Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘γαλλική επανάσταση’

Το 93 του Ουγκό

Posted by sarant στο 10 Νοεμβρίου, 2019

Μ’ αρέσει κάθε τόσο, ανάμεσα στα σύγχρονα βιβλία που διαβάζω, άλλα επειδή με ενδιαφέρουν κι άλλα επειδή πέσανε στα χέρια μου ή επειδή «πρέπει» να τα διαβάσω, να παρεμβάλλω κι ένα κλασικό έργο πεζογραφίας του 19ου αιώνα -και να περνάω από την τύρβη στην αιωνιότητα.

Δεν θυμάμαι με ποιαν αφορμή, αναζήτησα το 93 του Ουγκό, το τελευταίο μυθιστόρημα του Γάλλου γίγαντα. Το βρήκα μόνο σε μία έκδοση, της Σύγχρονης Εποχής -είχε και μιαν άλλη στη Βιβλιονέτ, αλλά δεν την βρήκα στο βιβλιοπωλείο. Η μετάφραση είναι του Παναγή Αθανασάτου, δική του και η σύντομη μα καλογραμμένη εισαγωγή. Μου άρεσε ο στιβαρός τρόπος με τον οποίο μεταφράζει τον Ουγκό, σε σημείο που, μετά, έψαξα και βρήκα την άλλη μετάφραση που έχει κάνει, σε ένα του Μπαλζάκ, για να το διαβάσω κι αυτό κάποτε.

Το 93 είναι βέβαια το 1793, η πέμπτη χρονιά της γαλλικής επανάστασης, στην περίοδο που ονομάστηκε Τρομοκρατία (και που είχε, μέσα σ’ ένα χρόνο, τα ίδια περίπου ανθρώπινα θύματα, ή και λιγότερα, απ’ όσα η ματωμένη βδομάδα της Κομμούνας του 1871).

Στο μυθιστόρημα του Ουγκό υπάρχουν κεφάλαια που εκτυλίσσονται στο Παρίσι, διάλογοι ανάμεσα στον Ροβεσπιέρο, τον Μαρά και τον Νταντόν, καθώς και ένα κεφάλαιο που περιγράφει μια συνεδρίαση της Συντακτικής Συνέλευσης, αλλά ο φακός δεν εστιάζει εκεί παρά μερικές εκατοντάδες χιλιόμετρα δυτικότερα, στην παραθαλάσσια περιοχή που λέγεται Βανδέα αλλά και πιο πάνω, στη Βρετάνη, στα μέρη που, υποκινούμενα από τους Άγγλους και τους βασιλόφρονες, (αντ)επαναστάτησαν κόντρα στη γαλλική επανάσταση του 1789, σε έναν αιματηρό εμφύλιο πόλεμο που στοίχισε δεκάδες χιλιάδες θύματα, την ίδια στιγμή που τα παλαιά βασίλεια της Ευρώπης από βορρά, από νότο και από ανατολάς προσπαθούσαν να πνίξουν στο αίμα την επανάσταση που τόλμησε να στείλει στην γκιλοτίνα τον Λουδοβίκο.

Από τότε έμεινε να αποκαλείται «Βανδέα» κάθε αντεπαναστατική κίνηση -τον όρο τον χρησιμοποιεί αρκετά ο Μαρξ.

Δεν θα αναλύσω διά μακρών το μυθιστόρημα του Ουγκό. Κυριακή είναι σήμερα και αξίζει να διαβάσουμε κάτι. Διάλεξα ένα απόσπασμα που έχει μια σχετικήν αυτοτέλεια, και που περιγράφει, με την απλοχωριά που είναι χαρακτηριστική για τον 19ο αιώνα, ένα επεισόδιο στη θάλασσα. Μια αγγλική κορβέτα, επανδρωμένη με βασιλόφρονες Γάλλους, έχει ξεκινήσει από τα νησιά της Μάγχης για να περάσει απέναντι, στη Βρετάνη, και να αποβιβάσει εκεί τον μαρκήσιο Λαντενάκ (που ταξιδεύει ινκόγνιτο) προκειμένου να ηγηθεί στον στρατό της αντεπανάστασης. Ξαφνικά, συμβαίνει ένα απρόοπτο, που θα διαβάσουμε τι ήταν και πώς αντιμετωπίστηκε.

