Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Βραχόκηπος’

Μια λέξη που θα θέλαμε ν’ ακούμε συχνότερα

Posted by sarant στο 4 Φεβρουαρίου, 2013

Tο σημερινό άρθρο δημοσιεύτηκε χτες, πρώτη Κυριακή του μήνα, στην κυριακάτικη Αυγή, στην ταχτική μηνιαία στήλη μου «Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία. Η εικόνα που συνοδεύει το άρθρο είναι της εφημερίδας. Εδώ έχω προσθέσει κάποια πράγματα. Επίσης, να πω ότι αρκετά ιστορικά και νομικά του άρθρου τα άντλησα από μια συζήτηση που έκανα με τον Spyzer, εκλεκτό φίλο του ιστολογίου, που τον ευχαριστώ. Για τον Ηρακλή Αναστασίου, τα πήρα από τον Βραχόκηπο.

sarrrant

Αφίσα του Ουώλτερ Κρέιν, τέλη του 19ου αιώνα

Το προηγούμενο άρθρο, που ήταν ανασκόπηση των λέξεων του 2012, τελείωνε με την ευχή να ακουστούν ακόμα περισσότερο μέσα στο 2013 μερικές λέξεις που ήδη ακούστηκαν αρκετά τη χρονιά που μας πέρασε· μια απ’ αυτές ήταν και η λέξη αλληλεγγύη, που θ’ αποτελέσει και το θέμα του σημερινού μας σημειώματος.

Σύμφωνα με τα λεξικά, αλληλεγγύη είναι η σχέση αμοιβαίας (ηθικής και υλικής) στήριξης ανάμεσα στα μέλη μιας κοινωνίας ή κοινωνικής ομάδας ή τάξης, ή, πιο χαλαρά, η συμπαράσταση σε κάποιους που δοκιμάζονται ή αγωνίζονται. (Σε κείμενα του κινηματικού χώρου βλέπω κάποτε το αλληλέγγυος να χρησιμοποιείται σαν ουσιαστικό, όχι μόνο σε χρήσεις όπως «δήλωσε αλληλέγγυος» αλλά και σε φράσεις όπως «επίθεση της αστυνομίας στους αλληλέγγυους στην Ευελπίδων»).

Για να αρχίσουμε από την αρχή, η αλληλεγγύη δεν είναι λέξη της κλασικής αρχαιότητας, αλλά μεταγενέστερη· προέρχεται από την αντωνυμία αλλήλων και το ουσιαστικό εγγύη, που σήμαινε την εγγύηση· άρα η αμοιβαία εγγύηση. Η εγγύη είναι ομηρική λέξη και ετυμολογείται από την πρόθεση εν και το αμάρτυρο πανάρχαιο ουσιαστικό *γύα, που είναι το χέρι και ειδικότερα η κοιλότητα του χεριού: πρόκειται δηλαδή για το τίμημα που δίνουμε στο χέρι του άλλου.

Η ίδια η λέξη αλληλεγγύη χρησιμοποιείται μια φορά όλη κι όλη στη μεταγενέστερη γραμματεία, σε έναν ιταλιώτη βυζαντινό ποιητή του 13ου αιώνα, τον Ιωάννη Γράσσο, αλλά το ουσιαστικό το αλληλέγγυον εμφανίζεται στη βυζαντινή νομοθεσία: ήταν ένα φορολογικό μέτρο που θέσπισε ο Βασίλειος ο Β΄ το 1002, που όριζε ότι οι πλούσιοι (οι δυνατοί, όπως τους έλεγαν) οφείλουν να πληρώνουν τον φόρο των μικροϊδιοκτητών (των ταπεινών) που είχαν εγκαταλείψει τα χωράφια τους και αδυνατούσαν να πληρώσουν, χωρίς όμως να μπορούν να τα καρπωθούν. Φυσικά, πατριάρχης και αριστοκράτες έπεσαν πάνω του για να καταργήσει το «παράλογον άχθος» αλλά ο Βασίλειος έμεινε αμετάπειστος: και μάζεψε τόσα πολλά έσοδα από αυτόν το φόρο, που ξεχείλισαν τα κρατικά θησαυροφυλάκια, τόσο που, όπως λέει ο Ζωναράς, αναγκάστηκαν να σκάψουν λαγούμια (έλικας λαβυρινθώδεις) για να χωρέσουν τα χρυσά νομίσματα. Ήταν δηλαδή μέτρο περίπου αντίθετο με τη σημερινή εισφορά αλληλεγγύης, που την πληρώνουν οι πολλοί για να πίνουν εις υγείαν των κορόιδων οι λίγοι, και γι’ αυτό δεν κράτησε πολύ, ο Ρωμανός Αργυρός το 1028 κατάργησε το αλληλέγγυον.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βυζάντιο, Εργατικό κίνημα, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , , , , , , | 121 Σχόλια »