχο, αλλά και διάφοροι άλλοι εύκολοι στόχοι – ανάμεσά τους κι οι τσιγγάνοι (πιο αφανώς, ως συνήθως).

Όμως δεν είναι στις προθέσεις μου να απαριθμήσω εδώ αυτές τις σφαγές, τους εμπρησμούς και τις λοιπές φρικαλεότητες (παρότι κι ένα τέτοιο ανάγνωσμα θα ήταν επιμορφωτικό), ήθελα μόνο να πω ότι σε τέτοιες περιστάσεις ακόμα και πιο αξιοσέβαστους τους παίρνει καμιά φορά η μπάλα. Όσο για την εξουσία, παρότι πιο μορφωμένη και πιο κατατοπισμένη από τον χύδην όχλο, όπως καμαρώνει πάντα, φαίνεται ότι στις συνθήκες αυτές συχνά δε θέλει και πολύ για να προσυπογράψει προλήψεις, προκαταλήψεις και λιντσαρίσματα – για τους δικούς της λόγους, ασφαλώς.

Καθώς περνούσαν οι αιώνες και τα κύματα της πανούκλας, κάπου προς το τέλος του 16ου αιώνα, διαδόθηκε στο σοφό λαό, τρέχα-γύρευε πώς, η φήμη για μια άλλη μέθοδο που υποτίθεται χρησιμοποιούσαν οι καταχθόνιοι ώστε να σκορπίσουν τη συμφορά στο ποίμνιο του Θεού. Αυτή ήταν το πασάλειμμα: πάει να πει, οι μοχθηροί έφτιαχναν ένα διαβολικό σκεύασμα, σαν ωχρή λάσπη ή ασπρουδερή μπογιά, κάτι σα λερωμένο ασβέστη, ή ξινισμένο ξίγκι, ή βρώμικο λίπος, και πασαλείφανε τοίχους, πόρτες, φράχτες κι ό,τι άλλο – και αυτό το πράγμα σκόρπιζε στον αγέρα το θανατικό, τον τρομερό λοιμό. Διάφορες αναφορές και μαρτυρίες, κάποτε από σχετικά αξιόπιστες πηγές, επιβεβαιώνουν την ύπαρξη, ας πούμε, ύποπτων επαλείψεων. Και μπορούμε να σκεφτούμε ό,τι θέλουμε, σε πραγματολογικό επίπεδο, γι’ αυτές τις περιπτώσεις (π.χ. μπορεί να ήταν ποικίλες μαγγανείες και τεχνάσματα λαϊκής μαγείας που είχαν αποτροπαϊκό χαραχτήρα, δηλ. που θέλανε απεναντίας να κρατήσουν μακριά την αρρώστια, ή μπορεί πάλι κάποιοι να ήθελαν έτσι να τρομάξουν τους εχθρούς τους ή να αγαπούσαν τα μακάβρια καλαμπούρια), κατά τη γνώμη μου όμως, αν πάρουμε υπόψη μας το πώς δουλεύουν οι φήμες κι ο πανικός, στις περισσότερες από αυτές τις μαρτυρίες δεν υπάρχει ανάγκη να υποθέσουμε ούτε έναν έστω κόκκο αλήθειας. Οι φανταστικοί αυτοί πράκτορες του χάους, στα ιταλικά αφού κυρίως σε ιταλικά εδάφη εμφανίστηκε το φαινόμενο, πήρανε το όνομα untori, που θα μπορούσε να αποδοθεί αλειφτάδες ή αλειμματάδες. Εν πάση περιπτώσει, σε καιρούς κρίσης όπως θα λέγαμε, όταν λυσσομανούσε ο θανατάς, είχε γίνει επικίνδυνο να πλησιάζεις σε τοίχους, να έχεις συνάφεια με οποιαδήποτε παχύρρευστη ουσία, ή και να πολυκυκλοφορείς στους δρόμους χωρίς να έχεις κάποια ξεκάθαρη εξήγηση για το πού πας και για ποιο σκοπό (κι ούτε κι αυτό σε έσωζε πάντα, όπως θα δούμε παρακάτω).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αναδημοσιεύσεις, Πανδημικά, Υγεία | Με ετικέτα: , , , , | 126 Σχόλια »

