Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘γαλοπούλα’

Τα τελευταία μεζεδάκια του Σεπτέμβρη

Posted by sarant στο 30 Σεπτεμβρίου, 2017

Τα τελευταία βεβαίως, αφού δημοσιεύονται όχι απλώς το τελευταίο Σάββατο του Σεπτέμβρη αλλά και την τελευταία μέρα του -κι έτσι γλιτώνω τον πονοκέφαλο να ψάχνω να βρω τίτλο για το σημερινό μας πολυσυλλεκτικό άρθρο.

Χωρίς άλλα προκαταρκτικά, ξεκινάμε με μια γενική που δεν την είχα ξαναδεί. Τα οξύτονα θηλυκά ονόματα σε -ώ, που μπορεί να είναι αρχαία (π.χ. Σαπφώ, Ερατώ, Κλειώ) ή νεότερα (π.χ. Αργυρώ, Μαριγώ, Ζωζώ) πριν από μερικές δεκαετίες ήταν αυτονόητο ότι και τα μεν και τα δε κλίνονται με τον δημοτικό τρόπο, δηλαδή της Σαπφώς, της Αργυρώς, τουλάχιστον όταν αναφέρονταν σε σημερινές γυναίκες. Ύστερα μάς πήρε και μας σήκωσε η γλωσσική σοβαροφάνεια και δηθενιά, και αρχίσανε να εμφανίζονται γενικές όπως «το ταμπεραμέντο της Σαπφούς Νοταρά» (που αν ζούσε να το δει η ίδια, θα τους έψελνε τον αναβαλλόμενο) και μετά η μπάλα πήρε και τα νεότερα ονόματα και διαβάζει κανείς για τη συνταγή της… Αργυρούς Μπαρμπαρήγου ή για την αγαπημένη συνήθεια της… Γωγούς Μαστροκώστα, λες και τη λένε Γωγού.

Η νεότερη εξέλιξη είναι ότι η αρρώστια αυτή επεκτάθηκε και στα παροξύτονα νεότερα θηλυκά, τα οποία ως τώρα είχαν μείνει αλώβητα. Έτσι, σε άρθρο που έχει και αυτοτελές ενδιαφέρον, ένας ομότιμος καθηγητής Πανεπιστημίου γράφει: Τον Ιανουάριο – Μάρτιο του 1938 υπηρέτησε ως πρέσβης της Ελλάδας στη Σοβιετική Ενωση ο αδερφός της γιαγιάς μου, Δέσπους Κυριαζή, το γένος Νικολοπούλου…..

Η Δέσπου της Δέσπους προφανώς. Δες πού φτάσαμε, ακριβέστερα.

* Πριν από μερικές μέρες, ο Στέφανος Κασιμάτης στην καθημερινή του επιφυλλίδα είχε εγκωμιάσει το στυλ γραφής της Λίνας Μενδώνη: «Το γνωρίζω, επειδή κάποτε διάβασα μέσα σε μία νύχτα το βιβλίο της για τους νεολιθικούς οικισμούς της Τζιας». Ωστόσο, την κατηγόρησε διότι σε κάποιο άρθρο της δεν αναφέρθηκε καθολου στις «καταγγελίες της κ. Λούβη».

Προχτές, η κ. Μενδώνη απάντησε ότι α) το άρθρο που ενόχλησε τον κ. Κασιμάτη είχε γραφτεί τον Φλεβάρη, άρα ήταν απολύτως αδύνατο να αναφέρεται σε γεγονότα του Αυγούστου, και β) ενώ έχει γράψει αρκετά βιβλία, δεν έχει γράψει βιβλίο για τους νεολιθικούς οικισμούς της Τζιας!

Και καταλήγει η κ. Μενδώνη: Καθώς είμαι τακτική αναγνώστρια της στήλης σας, αναρωτιέμαι, αν και για τα υπόλοιπα θέματα που πραγματεύεσθε, είστε το ίδιο καλά ενημερωμένος, όπως και σε ό,τι με αφορά.

Ω ναι!

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in Λαθροχειρίες, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Χόακες | Με ετικέτα: , , , , , , , | 231 Σχόλια »

Μετάφραση, πολυγλωσσία, ενδιάμεσες γλώσσες

Posted by sarant στο 9 Νοέμβριος, 2016

Το σημερινό άρθρο είναι χαρακτηριστικά ανεπίκαιρο αφού, όταν θα διαβάζετε αυτές τις γραμμές, που λέει και το κλισέ, θα έχει βγει η καινούργια πλανητάρχισσα ή ο καινούργιος πλανητάρχης -εκτός κι αν τα κάνουν πάλι μπάχαλο όπως το 2000. Έτσι κι αλλιώς, δεν είχα σκοπό να ξενυχτήσω για να μάθω το αποτέλεσμα, αλλά είμαι και σε ταξίδι χωρίς πολλές δυνατότητες και με ελάχιστο ελεύθερο χρόνο. Οπότε, το άρθρο θα είναι εκτός επικαιρότητας. (Προσθήκη: Πάντως, αν, όπως όλα δείχνουν τώρα το πρωί πριν φύγω για δουλειά, βγει ο Τραμπ νικητής, θα χρειαστεί να βάλω αύριο ειδικό άρθρο, ανεπικαίρως επίκαιρο -οπότε, ναι μεν είναι λογικό να σχολιάσετε την αμερικάνικη τραμπάλα και σε τούτο το άρθρο, αλλά κρατήστε κάτι και για αύριο).

Στις αρχές του περασμένου μήνα δημοσίευσα στο ιστολόγιο ένα απόσπασμα από την ομιλία που έδωσα στις 30 Σεπτεμβρίου στις εκδηλώσεις της 1ης Λουξεμβουργιανής Ημέρας Μετάφρασης και Διερμηνείας -ή μάλλον από την ελληνική της μετάφραση, αφού η πρωτότυπη ομιλία έγινε στα γαλλικά.

