Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘γενόσημα’

Να βγάλουμε μιαν αυτοφωτογραφία με την καινούργια μου δέλτο;

Posted by sarant στο 27 Αυγούστου, 2019

Πριν απο δέκα μέρες, στο Βήμα της Κυριακής, ο Γ. Μπαμπινιώτης δημοσίευσε ένα άρθρο για τους νεολογισμούς της ελληνικής, άρθρο ενταγμένο αν κατάλαβα καλά σε μια σειρά άρθρων με τίτλο «Τα ελληνικά του 21ου αιώνα». Το θέμα του άρθρου ενδιαφέρει πάρα πολύ το ιστολόγιο, οπότε το αναδημοσιεύω εδώ, ακόμα περισσότερο αφού προς το παρόν τουλάχιστον δεν έχει δημοσιευτεί στον ιστότοπο του Βήματος. Εγώ το πήρα από τη σελίδα του Γ. Μπαμπινιώτη στο Φέισμπουκ. Μετά το άρθρο παραθέτω μερικά δικά μου σχόλια.

Στο μεγαλύτερο μέρος του άρθρου ο Γ.Μπ. κάνει μια επισκόπηση για τους νεολογισμούς που φάνηκαν τα τελευταία χρόνια ενώ στο τέλος διατυπώνει ορισμένες σκέψεις και συστάσεις. Οι παρατηρήσεις μου αφορούν κυρίως αυτό το δεύτερο μέρος. Το άρθρο πάντως αξίζει να διαβαστεί, κι ας είναι εκτενές.

Ο τίτλος του άρθρου του κ. Μπαμπινιώτη είναι «To GPS και ο εντοπιστής θέσεως». Εδώ στο ιστολόγιο έβαλα δικό μου τιτλο, παίζοντας με κάποιες από τις προτάσεις του καθηγητή.

To GPS και ο εντοπιστής θέσεως

Νέες λέξεις, ελληνικές και εισαγόμενες, αναγκαίες και ευπρόσδεκτες.
Ο παραγωγικότερος λεξικογράφος μας καταγράφει τον καταιγισμό νεολογισμών του 21ου αιώνα και μας παροτρύνει να μιλάμε ελληνικά
Επιμέλεια αφιερώματος: ΛΑΜΠΡΙΝΗ ΚΟΥΖΕΛΗ

του ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΜΠΑΜΠΙΝΙΩΤΗ

Κατακλυζόμαστε από όγκους πληροφοριών, δηλ. από έννοιες που χρειάζονται τα «σχήματά» τους, τις λέξεις. Αρα κατακλυζόμαστε από λέξεις. Οσο η ζωή μας αλλάζει σε διάφορα επίπεδα (τεχνολογία, επιστήμη, καθημερινή ζωή, επικοινωνία, κοινωνία κ.λπ.) άλλο τόσο αλλάζουν και οι ανάγκες επικοινωνίας, άλλο τόσο αλλάζει η γλώσσα μας, κυρίως και εμφανώς στο λεξιλόγιο, λιγότερο και ανεπαισθήτως στη γραμματική και τη σύνταξη. Αυτό σημαίνει ότι ως ομιλητές τής γλώσσας, αναλογα με τις ανάγκες μας συχνά και με τις γλωσσικές μας προτιμήσεις, οδηγούμεθα να κατακτούμε αστό το λεξιλόγιο, λιγότερο ή περισσότερο. Σημαίνει ακόμη ότι οι καταγραφείς τής γλώσσας, οι λεξικογράφοι, οφείλουν να παρακολουθούν τα συμβαίνοντα στη γλώσσα και όχι άκριτα, βιαστικά, βεβιασμένα και επιδεικτικά, αλλά με κριτήρια, με σύνεση και φειδώ να αποτυπώνουν τις νέες λέξεις, τους νεολογισμοός, περιγράφοντας τη χρήση και προσδιορίζοντας προσεκτικά τις σημασίες τους. Ο σοφός γέρων των Παρισίων, ο Αδαμάντιος Κοραής, μάς έχει προειδοποιήσει εγκαίρως ότι η γλώσσα πρέπει «να ανακαινίζεται με ευλάβειαν και ησυχίαν, καθώς ανακαινίζονται τα ιερά των θεών, και όχι με την θορυβώδη και τυραννικήν αυθάδειαν, με την οποίαν υψώθη της Βαβέλ ο πύργος»!