Ο μπάρμπας απ’ την Κορώνη

Posted by sarant στο 27 Ιουνίου, 2013

Μια έκφραση που χρησιμοποιούμε συχνά για κάποιον που έχει μεγάλα μέσα, υψηλές γνωριμίες, που του εξασφαλίζουν περιζήτητους διορισμούς, καλοπληρωμένες αργομισθίες, χαριστικές συμβάσεις, ευνοϊκές μεταθέσεις, κέρδη πολλά, σίγουρα λεφτά και εισόδημα μεγάλο, είναι η «έχει μπάρμπα στην Κορώνη». Μόλις χτες την είδα σε τίτλο ενός ιστολογίου, όπου υποτίθεται πως μία υπουργός (μία την έχουμε έτσι κι αλλιώς) παρέμεινε στο υπουργείο της χάρη στον ισχυρό θείο της. Στην ουσία της υπόθεσης δεν μπαίνω, εμένα με ενδιαφέρει η έκφραση -και κυρίως η προέλευσή της.

Γιατί να εξασφαλίζει τόσο προνομιακή μεταχείριση ο μπάρμπας από την Κορώνη; Στο κάτω-κάτω, η μεσσηνιακή κωμόπολη, παρά τις φυσικές ομορφιές της, δεν είναι ο ομφαλός της γης. Ποια είναι η προέλευση της φράσης;

Ασφαλώς η φράση δεν φτιάχτηκε στις μέρες μας, είναι πολύ παλιότερη, ανάγεται επομένως και σε γεγονότα παλιότερα. Αν ψάξετε στο Διαδίκτυο για την προέλευση της φράσης, θα βρείτε κάμποσες εκδοχές. Θα τις παρουσιάσω και θα τις σχολιάσω.

1) Σε έναν τουριστικό ιστότοπο, αναφέρεται ότι: «Κι όμως, την περίοδο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και της Τουρκοκρατίας η Κορώνη είχε τόση ανάπτυξη λόγω του λαδιού και της ελιάς, ώστε το λιμάνι της είχε απίστευτη εμπορική κίνηση και οι μπαρμπάδες έλυναν και έδεναν μέσα κι έξω από το Κάστρο (μπαρμπάδες: οι τσιφλικάδες της περιοχής). Για όλες σου λοιπόν τις υποθέσεις σε οποιοδήποτε σημείο της Ελλάδας, πήγαινες και έβρισκες έναν μπάρμπα στην Κορώνη και σου έλυνε όλα τα προβλήματα. Με λίγα λόγια, με μια αμοιβή, οι μπαρμπάδες ξεκαθάριζαν σε σχέση με τους σουλτάνους και τους Τούρκους. Έτσι βγήκε η έκφραση «αυτός έχει μπάρμπα στην Κορώνη».»

Τα προβλήματα αυτής της εξήγησης είναι τα ακόλουθα: α) δεν τεκμηριώνεται πουθενά ότι μπαρμπάδες αποκαλούσαν τους τσιφλικάδες, β) υπονοεί ότι αυτοί οι παντοδύναμοι τσιφλικάδες, που στο πι και φι «καθάριζαν» με τον σουλτάνο ήταν Ρωμιοί -διορθώστε με, αλλά Ρωμιοί τσιφλικάδες δεν ξέρω να υπήρχαν πολλοί, και γ) η μεγάλη ακμή της Κορώνης ήταν πριν από την Τουρκοκρατία. Άρα, θα την απορρίψουμε.

Τέσσερις άλλες εξηγήσεις έχει συγκεντρώσει στον ιστότοπό του ο Α. Στουγιαννίδης. Καμία δεν με πείθει, αλλά θα πω και γιατί.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γιατί (δεν) το λέμε έτσι, Επικαιρότητα, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , | 113 Σχόλια »