Παραθέτω τρία κεφάλαια (4 έως 6) από το πρώτο βιβλίο του πρώτου μέρους (σελ. 52-65). Στο τέλος αφηγούμαι σύντομα την υπόθεση στη συνέχεια -σπόιλερ, που λέμε.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γαλλία, Μυθιστόρημα, Πεζογραφία | Με ετικέτα: , , , , , | 152 Σχόλια »

Στις 14 Ιουλίου….

Posted by sarant στο 14 Ιουλίου, 2019

Το ιστολόγιο ελάχιστα έχει ασχοληθεί με τη γαλλική επανάσταση του 1789, μεταξύ άλλων επειδή οι περισσότεροι σχολιαστές ήταν αγέννητοι τότε. Καθώς σήμερα έχουμε την επέτειο της Άλωσης της Βαστίλλης, που σηματοδοτεί την επανάσταση, σκέφτηκα να βάλω ένα κομμάτι από το αφήγημα του Ερίκ Βουγιάρ «14η Ιουλίου», στο οποίο είχα αναφερθεί σε πολύ πρόσφατο άρθρο του ιστολογίου.

Διάλεξα, κάπως ιδιόρρυθμα, να παρουσιάσω όχι ένα ολόκληρο κεφάλαιο αλλά το τέλος του κεφαλαίου «Το Αρσενάλ» και την αρχή του επόμενου κεφαλαίου «Η κινητή γέφυρα».

Όπως θα δείτε, στο πρώτο μέρος του αποσπάσματος που παρουσιάζω, παρουσιάζεται ο Ζαν Ροσινιόλ, τότε άγνωστος νέος, που εξελίχθηκε σε στρατηγό της επανάστασης για να πεθάνει εξόριστος στον Ινδικό ωκεανό.

Για να προλάβω τυχόν ερώτημα, η γέφυρα Ροσινιόλ στα Σεπόλια δεν νομίζω να έχει πάρει το όνομά της από τον Γάλλο επαναστάτη. Αλλά από πού εχει πάρει το όνομά της;

Rossignol στα γαλλικά θα πει αηδόνι. Κάποιοι λένε ότι η γέφυρα ονομάστηκε έτσι από το κέντρο διασκέδασης Ροσινιόλ που βρισκόταν στην περιοχή μετά τον πόλεμο. Η Βικιπαίδεια πάλι γράφει ότι η γέφυρα πήρε το όνομά της από τον Γάλλο Σομπλάν Ροσινιόλ, που ζούσε στην Αθήνα και ήταν μέλος της παρέας που ίδρυσε τον Ατρόμητο Περιστερίου. Ο Ροσινιόλ, λέει, πολύ αγαπητός στους φίλους του, αυτοκτόνησε το 1936 πέφτοντας από αυτή τη γέφυρα η οποία στη συνέχεια ονομάστηκε έτσι από τους κατοίκους της περιοχής.

Ωστόσο, όπως πειστικά επισημαίνει σεπολιώτικο ιστολόγιο, το άρθρο της Βικιπαίδειας δεν δίνει καμία πηγή, ούτε υπάρχει πουθενά ίχνος του μυστηριώδους Γάλλου διανοούμενου ποδοσφαιριστή. Από την άλλη, το κέντρο διασκέδασης Ροσινιόλ δεν βρίσκεται και τόσο κοντά στη γέφυρα Ροσινιόλ. Οπότε, το όνομα της γέφυρας παραμένει μυστήριο αν και προσωπικά βρίσκω πιθανότερη την εκδοχή του κέντρου διασκέδασης.

