Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Βικιλεξικό’

Τι είναι ο χιονοκλώνος;

Posted by sarant στο 8 Σεπτεμβρίου, 2017

Δεν είναι πολύ εύκολο να απαντήσει κάποιος στην ερώτηση του τίτλου, μεταξύ άλλων επειδή η λέξη «χιονοκλώνος» δεν νομίζω να υπήρχε χτες -το βέβαιο είναι ότι δεν γκουγκλιζόταν, αν και βέβαια σε λίγη ώρα από τη δημοσίευση του άρθρου θα αρχίσει να γκουγκλίζεται.

Και παρόλο που τη λέξη την έπλασα εγώ, δεν θεωρώ τον όρο ιδιαίτερα πετυχημένο, όπως δεν ήταν και πολύ πετυχημένο, κατά τη γνώμη μου, το υπόδειγμα πάνω στο οποίο βασίστηκα για να πλάσω αυτόν τον νεολογισμό.

Αλλά να πάρουμε τα πράγματα με τη σειρά. Ένα χρονογράφημα του Βάρναλη, όπου γίνεται λόγος για απατεώνες, τελειώνει με τη φράση:

«Zωή, το όνομά σου είναι απάτη», θα έλεγε ο Σέξπιρ.

Θέλησα να βρω το αγγλικό αντίστοιχο, που το ήξερα αλλά δεν το θυμόμουν ολόκληρο -θυμόμουν ότι τελείωνε σε thy name is woman (αυτό το thy είναι ο παλιός αγγλικός τύπος της αντωνυμίας στο β’ πρόσωπο ενικό), αλλά δεν θυμόμουν την πρώτη λέξη, οπότε γκούγκλισα και βρήκα πως είναι Frailty, thy name is woman. Ο στίχος είναι από τον Άμλετ, από τον μονόλογο της αρχής (πριν τον περίφημο με το «Να ζει κανείς ή να μη ζει», είναι εκεί όπου ο Άμλετ μαθαίνει πως η μητέρα του πρόκειται να παντρευτεί τον θείο του τον Κλαύδιο αμέσως μετά τον θάνατο του βασιλιά συζύγου της και πατέρα του. «Αδυναμία, τ’ όνομά σου είναι γυναίκα», το έχει μεταφράσει ο Ρώτας. «Αδυναμία, το κανονικό σου όνομα είναι Γυναίκα», ο Μπελιές.

Ήξερα πως ο σεξπιρικός στίχος έχει παραφραστεί αρκετές φορές στα αγγλικά, αλλά δεν ήξερα ότι υπήρχε και σχετικό λήμμα η Βικιπαίδεια. Από τον αρχικό στίχο, σταθερό διατηρείται το κεντρικό μέρος: Α thy name is Β. Το φραστικό αυτό μοτίβο (Α, το όνομά σου είναι Β) σημαίνει ότι ο/η/το Β ενσαρκώνει απόλυτα την ιδιότητα Α, που συνήθως είναι κάτι το αρνητικό. Παράδειγμα, σε ένα επεισόδιο του CSI ένας ντετέκτιβ βλέπει έναν άλλον να καλλωπίζεται και λέει «Vanity, thy name is Hodges», Φιλαρέσκεια, το όνομά σου είναι Χότζες, επικρίνει δηλαδή τον Χ. για φιλαρέσκεια.

Θα τελειώναμε εδώ, αλλά αυτό που μου κίνησε την περιέργεια είναι ότι η Βικιπαίδεια χαρακτηρίζει αυτό το φραστικό μοτίβο snowclone. Σύμφωνα με τον ορισμό στο σχετικό λήμμα, snowclone είναι μια άμεσα αναγνωρίσιμη πολυχρησιμοποιημένη φράση που επιδέχεται παράφραση κατά θεωρητικά απεριόριστους τρόπους.

Δεν θέλει και πολλή φιλοσοφία να αποδώσεις, χαλκομανικώς, το snowclone ως χιονοκλώνο. Το μεταφραστικό δάνειο (calque, γι’ αυτό και χαλκομανία) είναι ενδεδειγμένη λύση σε παρόμοιες περιπτώσεις. Από τις άλλες γλώσσες που έχουν ανάλογο βικιπαιδικό λήμμα, τα βουλγάρικα και τα ολλανδικά χρησιμοποιούν επίσης μεταφραστικό δάνειο ενώ 2-3 άλλες γλώσσες υιοθετούν αυτούσιο τον αγγλικό όρο. Αλλά επειδή το clone είναι ελληνογενές, θεώρησα καλύτερο να πλάσω ελληνικόν όρο, μήπως και φτάσουμε κάποτε τα 5 εκατομμύρια λέξεις που είναι δα και στόχος του έθνους.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in Γλωσσικά ευτράπελα, Διαδίκτυο, Μεταφραστικά, Μεταμπλόγκειν, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , , , , | 236 Σχόλια »

Πώς γέλασε το παρδαλό κατσίκι;

Posted by sarant στο 27 Νοέμβριος, 2013

Μια από τις εκφράσεις που έχουμε για να περιγράψουμε κάτι πολύ αστείο, ή, πιο σωστά, κάτι πολύ γελοίο, κάτι που προκάλεσε ή θα προκαλέσει ακράτητα γέλια, είναι η έκφραση «γέλασε/θα γελάσει και το παρδαλό κατσίκι». Δεν είναι η μοναδική έκφραση που έχουμε για την κατάσταση αυτή’ λέμε επίσης «θα γελάσει/γέλασε και ο κάθε πικραμένος», που μάλιστα τα τελευταία χρόνια έχει κερδίσει σε συχνότητα -πάντως, και το παρδαλό κατσίκι ακόμα ακούγεται πολύ.