Το παράπονο του άτυχου Ναυπλιώτη

Posted by sarant στο 13 Μαρτίου, 2011

Κι ενώ στην Ιαπωνία το κακό τρίτωσε, με σεισμό, τσουνάμι και πυρηνικό ατύχημα, ενώ ο πρωθυπουργός μας επέστρεψε τροπαιούχος από την σύνοδο κορυφής και αρχίζει να κρεμάει πωλητήρια στα ασημικά της χώρας, ενώ όλοι συνωστίζονται να σώσουν τον λαό της Λιβύης, δεν παύει σήμερα να είναι Κυριακή, μέρα σχόλης ακόμα, οπότε σκέφτηκα να κάνω μια εντελώς ανεπίκαιρη ανάρτηση και να παρουσιάσω τα προβλήματα ενός άτυχου πατριώτη μας, ενός Ναυπλιώτη. Εντελώς ανεπίκαιρη, επειδή τα γεγονότα που παρουσιάζει, όχι και πολύ καθαρά είναι η αλήθεια, ο Ναυπλιώτης συνέβηκαν πριν από… 560 ολόκληρα χρόνια, το σωτήριο έτος 1450-51. Αλλά αν όντως ήταν άτυχος, ή μόνο άτυχος, ή αν έφταιγε κι εκείνος που δεν μπορούσε να κρατήσει το στόμα του κλειστό, αυτό θα το κρίνετε εσείς.

Το κείμενο το βρήκα τυχαία σε μια δικτυοπλάνησή μου, σε μια ιστοσελίδα της Νταϊάνας Ράιτ, που είναι μια καταπληκτική ιστορικός, ειδική στον Μοριά της Ενετοκρατίας, με ένα θαυμάσιο ιστολόγιο που μόλις τώρα ανακάλυψα.  Στην εξεύρεση του κειμένου πρέπει να έχει βάλει το χέρι του και ο φίλτατος Νίκος Νικολάου, ο Οπουτζής. Να μνημονέψουμε εδώ και τον Λιγουριώτη αρχιμανδρίτη και ερευνητή Γεώργιο Χώρα, που εξέδωσε το κείμενο το 1998.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Ενετοκρατία, Πρώιμα νέα ελληνικά, Παλιότερα ελληνικά | Με ετικέτα: , , , , , , | 55 Σχόλια »

Από την Αγίου Μάρκου στη Ραφήνα

Posted by sarant στο 25 Φεβρουαρίου, 2011

Ο τίτλος είναι εντελώς παραπλανητικός αλλά μου άρεσε και τον έβαλα· πάντως, μην περιμένετε να σας αφηγηθώ τις περιπέτειες της διαδρομής από το κέντρο της Αθήνας ή της Βενετίας ως τη Ραφήνα, ούτε να κάνω κάποιον σκοτεινό υπαινιγμό για τον πρώην πρωθυπουργό, που αν δεν κάνω λάθος στη Ραφήνα ξεκουράζεται· για δυο λέξεις θα σας μιλήσω, που θυμίζουν τα δυο αυτά τοπωνύμια. Δυο λέξεις που, αν δεν κάνω λάθος, δεν τις έχει κανένα γενικό λεξικό -καλώς ή κακώς.

Η πρώτη λέξη, που θα μας απασχολήσει και περισσότερο, είναι το σαρμάκο. Την πρωτοδιάβασα στη Ρεμπέτικη Ανθολογία του Σχορέλη, και ύστερα άκουσα και το τραγούδι του Βαμβακάρη, «Ο Μάρκος κάνει σαρμάκο». Εκείνη την εποχή πήγαινα στον Σπύρο τον Καλφόπουλο, που είχε ένα γραφείο στην Ομόνοια, και γρατζουνούσα ένα μπαγλαμά, οπότε του ζήτησα να μου μάθει το τραγούδι· δεν του άρεσε πολύ η ιδέα, στραβομουτσούνιασε, είπε πως δεν το ξέρει, αλλά του είχα φέρει κασέτα, οπότε θέλοντας και μη μου το έμαθε, αλλά αρνήθηκε να γράψει τη λέξη «σαρμάκο», έγραψε σκέτο «Μάρκος» πάνω στο τετράδιο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in 1821, Όχι στα λεξικά, Απορίες, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Λαογραφία | Με ετικέτα: , , , , , , , , , | 78 Σχόλια »

Ο Άγιος Ντοπιελεήμονας δεν φοράει παντελόνια

Posted by sarant στο 20 Ιουλίου, 2009

Το άρθρο αυτό δημοσιεύτηκε στην Αυγή στις 5 Ιουλίου. Επειδή τότε έλειπα, δεν το έβαλα αμέσως.