Πληροφορική, οικονομία, ευζωία

Η πληροφορική, που έχει από καιρό μπει στη ζωή μας, τείνει να επιβάλει πλήθος νέων λέξεων. Μερικά παραδείγματα άβαταρ («ψηφιακή εικόνα ή αναπαράσταση με την οποία ο χρήστης παρουσιάζει τον εαυτό του στο Διαδίκτυο»), το εμπορικό σήμα βάιμπερ («εφαρμογή που επιτρέπει στους χρήστες την ανταλλαγή κλήσεων, μηνυμάτων, φωτογραφιών, βίντεο κ.ά.»), βάιραλ («αρχείο που διαδίδεται και γίνεται σύντομα πολύ δημοφιλές στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης»), βάιρους, βίρτσουαλ, γκουγκλ και γκουγκλάρω, γουάι-φάι («σύστημα ασύρματης σύνδεσης συσκευών στο Διαδίκτυο»), γουέμπ, ες-εμ-ες, η-μπάνκινγκ, κρασάρει (ο Η/Υ), κλικάρω, λάικ, λινκ, πι-ντι-εφ, πι-σι, σκάιπ, σόσιαλμίντια, σπαμ, στικ και στικάκι, τάμπλετ, τζι-πι-ες, τουίτερ, τρολ και τρολάρω.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αναδημοσιεύσεις, Γενικά γλωσσικά, Γλωσσικά δάνεια, Νεολογισμοί | Με ετικέτα: , , , , , | 234 Σχόλια »

Γενόσημα φάρμακα και μνημονιακά φαρμάκια

Posted by sarant στο 2 Δεκεμβρίου, 2013

 

Το σημερινό άρθρο δημοσιεύτηκε χτες, πρώτη Κυριακή (και πρώτη μέρα) του μήνα, στην Αυγή, στην τακτική στήλη μου «Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία». Η εικόνα είναι αυτή που συνόδευε το άρθρο στο ιστολόγιο των «Ενθεμάτων». Το άρθρο αναδημοσιεύεται εδώ χωρίς αλλαγές.

taiboΗ επικαιρότητα των τελευταίων ημερών ήταν ισόποσα μοιρασμένη, θα μπορούσε να πει κανείς, ανάμεσα σε υγεία και παιδεία, αφού και οι δυο κλάδοι υφίστανται τις επιπτώσεις των μνημονιακών δεσμεύσεων και των συνακόλουθων δρακόντειων περικοπών. Όμως στην παιδεία έχουμε αφιερώσει άλλα δύο σημειώματα (το τελευταίο ήταν τον Σεπτέμβριο του 2010) και, παρόλο που ο πειρασμός της επικαιροποίησης είναι μεγάλος, αφού όσα είχα γράψει τότε ισχύουν και σήμερα, διαλέγω για σημερινό θέμα τα φάρμακα και την υγεία.

Η λέξη «υγεία» στη μορφή αυτή είναι ελληνιστική· ο κλασικός αρχαίος τύπος είναι υγίεια και υγιεία, παράγωγα του επιθέτου υγιής, που είναι ήδη ομηρικό, και σήμαινε αυτόν που βρίσκεται σε άρτια σωματική κατάσταση, που είναι γερός, αλλά είχε από νωρίς και μεταφορικές σημασίες, ας πούμε στον Όμηρο κιόλας βρίσκουμε τη φράση «μύθος … μεν νυν υγιής», δηλαδή ο λόγος ο σωστός, που ταιριάζει στην περίσταση. Από το επίθετο υγιής έχουμε και το αρχαίο υγιηρός, το οποίο εξελίχτηκε σε υγηρός και με την αποβολή του άτονου αρχικού φωνήεντος μάς έδωσε το σημερινό γερός, ήδη από τα βυζαντινά χρόνια. Και από το ρήμα υγιαίνω, με τον ίδιο τρόπο, προέκυψε το γιαίνω, που κυρίως στην υποτακτική το χρησιμοποιούμε (ώσπου να γιάνει = να θεραπευτεί, να γίνει καλά).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , | 98 Σχόλια »