Αρχικά, είχα σκοπό να δημοσιεύσω μόνο εκείνο το απόσπασμα, αλλά τα σχόλιά σας σε εκείνο το άρθρο με έκαναν να αλλάξω γνώμη -κι έτσι αποφάσισα να δημοσιεύσω, σε συνέχειες, όλη (σχεδόν) την ομιλία. Σήμερα λοιπόν θα δούμε το δεύτερο μέρος, που έχει ως αντικείμενο, μεταξύ άλλων, τη μετάφραση στις υπηρεσίες της ΕΕ και το πολυγλωσσικό καθεστώς της. Στην πραγματικότητα, για το θέμα αυτό η διάλεξή μου δεν ήταν τόσο αναλυτική όσο στο άρθρο που θα διαβάσετε: εδώ έχω προσθέσει κάποια στοιχεία, παίρνοντας υλικό από μιαν άλλη διάλεξή μου.

Θυμίζω ότι είχαμε σταματήσει στους δραγουμάνους της οθωμανικής περιόδου, οι οποίοι εκτός από μεταφραστικά είχαν και διπλωματικά καθήκοντα.

Εμείς οι σύγχρονοι μεταφραστές και διερμηνείς δεν μπορούμε βέβαια ούτε να ονειρευτούμε τα μεγαλεία των δραγουμάνων της οθωμανικής περιόδου, αλλά τουλάχιστον οι επαγγελματικοί μας κίνδυνοι είναι σαφώς λιγότεροι, διότι, βλέπετε, την εποχή εκείνη δεν ήταν σπάνιο όταν έχανες τη θέση σου να χάνεις ταυτόχρονα και το κεφάλι σου. Από την άλλη πλευρά, οι συνάδελφοι της γενιάς μου είχαμε το προνόμιο να ασκήσουμε το επάγγελμα σε μια καθοριστική στιγμή για τον κλάδο μας, όταν συνέβησαν ιστορικές αλλαγές, που μεταμόρφωσαν τον κλάδο και τον τρόπο που κάνουμε τη δουλειά μας. Οι παλιές καλές γραφομηχανές έγιναν πια μουσειακό είδος, οι υπολογιστές έφεραν τεράστιο κέρδος παραγωγικότητας.

Έπειτα, έχουμε το Διαδίκτυο, που μπορεί με δυο κλικ του ποντικιού να μας δώσει πλούτο πληροφοριών και γνώσεων που ούτε να τον φανταστούμε μπορούσαμε. Ακόμα είδαμε πώς η χρήση των μεταφραστικών μνημών έχει φέρει επανάσταση στο επάγγελμα, αν και, από τη σκοπιά του αυτοαπασχολούμενου μεταφραστή η εξέλιξη αυτή δεν ήταν μόνο θετική. Τέλος, μια άλλη εξέλιξη που ίσως θα μπορούσε να θεωρηθεί κακός οιωνός ή τέλος πάντων απειλή είναι η εμφάνιση και γενίκευση της αυτόματης μετάφρασης, δηλαδή της μετάφρασης κειμένων από υπολογιστές.

Η αυτόματη μετάφραση είναι τομέας αχανής και συναρπαστικός, αλλά δεν τον έχω μελετήσει αρκετά ώστε να είμαι σε θέση να τον συζητήσω σοβαρά. Προς το παρόν, όλοι μας χρησιμοποιούμε το Google translate για να πάρουμε μια ιδέα για κείμενα γραμμένα σε άγνωστή μας γλώσσα, και εμπειρικά έχουμε διαπιστώσει ότι οι μεταφράσεις προς τα αγγλικά δεν είναι και τόσο κακές –τουλάχιστον βγαίνει το νόημα. Βέβαια, η αυτόματη μετάφραση χρησιμοποιείται επίσης ευρύτατα στο Διαδίκτυο από επιχειρήσεις που θέλουν να μεταφράσουν γρήγορα και αδάπανα τις ιστοσελίδες τους και τους καταλόγους των προϊόντων που πουλάνε, χωρίς να νοιάζονται και πολύ για τα μεταφραστικά λάθη, κάτι που βέβαια μας χαρίζει κατά καιρούς άφθονο γέλιο. Πριν από μερικά χρόνια, ας πούμε, είχα ανακαλύψει ένα ηλεκατάστημα που έδρευε στη Σλοβακία, το οποίο χρησιμοποιούσε αυτόματη μετάφραση για να μεταφράσει σε διάφορες γλώσσες τον τεράστιο κατάλογο ειδών που πουλούσε, έχοντας ως ενδιάμεση γλώσσα της μετάφρασης τα αγγλικά. Αποτέλεσμα ήταν μερικές ξεκαρδιστικές μεταφράσεις, που μερικές θα εμπίπτανε στον νόμο περί ασέμνων, αφού, για παράδειγμα, ένα παιδικό παιχνίδι με τη μορφή ενός γαϊδάρου μεταφράστηκε από τα σλοβακικά στα αγγλικά ως ass, και στη συνέχεια το λογισμικό ξαναμετάφρασε από τα αγγλικά προς τα ελληνικά, τα γαλλικά, τα γερμανικά και πολλές άλλες γλώσσες διαλέγοντας την άλλη σημασία της λέξης ass.

Θα μπορούσε να πει κανείς πως εδώ ο ένοχος είναι η χρήση μιας ενδιάμεσης γλώσσας. Πράγματι, τα στατιστικά συστήματα αυτόματης μετάφρασης χρησιμοποιούν παράλληλα σώματα κειμένων για τη γλώσσα-πηγή και τη γλώσσα-προορισμό και έτσι καταφέρνουν να δώσουν ικανοποιητικές μεταφράσεις, αλλά δεν υπάρχουν καλά παράλληλα σώματα για όλα τα γλωσσικά ζεύγη. Στις περιπτώσεις αυτές, μια ενδιάμεση γλώσσα παίζει το ρόλο της γέφυρας ανάμεσα στις γλώσσες για τις οποίες δεν υπάρχουν ικανοποιητικά παράλληλα σώματα. Η μετάφραση μέσω ενδιάμεσης γλώσσας θεωρείται κάτι προς αποφυγήν, διότι εισάγει επιπρόσθετα λάθη και αμφισημίες. Πρέπει όμως να επισημάνω, έστω και παρεμπιπτόντως, ότι αυτό δεν εμπόδισε χαρισματικούς μεταφραστές να δώσουν αριστουργήματα λογοτεχνικής μετάφρασης παρά το γεγονός ότι δούλευαν με ενδιάμεση γλώσσα.