Στο ιστολόγιο συνηθίζεται να ξεστρατίζει η συζήτηση στα σχόλια -σήμερα, κατ’ εξαίρεση, ξεστράτισε ήδη από τον πρόλογο του άρθρου! Αφού μου συγχωρέσετε το ξεστράτισμα αυτό, ας δούμε τι γράφει ο Ερίκ Βουγιάρ (ή Βυιγιάρ, αν προτιμάτε) για τον Ζαν Ροσινιόλ και τους επαναστατες συντρόφους του και τα όσα έγιναν στις 14 Ιουλίου 1789.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αθηναιογραφία, Γαλλία, Πεζογραφία | Με ετικέτα: , , , , , , | 174 Σχόλια »

Δέκα ώρες την ημέρα

Posted by sarant στο 11 Νοεμβρίου, 2016

Τι κάνει κανείς δέκα ώρες την ημέρα; Μπορεί να κοιμάται, αν είναι σε μικρή ηλικία (ο ύπνος θρέφει το παιδί), μπορεί να δουλεύει, αν είναι σε μεγαλύτερη -και με βάση τα νέα εργασιακά έθιμα, οι παραπάνω από τις οχτώ ώρες θα’ναι απλήρωτες· ή μάλλον αυτό ίσχυε και με τα παλιότερα έθιμα, τώρα συχνά είναι απλήρωτες και οι πρώτες οχτώ.

Αλλά ο τίτλος, επίτηδες παραπλανητικός, δεν εννοεί μια δραστηριότητα στην οποία αφιερώνουμε, θέλοντας ή όχι, δέκα ώρες από τις εικοσιτέσσερις της μέρας μας. Εννοεί μια μέρα που θα έχει δέκα ώρες. Κι οι άλλες δεκατέσσερις ώρες, πού θα πάνε; θα ρωτήσει κάποιος. Πουθενά. Αντί η μέρα να έχει 24 ώρες, θα είχε δέκα μόνο, αλλά μεγαλύτερης διάρκειας.

Γίνεται αυτό; Υπάρχει τέτοιο σύστημα; Υπήρχε, δηλαδή είχε εφαρμοστεί. Και έπρεπε να έρθω στη Μάλτα για να το μάθω, οπότε, αφού το έμαθα, αφιερώνω το σημερινό άρθρο σε αυτό το θέμα, μήπως βρεθεί και κανένας άλλος που δεν το ξέρει.

decimaltime2Στη Μάλτα λοιπόν, πήγα στη Μντίνα, την παλιά πρωτεύουσα του νησιού πριν ο Λα Βαλέτ χτίσει τη Βαλέτα, κι εκεί υπάρχει ένα αρχοντικό, το μέγαρο Φαλσόν, που έχει μετατραπεί σε μουσείο και στεγάζει τις συλλογές που είχε μαζέψει στη διάρκεια του βίου του ο τελευταίος ιδιοκτήτης του -που δεν λεγόταν Φαλσόν.

Σε ένα δωμάτιο λοιπόν που φιλοξενούσε διάφορες μικρές συλλογές, υπήρχε και μια βιτρίνα με μια συλλογή με ρολόγια, ανάμεσα στα οποία και το ρολόι της φωτογραφίας. Η ξεναγός μάς ρώτησε τι παράξενο βλέπουμε στο ρολόι αυτό που, όπως μας διαβεβαίωσε, είναι από τα ελάχιστα του είδους του που σώζονται σε όλο τον κόσμο.