Η φράση συχνά χρησιμοποιείται σε νουθεσίες και παραινέσεις: πρόσεξε γιατί αλλιώς θα γελάσει μαζί σου και το παρδαλό κατσίκι. Για παράδειγμα, έχω αποδελτιώσει το εξής απόσπασμα από τα Βαμμένα κόκκινα μαλλιά του Μουρσελά: Μπήκαμε στη μεγάλη αίθουσα. Με την πρώτη ματιά είπα μέσα μου: «Εδώ, μάγκα, παίξε τον άνετο, γιατί θα γελάσει και το παρδαλό κατσίκι μαζί σου». Θα γελάσει και το παρδαλό κατσίκι μαζί σου, παναπεί θα γίνεις ρεζίλι, θα εξευτελιστείς -εδώ θα μπορούσαμε επίσης να πούμε «θα γίνεις ρεντίκολο», «θα γίνεις του κόσμου το περίγελο», «θα γίνεις ρεζίλι των σκυλιών».

Η έκφραση «θα γελάσει και το παρδαλό κατσίκι» υπάρχει φυσικά σε όλα τα λεξικά, μια και είναι πολύ διαδεδομένη. Προσέξτε ότι το ρήμα μπορεί να πάει και σε άλλους χρόνους (γέλασε, ακόμα και σε ενεστώτα: γελάει), αλλά το κατσίκι δεν μπορεί να αλλάξει σε κατσίκα, ρίφι, κατσικάκι ή αίγα, εκτός κι αν κάνουμε λογοπαίγνιο -έτσι γίνεται με τις παγιωμένες εκφράσεις.

Αν τώρα ανατρέξουμε στο ελληνικό Βικιλεξικό, θα διαβάσουμε τα εξής για την προέλευση της έκφρασης «θα γελάσει και το παρδαλό κατσίκι»: από τον τίτλο γελοιογραφίας του 1945 του Φωκίωνα Δημητριάδη που δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα τα «Νέα» και στην οποία σατίριζε τον πολιτικό Κωνσταντίνο Τσαλδάρη με ένα κατσίκι με γραμμοσκιάσεις που ονομάστηκε «παρδαλό».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γελοιογραφίες, Πρόσφατη ιστορία, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , , | 69 Σχόλια »

Ο λόγος και η ράβδος και πάλι

Posted by sarant στο 3 Ιουλίου, 2013

Περιδιαβάζοντας στο Διαδίκτυο τις προάλλες, έπεσα πάνω σ’ ένα άρθρο για έναν αστυνομικό που ξυλοκόπησε συνάδελφό του μέσα στα γραφεία της συνδικαλιστικής τους οργάνωσης. Υπάρχει και βιντεάκι που καταγράφει το περιστατικό, αλλά δεν το είδα, την προσοχή μου την τράβηξε το εξής απόσπασμα: «Είναι αδιανόητο οι όποιες διαφορές να λύνονται με τη φασιστική- χρυσαυγίτικη αντίληψη όπου δεν πίπτει λόγος πίπτει ράβδος. Το βίντεο αυτό και οι συμπεριφορές που καταγράφει, αποτελούν μνημείο όνειδους για τον αστυνομικό συνδικαλισμό…» Σε άλλους ιστότοπους (ας πούμε εδώ) το άρθρο δημοσιεύεται χωρίς τις λέξεις  «φασιστική-χρυσαυγίτικη». Δεν έκατσα να ψάξω ποια μορφή είναι η παλιότερη, αν δηλαδή υπήρξε προσθήκη των επιθέτων «φασιστική-χρυσαυγίτικη» ή αντίθετα διαγραφή τους. Ούτε είμαι βέβαιος αν είναι σωστό να χαρακτηρίζουμε το κάθε τι φασιστικό ή χρυσαβγίτικο. Πάντως, επειδή καμιά φορά χαζεύω τα σχόλια των επισκεπτών σε μεγάλους ειδησεογραφικούς ιστότοπους, πρέπει να πω ότι κάμποσες φορές έχω παρατηρήσει να χρησιμοποιείται η παροιμία «όπου δεν πίπτει λόγος πίπτει ράβδος» και να ακολουθείται από κάποιο εγκώμιο προς τη Χρυσή Αβγή που θα ξεβρωμίσει, τάχα, τον τόπο.

Κι αφού θυμήθηκα την παροιμία, θυμήθηκα ότι πριν από τριάμισι, κοντά τέσσερα, χρόνια είχα γράψει στο ιστολόγιο ένα άρθρο για τη φράση αυτή, που νομίζω ότι σηκώνει αναδημοσίευση, αφού στην πρώτη του έξοδο στον κυβερνοχώρο πέρασε μάλλον απαρατήρητο.

Λοιπόν, η παροιμία συνήθως ακούγεται με τη μορφή «όπου δεν πίπτει λόγος πίπτει ράβδος», αν και κάποτε τη βρίσκουμε και εκδημοτικισμένη («όπου δεν πέφτει λόγος πέφτει ράβδος») Το ΛΚΝ έχει και τις δυο μορφές, ο Μπαμπινιώτης μόνο την πρώτη, αν και ο Κώστας Βίρβος έχει απαθανατίσει και τη λαϊκότερη μορφή στο «Μένα με λένε Περικλή» («γιατί θα πέφτει καμουτσί όπου δεν πέφτει λόγος»). Η σημασία της παροιμίας είναι φανερή: όποιος δεν συνετίζεται με τα λόγια, θα συνετιστεί με τη βία.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γιατί (δεν) το λέμε έτσι, Επαναλήψεις, Παροιμίες, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , | 48 Σχόλια »