Αξίζει επίσης να επισημανθεί ότι στον οργανισμό μου, στην Ευρωπαϊκή Ένωση, η οποία είναι, και με μεγάλη διαφορά, ο μεγαλύτερος πάροχος μεταφραστικών υπηρεσιών παγκοσμίως, υιοθέτησε τη χρήση ενδιάμεσων γλωσσών ως το μοναδικό μέσο για να διατηρήσει υπό έλεγχο το κόστος της μετάφρασης και παράλληλα να προσφέρει πλήρη πολυγλωσσική κάλυψη με 24 επίσημες γλώσσες.

Οι λίγο παλιότεροι θα θυμάστε ίσως τον θόρυβο που είχε ξεσηκωθεί, το 1994, όταν είχε προταθεί (από τον Γάλλο υπουργό Ευρωπαϊκών Υποθέσεων Alain Lamassoure) να περιοριστούν οι τότε 11 επίσημες γλώσσες σε 5 γλώσσες εργασίας. Δεν αντέδρασαν μόνο οι…. τρισχιλιετείς Έλληνες, αλλά και οι Ολλανδοί, οι Δανοί, οι Πορτογάλοι, με λίγα λόγια όσοι έμεναν εκτός νυμφώνος.

Το θέμα αυτό, της πολυγλωσσίας, κρίθηκε, πιστεύω οριστικά, στη διεύρυνση του 2004, όταν μπήκαν στην ΕΕ δέκα νέα κράτη μέλη, κυρίως χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης. Εφόσον τότε αποφασίστηκε να διατηρηθεί το πολυγλωσσικό καθεστώς, πιστεύω ότι θα μείνει και στο μέλλον, όσο υπάρχει η ΕΕ υπό τη σημερινή μορφή της. Δεν σας κρύβω ότι και εμείς, που ζούσαμε την προετοιμασία της διεύρυνσης από τα μέσα, είχαμε ενδοιασμούς αν θα γίνει μπορετό να διατηρηθεί η πολυγλωσσία με τόσες νέες γλώσσες, και μάλιστα «εξωτικές», όπως π.χ. τα λιθουανικά ή τα ουγγρικά.

Άλλωστε, ακόμα και πριν από τη μεγάλη διεύρυνση του 2004, δεν ήταν εύκολο να βρεθούν μεταφραστές για σπάνιους γλωσσικούς συνδυασμούς: όταν το 1995 προστέθηκαν τα φινλανδικά, το ελληνικό τμήμα έκανε διαγωνισμό για να προσλάβει φινλανδομαθή μεταφραστή, χωρίς όμως κανέναν επιτυχόντα: όσοι ήταν έμπειροι μεταφραστές δεν ήξεραν καλά τη γλώσσα, όσοι ήξεραν φινλανδικά δεν ήξεραν να μεταφράζουν, και ο ένας που βρέθηκε, ένας ελληνοφινλανδός που δεχόταν να εγκατασταθεί στο Λουξεμβούργο… δεν είχε πτυχίο πανεπιστημίου, οπότε του έλειπαν τα τυπικά προσόντα!

Θυμίζω ότι με βάση το άρθρο 1 του κανονισμού 1/1958, «Οι επίσημες γλώσσες και οι γλώσσες εργασίας των οργάνων της Ένωσης είναι η αγγλική, η βουλγαρική, η γαλλική, η γερμανική, η δανική, η ελληνική, η εσθονική, η ιρλανδική, η ισπανική, η ιταλική, η λετονική, η λιθουανική, η μαλτέζικη, η ολλανδική, η ουγγρική, η πολωνική, η πορτογαλική, η ρουμανική, η σλοβακική, η σλοβενική, η σουηδική, η τσεχική και η φινλανδική» -είναι 24 τον αριθμό, δηλαδή 28 κράτη μέλη μείον 4 (Λουξεμβούργο, Βέλγιο, Αυστρία, Κύπρος) που δεν έχουν «δική τους» επίσημη γλώσσα.

Το πρόβλημα είναι ότι, με την προσθήκη νέων γλωσσών οι μεταφραστικές ανάγκες δεν αυξάνονται γραμμικά αλλά γεωμετρικά: πριν από το 2004, που είχαμε 11 επίσημες γλώσσες, οι δυνατοί γλωσσικοί συνδυασμοί ήταν 11*10 = 110 (η κάθε γλώσσα επί όλες τις άλλες εκτός από τον εαυτό της), αλλά σήμερα με 24 επίσημες γλώσσες οι συνδυασμοί γίνονται 24*23 = 552, δηλαδή ενώ οι γλώσσες περίπου διπλασιάστηκαν, ο αριθμός των γλωσσικών συνδυασμών πενταπλασιάστηκε.

Η λύση που δόθηκε στο πρόβλημα των γλωσσικών συνδυασμών, ήταν οι ενδιάμεσες γλώσσες. Δηλαδή, επειδή ήταν πολύ δύσκολο να βρεθούν, έστω, αρκετοί Εσθονοί που να μεταφράζουν από τα μαλτέζικα, το μαλτέζικο κείμενο μεταφράζεται πρώτα στα αγγλικά ή τα γαλλικά ή κάποιαν άλλη ενδιάμεση γλώσσα, και όλοι οι άλλοι μεταφράζουν από το ενδιάμεσο κείμενο. Ως ενδιάμεσες γλώσσες χρησιμοποιούνται τα αγγλικά, τα γαλλικά και τα γερμανικά (σε ορισμένες περιπτώσεις επίσης ιταλικά, ισπανικά, πολωνικά), αλλά στην πράξη πάνω από το 75% των κειμένων μεταφράζονται με ενδιάμεση γλώσσα τα αγγλικά . Βέβαια, αν κατά τύχη κάποιος μεταφραστής ξέρει τη γλώσσα του πραγματικού πρωτοτύπου, μπορεί να μεταφράσει από εκεί. Το καθεστώς αυτό ονομάζεται ελεγχόμενη πλήρης πολυγλωσσία. Πλήρης, επειδή τα κείμενα μεταφράζονται σε όλες τις επίσημες γλώσσες· ελεγχόμενη, επειδή λαμβάνεται υπόψη το κόστος. Αυτή η πρακτική, όπως είπαμε, αντιβαίνει σε μια βασική μεταφραστική αρχή, εφόσον η μετάφραση της μετάφρασης αυξάνει την πιθανότητα απομάκρυνσης από το νόημα του πρωτοτύπου, αλλά δεν γίνεται διαφορετικά, διότι ο αριθμός των κειμένων που γράφονται στις σπανιότερες γλώσσες είναι πολύ μικρός.