Το έβγαλα φωτογραφία για να το δείτε κι εσείς και να βρείτε τι παράξενο έχει. Βέβαια η φωτογραφία είναι κακοτραβηγμένη με το κινητό, αλλά φαίνεται αυτό που πρέπει να φανεί.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ημερολογιακά, Μαθηματικά, Ταξιδιωτικά | Με ετικέτα: , , , , , | 181 Σχόλια »

Καλή και ανάποδη: Ο πολιτισμός του πλεκτού

Posted by sarant στο 19 Δεκεμβρίου, 2014

b193565Καλή και ανάποδη είναι ο τίτλος του πρώτου βιβλίου της Κατερίνας Σχινά, της γνωστής και λαμπρής μεταφράστριας και βιβλιοκριτικού. Πρώτο δικό της, ύστερα από τόσες χιλιάδες λέξεις που αφιέρωσε για να μεταφέρει ή να αναδείχνει βιβλία άλλων -και ακόμα κι αυτό ξεκίνησε να γράφεται υπό μορφή επιφυλλίδων σε βιβλιοφιλικό περιοδικό και μόνο εκ των υστέρων πήρε μορφή ενιαίου βιβλίου με εφτά κεφάλαια, έναν επίλογο και ένα ποιητικό επίμετρο, συν έξι παρένθετα αφηγηματικά πεζά.

Καλή και ανάποδη όψη έχουν τα υφάσματα, και από εκεί προκύπτει και η λαϊκή έκφραση «τον ξέρω από την καλή και την ανάποδη», που τη λέμε για να δείξουμε ότι ξέρουμε πολύ καλά κάποιον: όχι μόνο τη φανερή του όψη (την καλή) αλλά και αυτήν που δεν φαίνεται, την ανάποδη, ξέρουμε παναπεί και τα κρυφά του χαρακτηριστικά και ελαττώματα. Λέμε ακόμα «του τα είπα από την καλή και την ανάποδη» για να δείξουμε ότι τα ψάλαμε σε κάποιον για πολλή ώρα, χωρίς να παραλείψουμε τίποτα.

Αλλά παρασύρθηκα με τις δικές μου εμμονές, που επιπλέον εδώ λειτούργησαν και παραπλανητικά, διότι η καλή και η ανάποδη του τίτλου δεν αναφέρονται σε όψεις υφάσματος αλλά στη φορά κίνησης της βελόνας του πλεξίματος (μου το εξήγησε η Νικοκυρά, αλλά τα υπόλοιπα δεν τα συγκράτησα). Του πλεξίματος, διότι το βιβλίο της Κατερίνας Σχινά δεν ασχολείται και τόσο με τη γλώσσα και τις λέξεις, αλλά με το πλέξιμο, πράγμα που φαίνεται και από τον υπότιτλό του: ο πολιτισμός του πλεκτού.

Το βιβλίο κυκλοφόρησε την άνοιξη από τον καλό εκδοτικό οίκο Κίχλη, και το έχω πάρει εδώ και καιρό, καθώς έτυχε να βρεθώ στην Αθήνα τη μέρα που γινόταν η παρουσίασή του στο βιβλιοπωλείο Επί λέξει κι έτσι το έχω με αφιέρωση της συγγραφέα. Το πρώτο κεφάλαιο που διάβασα μού άρεσε πάρα πολύ κι έτσι το διάβασα ολόκληρο παρόλο που το αντικείμενο μού είναι εντελώς ξένο -και εδώ και καιρό λογάριαζα να γράψω κάτι στο ιστολόγιο αλλά δίσταζα για λόγους, θα έλεγα, μεθοδολογικούς που θα τους εξηγήσω πιο κάτω.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Μεταφραστικά, Παρουσίαση βιβλίου | Με ετικέτα: , , , | 106 Σχόλια »

Η καρδιά χτυπάει αριστερά

Posted by sarant στο 3 Ιουνίου, 2013

Το άρθρο που ακολουθεί δημοσιεύτηκε χτες, Κυριακή 2 Ιουνίου, στα Ενθέματα της κυριακάτικης Αυγής, στη στήλη «Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία. Η εικόνα που συνοδεύει το άρθρο είναι επίσης από εκεί. Το άρθρο ανεβαίνει με αυτόματο πιλότο, αφού σήμερα βρίσκομαι στα Γιάννενα (όπου το βράδυ στις 9 θα γίνει και μια εκδήλωση παρουσίασης), και ίσως να μη μπορέσω να πάρω μέρος στη συζήτηση.