Ο Πανταλόνε της Κομέντια ντελ Άρτε

Ο Πανταλόνε της Κομέντια ντελ Άρτε

Το ευφυέστατο λογοπαίγνιο «Ντοπιελεήμονας» δεν είναι δικό μου εύρημα, το οφείλω στον Γ. Κυρίτση, που το έγραψε πριν από τρεις περίπου εβδομάδες εδώ στην Αυγή, σατιρίζοντας έτσι την σπέκουλα των ακροδεξιών πάνω σε υπαρκτά προβλήματα με τους μετανάστες σ’ αυτή τη γειτονιά της Αθήνας, που ίσως το πιο τρανταχτό παράδειγμα να είναι το λουκέτο που παράνομα έβαλαν κάποιοι στην παιδική χαρά κρατώντας την κλειστή με το έτσι θέλω για να μη χαρούν λίγο τα μεταναστόπουλα και να μην ανακατευτούν με τα δικά μας παιδιά τα ντόπια.

Ντοπιελεήμονας λοιπόν αυτός, διότι ο άλλος, ο αυθεντικός άγιος, ελεούσε τους πάντες, όπως λέει και το όνομά του. Ήταν ένας από τους Αγίους Αναργύρους, που ονομάστηκαν έτσι επειδή γιάτρευαν τον κοσμάκη χωρίς να παίρνουν χρήματα. Σύμφωνα με τα στοιχεία που υπάρχουν, ονομαζόταν Πανταλέων ή Παντολέων, ήταν διακεκριμένος γιατρός και μαρτύρησε επί Διοκλητιανού στη Βιθυνία το 303. Στη Δύση τον λένε Pantaleon, αλλά στην ανατολική εκκλησία ονομάστηκε Παντελεήμων, όνομα που το πήρε την ώρα του μαρτυρίου του, όπως λέει ο συναξαριστής: Mετά δε ταύτα έλαβεν ο Άγιος την του θανάτου απόφασιν. Όθεν επροσευχήθη, και τελειωθείσης της προσευχής, ήλθε θεία φωνή ονομάζουσα αυτόν αντί Παντολέοντος Παντελεήμονα.

Ο άγιος Παντελεήμονας είναι ιαματικός άγιος και στα πανηγύρια του τον παλιό καιρό προσέρχονταν κάθε λογής ανάπηροι, άρρωστοι και άλλοι αναξιοπαθούντες –από εκεί βγήκε και η παροιμία «κουτσοί στραβοί στον άγιο Παντελεήμονα» που τη λέμε όταν συρρέει πλήθος ετερόκλιτο σ’ ένα μέρος, ιδίως για να επωφεληθούν από κάτι. Στην κοινή χρήση, το όνομα το συγκόπτουμε σε Παντελής –και υπάρχει η παροιμιακή φράση «Τα ίδια Παντελάκη μου, τα ίδια Παντελή μου» για καταστάσεις που επαναλαμβάνονται μονότονα, που δεν αλλάζουν, δεν βελτιώνονται. Γιατί διαλέχτηκε ο Παντελής μέσα στα τόσα ονόματα, δεν το ξέρω· μάλλον ταιριάζει καλύτερα στο μέτρο.

Στη Δύση, είπαμε, τον άγιο τον ξέρουν Pantaleon. Στη Βενετία ο San Pantaleon ήταν από τους πιο αγαπημένους αγίους και η εκκλησία του μαρτυρείται από το έτος 1000. Το όνομα Pantaleone (στη βενετσιάνικη μορφή του, Pantalon) ήταν πολύ συχνό στα λαϊκά στρώματα των κατοίκων της Γαληνοτάτης και επειδή ήταν σχετικά παράξενο έφτασε να χρησιμοποιείται το Pantalone ως συλλογικό παρατσούκλι των Βενετσιάνων, όπως ας πούμε σήμερα λέγεται το Τσαμπίκος για τους Ρόδιους. Στην κομέντια ντελ’ άρτε, ο Pantalone ήταν ο γέρος έμπορος, που μιλούσε χαρακτηριστική βενετσιάνικη διάλεκτο, και παρά την προχωρημένη ηλικία του επέμενε συνέχεια να στήνει δαιμόνιες επιχειρηματικές κομπίνες και να μπλέκει σε ερωτοδουλειές που ποτέ δεν είχαν αίσιο τέλος. Ο Πανταλόνε φορούσε μακριές βενετσιάνικες βράκες σε μια εποχή που οι άντρες της καλής κοινωνίας φορούσαν κυλότες μέχρι το γόνατο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , , | 30 Σχόλια »