Επίσης, στην εσωτερική λειτουργία των οργάνων της Ένωσης δεν χρησιμοποιούνται και οι 24 γλώσσες ισότιμα. Και, παρόλο που ο κανονισμός 1/1958 αναφέρει μόνο επίσημες γλώσσες και γλώσσες εργασίας, έχει εισαχθεί μια τρίτη έννοια, οι γλώσσες διαδικασίας, που είναι οι γλώσσες στις οποίες γίνεται η τρέχουσα εσωτερική εργασία των θεσμικών οργάνων και είναι τρεις, τα αγγλικά, τα γαλλικά και τα γερμανικά. Μόνο που, σύμφωνα με το παλιό ανέκδοτο για τους 4 ευαγγελιστές που ήταν τρεις, οι εξής δύο, ο Λουκάς, μπορούμε να πούμε ότι και οι γλώσσες διαδικασίας της ΕΕ είναι τρεις, οι εξής δύο, τα αγγλικά.

Όμως δεν ήταν πάντοτε έτσι, και επιτρέψτε μου να κάνω μια ιστορική αναδρομή στον συσχετισμό των γλωσσικών δυνάμεων στα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα. Αρχικά, υπήρχε μονοκρατορία της γαλλικής γλώσσας· όλες οι γλώσσες ήταν επίσημες, ίσες στα λόγια, αλλά στην πράξη τα γαλλικά κυριαρχούσαν ως γλώσσα εργασίας, με το επιχείρημα ότι ήταν η μοναδική γλώσσα που διδασκόταν στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση και των έξι ιδρυτικών κρατών μελών (Γαλλία, Ιταλία, Γερμανία, Μπενελούξ). Τα αγγλικά δεν ήταν καν γλώσσα κάποιου κράτους μέλους κι έτσι η μοναδική γλώσσα εργασίας ήταν τα γαλλικά. Όταν με την πρώτη διεύρυνση μπήκαν στην Ένωση τρία κράτη του αγγλόφωνου αστερισμού (ΗΒ, Ιρλανδία, Δανία), τα αγγλικά αμφισβήτησαν την γαλλική μονοκρατορία· όμως, οι άλλες «παλιές» γλώσσες εξεγέρθηκαν· είναι χαρακτηριστικό το ανέκδοτο που κυκλοφορεί (κι αν δεν αληθεύει, είναι ben trovato), ότι ο Ιταλός αντιπρόσωπος, εκεί που ως τότε έλεγε Je suis d’accord, αναφώνησε: Non sono d’accordo! Έτσι, άρχισαν να μεταφράζονται τα εσωτερικά έγγραφα σε όλες τις γλώσσες και ταυτόχρονα τα αγγλικά έγιναν γλώσσα διαδικασίας. Οι επόμενες διευρύνσεις (ελληνικά το 1981, ισπανικά-πορτογαλικά το 1986) δεν κλόνισαν τη γαλλική κυριαρχία (άλλωστε στη δεκαετία του 1980 η Αγγλία ήταν με το ένα πόδι έξω από την ΕΟΚ) αλλά από την επόμενη δεκαετία τα πράγματα άρχισαν να αλλάζουν. Η διεύρυνση του 1995 πρόσθεσε στην αγγλική επιρροή δυο ακόμα κράτη (Φινλανδία, Σουηδία· και την Αυστρία), αλλά τη χαριστική βολή την έδωσε η διεύρυνση του 2004, όταν μπήκαν στην ΕΕ οι χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης με ελάχιστο γαλλόφωνο πληθυσμό. Ταυτόχρονα, τα αγγλικά είχαν φτάσει να κυριαρχούν και στον έξω κόσμο με την τεράστια αύξηση των επικοινωνιών, της τηλεόρασης και του Διαδικτύου, και την ανάδυση γνωστικών τομέων με καθολική κυριαρχία της αγγλικής (πληροφορική, οικονομικά). Έτσι, περάσαμε στην αγγλική μονοκρατορία που ισχύει και σήμερα, στον έναν ή στον άλλο βαθμό σε όλα σχεδόν τα θεσμικά όργανα.

Πράγματι, στην Επιτροπή και το Συμβούλιο, δύο από τα πολυπληθέστερα μεταφραστικά τμήματα, το 95% των πρωτοτύπων κειμένων είναι γραμμένα στα αγγλικά. Μοναδικό προπύργιο της γαλλοφωνίας έχει απομείνει το Δικαστήριο της ΕΕ, όπου για ιστορικούς λόγους τα γαλλικά διατηρούν τη θέση τους ως γλώσσα διαδικασίας. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο εξ ορισμού έχει μεγαλύτερη γλωσσική ποικιλία, αφού ο κάθε βουλευτής καταθέτει ερωτήσεις και τροπολογίες στη μητρική του γλώσσα, ωστόσο και εδώ όλες σχεδόν οι εκθέσεις, οι γνωμοδοτήσεις και τα άλλα πολυσέλιδα έγγραφα συντάσσονται πλέον ή στα αγγλικά ή στα γαλλικά. Έχουμε την εξής κατανομή των εγγράφων με βάση τη γλώσσα του πρωτοτύπου:

Αγγλικά           65%
Γαλλικά           10%
Γερμανικά         5%
Ιταλικά              3,5%
Ισπανικά            3%

Οι πέντε μεγάλες γλώσσες έχουν το 87% του συνόλου, με τα αγγλικά να αντιπροσωπεύουν τη μερίδα του λέοντος. Όλες οι άλλες γλώσσες, 19 τον αριθμό, μοιράζονται το 13% που απομένει. Τα ελληνικά έχουν γύρω στο 1% του συνόλου, είναι δηλαδή από τις πιο διαδεδομένες «μικρές» γλώσσες, ίσως επειδή οι Έλληνες ευρωβουλευτές, όλων των κομμάτων, είναι δραστήριοι, αλλά και οι Έλληνες πολίτες υποβάλλουν πολλές αναφορές.