sarantakos chagall

Μαρκ Σαγκάλ, Επανάσταση (1937, λεπτομέρεια)

Στο προηγούμενο, πασχαλινό μας άρθρο είχαμε λεξιλογήσει γύρω από το κόκκινο χρώμα, οπότε ταιριάζει τώρα να εξετάσουμε τα λεξιλογικά της αριστεράς, της πολιτικής παράταξης εννοώ. Αμέσως βλέπουμε την πρώτη ιδιαιτερότητα του όρου: η Αριστερά, σαν λέξη, διατηρεί την καθαρευουσιάνικη κατάληξή της· κι ενώ το θηλυκό του επιθέτου «αριστερός» είναι «αριστερή», και λέμε, π.χ., για αριστερή πολιτική, αριστερή συμμαχία ή αριστερή συσπείρωση, όταν έχουμε το ουσιαστικοποιημένο επίθετο και θέλουμε να αναφερθούμε στην παράταξη, τότε υιοθετούμε τον καθαρεύοντα τύπο, η Αριστερά, και κανείς ποτέ δεν διανοήθηκε να πει «η Αριστερή», με εξαίρεση μερικούς αντίθετους που ειρωνεύονται, όχι και πολύ πρωτότυπα, τη χρήση δημοτικών τύπων (αλλά η σχέση Αριστεράς και γλώσσας είναι ένα άλλο ενδιαφέρον ζήτημα που αξίζει χωριστό άρθρο).

Μπορεί σαν έννοια η Αριστερά να είναι συνυφασμένη με το αίτημα της ισότητας και της κοινωνικής δικαιοσύνης, της προόδου και της αλληλεγγύης, ωστόσο λεξιλογικά κι ετυμολογικά είναι φορτωμένη με πανάρχαιες προκαταλήψεις, αφού το αριστερό χέρι είναι για τους περισσότερους λιγότερο ικανό από το δεξί, κι έτσι απ’ την αρχή του χρόνου η δεξιά πλευρά συνδέθηκε με την εύνοια της τύχης και την ικανότητα και η αριστερή πλευρά με την ανικανότητα και την κακοτυχία· στην αρχαιοελληνική οιωνοσκοπία, θεωριόταν κακό σημάδι όταν τα πουλιά πετούσαν προς τ’ αριστερά του μάντη, κάτι που εδραίωσε τον δυσοίωνο χαρακτήρα της αριστερής πλευράς. Ακόμα και οι λέξεις που δήλωναν την αριστερή πλευρά ήταν γρουσούζικες, και για να μετριαστεί το κακό επινοήθηκαν ευφημισμοί. Θα θυμόμαστε από τα σχολικά μας χρόνια ότι στα αρχαία υπήρχε η λέξη «ευώνυμος» για την αριστερή πλευρά, κατά λέξη «με καλό όνομα», χαρακτηριστικό παράδειγμα ευφημισμού, αλλά και η ίδια η λέξη «αριστερός» ευφημιστική είναι, αφού παράγεται από το άριστος. Ενδεικτική είναι η σημασιακή μετατόπιση της λέξης «σκαιός». Σκαιός αρχικά ήταν ο αριστερός και ο αριστερόχειρας, και μετά ο αδέξιος, ο απαίδευτος και ο δυσοίωνος, ενώ σήμερα είναι ο τραχύς, ο απότομος, ο βάναυσος (π.χ. μου φέρθηκε σκαιά).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αριστερά, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Συγκριτικά γλωσσικά | Με ετικέτα: , , , | 150 Σχόλια »