Πάντως, αυτή η κυριαρχία της αγγλικής γλώσσας, σε συνδυασμό με το σύστημα των ενδιάμεσων γλωσσών, έχει ως αποτέλεσμα ότι παύει να είναι σημαντικό πλεονέκτημα για έναν μεταφραστή να γνωρίζει μια «σπάνια» γλώσσα, όπως ήταν παλιότερα, για τους Έλληνες, τα φινλανδικά, όπως είδαμε, ή τα δανέζικα.

Έχουν παρατηρηθεί λάθη που να οφείλονται στη χρήση ενδιάμεσης γλώσσας στη μετάφραση; Ασφαλώς έχουν υπάρξει, πάντως η πιο αστεία γκάφα που έχω συναντήσει στις μεταφράσεις των υπηρεσιών της ΕΕ δεν οφειλόταν στη χρήση ενδιάμεσης γλώσσας, αλλά σε έναν συνδυασμό τεχνολογίας αιχμής και πατροπαράδοτης αμέλειας.

Στην εικόνα αυτή βλέπετε μια σελίδα από την Επίσημη Εφημερίδα της ΕΕ. Πρόκειται για το παράρτημα μιας απόφασης που αφορά «την εκδοθείσα τεχνική προδιαγραφή διαλειτουργικότητας για το υποσύστημα λειτουργίας του διευρωπαϊκού σιδηροδρομικού συστήματος υψηλών ταχυτήτων» (ο τίτλος μάλλον χρειάζεται μιαν ακόμα μετάφραση, από το ευρωενωσιακό ιδίωμα σε απλά ελληνικά). Λοιπόν, στη σελίδα αυτή βλέπουμε έναν κατάλογο χωρών απ’ όλο τον κόσμο και τις αντίστοιχες σιδηροδρομικές τους εταιρείες –και, αμέσως μετά την Τυνησία και πριν από το Τουρκμενιστάν εμφανίζεται μια άγνωστη χώρα, με το όνομα «Κρέας Γαλοπούλας»!

kreasgalo

Τι συνέβη; Προφανώς, το πρωτότυπο έγραφε «Turkey», όμως η μετάφραση γινόταν με λογισμικό μεταφραστικής μνήμης, το οποίο δεν μπορεί να ξεχωρίσει ανάμεσα στη χώρα Turkey και στο πουλί που λέγεται turkey (άλλωστε το πουλί πήρε το όνομά του από τη χώρα). Στη μεταφραστική μνήμη υπήρχαν προηγούμενες περιπτώσεις (από μεταφράσεις τελωνειακών κανονισμών) όπου η επικεφαλίδα Turkey είχε μεταφραστεί σωστά «Κρέας γαλοπούλας», κι έτσι το πρόγραμμα ανέσυρε μια τέτοια ανεύρεση και την παρουσίασε στην οθόνη σε πράσινο χρώμα, το χρώμα με το οποίο εμφανίζονται οι «τέλειες αντιστοιχίσεις». Ο συνάδελφος, έχοντας προηγουμένως κλικάρει εκατό περίπου φορές για να εγκρίνει τα προηγούμενα «πράσινα» με τα ονόματα των χωρών, έπεσε στην πράσινη παγίδα, όπως την αποκαλώ, και μηχανικά αποδέχτηκε και την απόδοση που του πρότεινε το πρόγραμμα για το Turkey κι έτσι το λάθος αυτό, που δεν το έπιασε ούτε ο αναθεωρητής του κειμένου, τυπώθηκε τελικά στην Επίσημη Εφημερίδα της ΕΕ L 84 / 26.3.2008, σελ. 92.

Δεν είναι η πρώτη φορά που η γαλοπούλα προκαλεί μεταφραστικό λάθος. Θυμάμαι πριν από κάμποσα χρόνια που είχα δει σε ένα φανελάκι την ετικέτα «Fabriqué en dinde», κατά λέξη «Φτιάχτηκε στη γαλοπούλα», που είναι η αυτόματη μετάφραση του «Made in Turkey» στα γαλλικά! Το πιο αστείο είναι ότι η γαλλική λέξη dinde είναι παραλλαγή του d’Inde, αρχικά poule d’Inde, δηλαδή όρνιθα από την Ινδία –εδώ, από τις Δυτικές Ινδίες. Αλλά σε αυτό το πουλί, που είναι πάντοτε από αλλού, έχουμε αφιερώσει ειδικό άρθρο.

(Έπεται συνέχεια)

Posted in Ευρωπαϊκή Ένωση, Μεταφραστικά | Με ετικέτα: , , , , | 117 Σχόλια »

Προσχολικά μεζεδάκια

Posted by sarant στο 10 Σεπτεμβρίου, 2016

Τα λέω προσχολικά τα σημερινά μεζεδάκια επειδή μεθαύριο Δευτέρα αρχίζει η καινούργια σχολική χρονιά, φέτος στις 12 του μηνός αφού η καθιερωμένη 11η Σεπτεμβρίου πέφτει Κυριακή. Βέβαια, εμένα από πέρυσι κιόλας το άνοιγμα της σχολικής χρονιάς δεν με επηρεάζει και πολύ, αφού έχω πια σχολάσει οικογενειακώς, αν και σε μετεφηβική ακόμα ηλικία (δες παρακάτω), αλλά δεν παύει να είναι ένα ορόσημο. Για παράδειγμα, όπως λένε οι παλιοί ταξιτζήδες, στην Αθήνα η κίνηση γίνεται κανονική μόλις ανοίξουν τα σχολεία, ως τότε είναι πιο χαλαρή.

Τα σημερινά μεζεδάκια θα μπορούσα να τα πω και «ακατάληπτα», όχι επειδή δεν θα τα καταλάβετε, αλλά για να απαθανατίσω το πρόσφατο μαργαριτάρι του Αλέξη Τσίπρα, ο οποίος, στον χαιρετισμό του προς τη Σύνοδο των ηγετών των Μεσογειακών Χωρών της ΕΕ, που είναι κατά τα άλλα μια πολύ σημαντική πολιτική πρωτοβουλία, είπε, μεταξύ άλλων:

Ωστόσο, η Μεσόγειος δεν είναι μονάχα η κοινή εμπειρία των κρίσεων. Είναι, νομίζω, πολλά παραπάνω. Είναι η Ιστορία και ο πλούτος των πολιτισμών και των θρησκειών, είναι η κοινή μας πορεία στον χώρο και τον χρόνο, είναι -αν θέλετε- αυτοί οι ακατάληπτοι δεσμοί που μας φέρνουν σήμερα εδώ, στην πρώτη γραμμή της Ευρώπης.

Οι δεσμοί βεβαίως είναι ακατάλυτοι, που δεν καταλύονται, δεν σπάνε, όχι ακατάληπτοι, έτσι πάει το κλισεδάκι. Το μαργαριτάρι χρεώνεται στον πρωθυπουργό και όχι στην απομαγνητοφώνηση -το είπε, ακούστε το εδώ, στο 2.10′:

Με ρώτησε ένας φίλος αν θα γράψω για το ακατάληπτο μεζεδάκι, και του απάντησα πως αν όντως ειπώθηκε (διότι δεν το είχα ακούσει) θα γράψω, διότι δεν είμαι σαν τους κούληδες, που όταν ο πολιτικός εξόριστος τις προάλλες είπε «τιμητής» εννοώντας «οπαδός», κι έγραψα γι’ αυτό, έβγαιναν κι έλεγαν ότι τάχα τιμητής μπορεί να σημαίνει και «αυτός που τιμά» και ότι τάχα η λέξη έχει δύο σημασίες.

* Και προχωράμε, με ένα χοντρούτσικο μαργαριτάρι, που γράφτηκε -άρα δεν έχει το ελαφρυντικό του προφορικού λόγου.

maniaΣτο κυριακάτικο Βήμα, στην πάλαι ποτέ έγκυρη στήλη του Βηματοδότη, δημοσιεύτηκε ως έκτακτη συνεργασία (γκεστ σταρ, που λένε) ένα σχόλιο με την υπογραφή Μ.Τ. που όπως όλα δείχνουν είναι της κ. Μάνιας Τεγοπούλου, πρώην εκδότριας της Ελευθεροτυπίας.

Διαβάζουμε: Ένα ισπανικο βάσκικο χωριό επέλεξαν σε στενή συνεργασία ο Franco και οι άγγλοι για να τεστάρουν τη δύναμη ισχύος των brand new βομβών τους.

Αυτό, με κάποιον περίεργο τρόπο, συσχετίζεται με την κατάσταση στην Ελλάδα. Αλλά σε αυτό δεν έχω αντίρρηση, ο καθένας έχει δικαίωμα σε παράτολμους συνειρμούς.

Δικαίωμα να αλλάζουν την ιστορία όμως, δεν έχουν, ούτε να διαπράττουν γκάφες χωρίς να πέφτει το επιβεβλημένο κράξιμο. Διότι βέβαια ο Φράνκο (όλα τάχε η Μαριορή, το λατινογραμμένο Franco της έλειπε) δεν συνεργάστηκε με τους *Άγγλους* για τον βομβαρδισμό της Γκερνίκας, αφού αυτό είναι το ισπανικό βάσκικο χωριό, αλλά με τους Γερμανούς.

Και καλά ο/η Μ.Τ., έγραψε μια βλακεία. Στο Βήμα, δεν την είδαν παρά την τύπωσαν ανεξέταστα; Δεν νοιάζονται καθόλου για την υπόληψη της στήλης τους και γενικότερα της εφημερίδας τους; Τόση τσαπατσουλιά;

ΥΓ Περιέργως στο ηλεκτρονικό Βήμα δεν βρίσκω το σχόλιο του/της Μ.Τ. αν και έχει αναδημοσιευτεί σε άλλους ιστότοπους.

* Κι ένα ποδοσφαιρικό μεζεδάκι. Λένε πως ο φετινός Παναθηναϊκός είναι πολύ ενισχυμένος και θα κοντράρει τον αιώνιο αντίπαλο. Εγώ, κρίνοντας από τις εντυπωσιακές εμφανίσεις του Ολυμπιακού στα ευρωπαϊκά κύπελλα, όπου απέκλεισε το μεγαθήριο της Ιβηρικής, την Αρούκα, ενώ προηγουμένως είχε κοιτάξει στα μάτια τον Γολιάθ της ερήμου, την Χάποελ Μπερσαμπέ, δεν είμαι και τόσο αισιόδοξος, πάντως βλέπω με χαρά μου πως ο ΠΑΟ έχει παίχτες που όχι μόνο παίζουν σε όλες τις θέσεις, αλλά παίζουν και ταυτόχρονα σε δύο θέσεις, ενώ άλλοι παίζουν και ταυτόχρονα κάθονται στον πάγκο. Όλα αυτά τα συνάγω από τη σύνθεση της ομάδας στο φιλικό ματς με τον Άρη, όπου, όπως βλέπετε,

Παναθηναϊκός (Α. Στραματσόνι): Στιλ (62΄Βλαχοδήμος Π.), Χουχούμης (46΄Χουχούμης), Κουτρουμπής, Ρέις, Ιμπάρμπο (89΄Χαρζηγιοβαννής), Ζέκα (89΄Αγγελόπουλος), Λέτο (46΄Βλαχοδήμος Π.), Βιγιαφάνες, Λεντέσμα (74΄Στάϊκος), Μεστο (62΄Μαρινάκης), Ρινάλντι

ο μεν Χουχούμης αντικατέστησε στο ημίχρονο τον Χουχούμη, ο δε Π. Βλαχοδήμος μπήκε αλλαγή στο 46 αντί για τον Λέτο και ξαναμπήκε στο 62 αντί για τον Στιλ στο τέρμα. Μικροί παίζαμε μπακότερμα, αυτό είναι εξτρεμότερμα.

* Στη Λεξιλογία έχουμε ένα διαρκές νήμα στο οποίο καταγράφουμε τις περιπτώσεις γενικομανίας, ανάμεσα στ’ άλλα τις αντιπαθέστατες αρμαθιές από αλλεπάλληλες γενικές, που κάνουν σκοτεινό και απωθητικό ένα κείμενο. Στην πρόσφατη απόφαση με την οποία εγκρίθηκε το πρακτικό της Επιτροπής Διαγωνισμού για τις τηλεοπτικές άδειες καταγράφτηκε ένα μακρεπίμακρο κομπολόι από 16 διαδοχικές γενικές, το εξής:

Στο διαδίκτυο αναρτήθηκε η απόφαση έγκρισης του πρακτικού της Επιτροπής Διενέργειας του Διαγωνισμού για τη χορήγηση τεσσάρων αδειών παρόχων περιεχομένου επίγειας ψηφιακής τηλεοπτικής ευρυεκπομπής, ελεύθερης λήψης, εθνικής εμβέλειας ενημερωτικού προγράμματος γενικού περιεχομένου για μετάδοση υψηλής ευκρίνειας.

Αν μέτρησα καλά, δυο και δυο, κι άλλες δυο, και δυο κι οχτώ δεκάξι γενικές, σωστή αρμαθιά!

* Προς δημοσιογράφους και συναφή επαγγέλματα. Λέξη «δεικτικός», από το «δείχνω», μόνο σε μία περίπτωση υπάρχει, που δύσκολα θα τη συναντήσετε έξω από τις σχολικές αίθουσες και τα βιβλία της Γραμματικής, όταν γίνεται λόγος για δεικτικές αντωνυμίες.

Στις άλλες περιπτώσεις, όταν ακούτε /δiktikos/ πρόκειται για τη λέξη «δηκτικός’, από το «δάκνω», δαγκάνω. Δηκτικός τρόπος, δηκτική ερώτηση, δηκτικό ύφος, αιχμηρό, καυστικό, που (είναι σαν να) δαγκώνει.

Τα γράφω όλα αυτά επειδή διάβασα σε άρθρο ότι «Ταυτόχρονα, όμως, με δεικτικό τρόπο η Ιερά Σύνοδος τονίζει ότι με την ευκαιρία ενάρξεως του σχολικού έτους…..»

Δεν είναι βέβαια η πρώτη φορά και δεν θα είναι η τελευταία.

* Πότε λέμε ότι ένα φαινόμενο είναι σπάνιο; Όταν συμβαίνει λίγες φορές, όταν δεν παρουσιάζεται συχνά, όταν είναι ασυνήθιστο -λένε τα λεξικά.

Αλλά τι ξέρουν τα λεξικά; Σύμφωνα με ρεπορτάζ του Βήματος, ο ανεμοστρόβιλος που «σάρωσε» (σε εισαγωγικά, για να μη νομίζουμε ότι πήρε σκούπα και φαράσι) τη Ζάκυνθο ήταν «σπάνιο αλλά όχι ασυνήθιστο φαινόμενο». Σα να λέμε, ήταν φαινόμενο συνηθισμένης σπανιότητας.

Αναρωτιέμαι τι ήθελε να πει ο συντάκτης -ότι δεν είναι υπερφυσικό; Ξέρω γω;

* Η εισαγωγικομανία της εβδομάδας, σε είδηση για τις πρόσφατες πλημμύρες: Εξαιτίας της κακοκαιρίας οδικές αρτηρίες γέμισαν με  κορμούς δένδρων και κλαδιά, ενώ δρόμοι μετατράπηκαν σε χείμαρρους και σε ορισμένες περιοχές η άσφαλτος «άνοιξε».

Δηλαδή; Πώς άνοιξε σε εισαγωγικά; Δεν άνοιξε στην πραγματικότητα; Άνοιξε μεταφορικά; Άνοιξε μήπως στο χρώμα;

* Φίλος μού στέλνει ένα ρεπορτάζ για την τραγική είδηση της Βρετανίδας τουρίστριας που τυφλώθηκε από νοθευμένα ποτά στον Λαγανά προς δόξαν του τουρισμού μας:

Στην ιδιαίτερη πατρίδα της την Αγγλία, ταξίδεψε χθες το απόγευμα, συνοδεία των γονιών της, η 20χρονη που έχασε την όραση της και έπαθε νεφρική ανεπάρκεια από νοθευμένα ποτά στο Λαγανά Ζακύνθου

Ωστόσο, λέει ο φίλος μου, όταν λέμε για την «ιδιαίτερη πατρίδα» ενός Άγγλου δεν εννοούμε την Αγγλία αλλά την πόλη όπου κατοικεί, το Μπράιτον ας πούμε ή το Λέστερ. Έτσι δεν είναι;

skaeimpogd* Άλλος φίλος μου στέλνει την οθονιά από την εκπομπή του Μπογδάνου και με ρωτάει γιατί οι υπεύθυνοι δεν περνάνε από έναν διορθωτή ορθογραφίας τους τίτλους στα σουπεράκια, οπότε θα απέφευγαν και το «*ξεκλιρίστΙκε».

Δεν ξέρω αν υπάρχει αυτή η τεχνική δυνατότητα, και εν πάση περιπτώσει σιγά μη στάξει η ουρά του Μπογδάνου -παρατηρώ όμως ότι υπάρχει ένα είδος θείας δίκης. Θέλω να πω, όταν κάποιος κάνει ορθογραφικό λάθος σε μια βαρύγδουπη λέξη, το λάθος σαν να αναδεικνύεται περισσότερο -και πάντως το προσέχουν περισσότεροι.

* Τρίτος φίλος (έχω πολλούς) μου στέλνει λινκ προς ένα άρθρο για τις αλλαγές που σχεδιάζονται στο Τσάμπιονς Λιγκ ώστε να ευνοούνται οι τέσσερις μεγάλες (ποδοσφαιρικά) χώρες, όπου υπάρχει και η άγαρμπη γενική «η ένωση των ευρωπαϊκών επαγγελματικών λιγκών».

Μπορούν να γίνουν μερικά καλούτσικα λογοπαίγνια με το «λιγκών», αλλά αφού λέμε «η λίγκα» και «οι λίγκες» (οι διοργανώτριες αρχές των εθνικών πρωταθλημάτων) η άγαρμπη γενική μού φαίνεται δύσκολο να αποφευχθεί ειδικά σε αυτή τη φράση.

* Στον πρόλογο του σημερινού άρθρου γράφω, έτσι παρεμπιπτόντως, ότι βρίσκομαι ακόμα σε μετεφηβική ηλικία. Να εξηγήσω τι εννοώ.

Διαβάζω στο in.gr (που έχει τροφοδοτήσει γενναιόδωρα το σημερινό άρθρο μας) άρθρο με τον τίτλο: Δύο έφηβοι συνελήφθησαν στις ΗΠΑ για χάκινγκ στον αρχηγό της CIA.

Αλλά δυο αράδες πιο κάτω προσδιορίζεται ότι οι δυο έφηβοι ήταν ηλικίας 22 και 24 ετών!

Ε, αφού ο 24χρονος λογαριάζεται ακόμα για έφηβος, θαρρώ ότι κι εγώ θα μπορούσα, με μια κάπως διασταλτικήν ερμηνεία, να διεκδικήσω τη μετεφηβική ηλικία, που θαρρώ πως δίνει και κάποια ελαφρυντικά!

* Και κλείνω με ένα χτεσινό που το ψάρεψε ο φίλος μας ο Σκύλος:

Σε ένα άρθρο που κατατάσσει τις χώρες του κόσμου με βάση το «πού είναι πιο εύκολο να πιάσεις φίλους» (αγνοώ με ποιον τρόπο το μετράνε αυτό, και δεν θέλω να μάθω), στις πρώτες θέσεις του πίνακα βρίσκονται Ταϊβάν, Ουγκάντα και Κόστα Ρίκα.

Ο πίνακας έχει 67 χώρες, η δε Ελλάδα βρίσκεται στην 26η θέση, δηλαδή πάνω από τη μέση, αλλά ίσως όχι τόσο πάνω όσο θα περίμεναν κάποιοι. Αμέσως πιο πάνω από εμάς οι ΗΠΑ και η Κύπρος.

Ως εδώ καλά. Ωστόσο, δέκα θέσεις πιο κάτω από την Ελλάδα, στην 36η θέση, βρίσκουμε τη «γαλοπούλα». Στην εξωτική αυτή χώρα δεν είναι πολύ εύκολο να πιάσεις φίλους. Πράγματι, εγώ τουλάχιστον δεν έχω κανέναν γαλοπουλιανό φίλο.

Βεβαίως, Turkey, είναι και η γαλοπούλα αλλά και η Τουρκία. Το πουλί πήρε το όνομα της χώρας επειδή νόμιζαν ότι ήρθε απο εκεί (περισσότερα για τα ονοματολογικά της γαλοπούλας, εδώ)

Δούλεψε βέβαια μεταφραστήρι. Αλλά και σε έναν κατάλογο χωρών που δημοσιεύτηκε στην Επίσημη Εφημερίδα της ΕΕ (L 84/26.3.2008, σελ. 92), ανάμεσα στην Τυνησία και στο Τουρκμενιστάν υπάρχει μια περίεργη χώρα που λέγεται «Κρέας γαλοπούλας»!

Καλό σαββατοκύριακο και αίσια σχολική χρονιά σε μαθητές και δάσκαλους, παρ’όλα τα προβλήματα!

Posted in Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια | Με ετικέτα: , , , , | 159 Σχόλια »

Το πουλί που ήρθε απ’ αλλού

Posted by sarant στο 10 Ιουνίου, 2013

dinde_225x180Το σημερινό άρθρο το τριγυρίζω εδώ και καιρό, παρόλο που το έχω υποσχεθεί, κι όλο βρίσκω προσχήματα για να μην το γράψω, όπως ας πούμε ότι θα ταίριαζε περισσότερο να το βάλω τα Χριστούγεννα, αλλά τελικά σήμερα φαίνεται πως ήρθε το πλήρωμα του χρόνου, παρόλο που πάλι βρήκα μια δικαιολογία για αναβολή αλλά την προσπέρασα αγέρωχα, κι έτσι σήμερα θα μιλήσουμε για το πουλί που ήρθε απ’ αλλού. Ποιο είναι αυτό το πουλί, το βλέπετε αριστερά στην εικόνα, είναι η γαλοπούλα.

Η γαλοπούλα βέβαια, όπως ξέρουμε, ήρθε όχι γενικώς απ’ αλλού, αλλά ειδικώς από τη Βόρεια Αμερική, αλλά την αποκαλώ έτσι επειδή στις διάφορες γλώσσες έχει πάρει ονόματα που δείχνουν ότι ήρθε από κάποιο ξένο μέρος, συνήθως αλλά όχι πάντα μακρινό κι εξωτικό, ότι αυτό το πουλί δηλαδή είναι ξένο. Στο ιστολόγιο έχουμε ήδη συναντήσει ένα παρόμοιο φαινόμενο ονομασίας, με το φραγκόσυκο, που κι αυτό στις διάφορες γλώσσες ή διαλέκτους έχει ονόματα που υπονοούν πως έχει έρθει από μακριά, όπως μπορείτε να δείτε στο σχετικό άρθρο, που υπάρχει επίσης στο πρόσφατο βιβλίο μου «Οπωροφόρες λέξεις«.

Λέμε γαλοπούλα, ή γάλος για τα σερνικά, ή γαλιά/γαλόπουλα, λέμε όμως και «διάνος» ή «ινδιάνος», λέμε και «κούρκος». Σπανιότερες διαλεκτικές ονομασίες είναι η βόρεια «μισίρκα» και ο κρητικός «κούβος», ενώ στη Μυτιλήνη (ίσως και τη Χιο) λένε «κάκνος» ή «κακνί». Σε κάποιο παλιό Λεξικογραφικό Δελτίο της Ακαδημίας υπάρχει άρθρο (ίσως του Κοντοσόπουλου) για τις διάφορες διαλεκτικές ονομασίες του πουλιού και την εξάπλωσή του, αλλά δυστυχώς τώρα δεν το έχω πρόχειρο -και αυτή άλλωστε θα ήταν η δικαιολογία μου αν ήθελα να αναβάλω και πάλι το άρθρο. Οπότε, θα αρκεστούμε σ’ αυτά.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικά συμπόσια, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Λαογραφία, Ντοπιολαλιές, Συγκριτικά γλωσσικά | Με ετικέτα: , , , , , , | 133 Σχόλια »