Τσηρώτο σ’ ένα κτήριο που γκρεμίζεται

Posted by sarant στο 8 Μαρτίου, 2012

 

Ξεκινώντας, μια ορθογραφική διευκρίνιση: κανονικά εγώ γράφω «τσιρότο», όπως όλος ο κόσμος, και «κτίριο», όπως ο περισσότερος κόσμος και η σχολική ορθογραφία· η παροδική παρασπονδία μου στον τίτλο του σημερινού άρθρου είναι ένα εύθυμο σχόλιο στο ότι ανέλαβε καθήκοντα Υπουργού Παιδείας ο καθηγητής Γ. Μπαμπινιώτης, ο οποίος στο λεξικό του εισηγήθηκε διάφορες καινοφανείς ορθογραφήσεις, σαν το τσηρώτο, που ανατρέπουν καθιερωμένες εδώ και αιώνες ορθογραφίες στο όνομα της υποταγής στην ετυμολογία, όχι πάντοτε σωστά πρέπει να πούμε. Κριτική στη δογματική άποψη Μπαμπινιώτη έχω κάνει εκτενώς σε παλιότερα άρθρα μου, οπότε σας παραπέμπω εκεί· προς στιγμή σκέφτηκα να ακολουθήσω σε όλο το άρθρο τις ορθογραφικές ιδιοτροπίες Μπαμπινιώτη, αλλά τελικά έκρινα ότι παραπάει.

Καθώς στο ιστολόγιο αναφερόμαστε συχνά στις απόψεις Μπαμπινιώτη, δεν θα μπορούσα να μην αφιερώσω ένα άρθρο στην υπουργοποίησή του, αν μη τι άλλο για να σας δώσω την ευκαιρία να πείτε τη γνώμη σας (εγώ δεν θα πω πολλά), αλλά και για να εκφράσω την κάπως αμήχανη στάση στην οποία με φέρνει αυτός ο διορισμός.

Ο οποίος διορισμός, βέβαια, ήταν αποτέλεσμα συμπτώσεων· ο κ. Μπαμπινιώτης, όπως λένε τα δελτία ειδήσεων, δεν ήταν η πρώτη επιλογή για το πόστο του υπουργού και βρίσκεται στον θώκο μόνο και μόνο επειδή έτυχε να αφήσει η κ. Διαμαντοπούλου τη θέση της και να αρνηθεί ο αναπληρωτής υπουργός την προαγωγή του. Δεν τους έπιασε ξαφνικά ο πόνος, εννοώ τους αρχηγούς των κομμάτων που στηρίζουν την κυβέρνηση, να τοποθετήσουν σε αυτή τη νευραλγική θέση έναν πεπειραμένο πανεπιστημιακό που γνωρίζει σε βάθος τα εκπαιδευτικά πράγματα. Αν ο κ. Αρβανιτόπουλος είχε δεχτεί θα ήταν εκείνος υπουργός τώρα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Λεξικογραφικά, Ορθογραφικά | Με ετικέτα: , , , | 425 Σχόλια »

Γενόσημα, μια λέξη κατοχυρώνεται

Posted by sarant στο 23 Φεβρουαρίου, 2012

Τώρα που γράφω αυτές τις γραμμές, ο ορθογράφος τού Word μού κοκκινίζει τη λέξη «γενόσημα», δεν την αναγνωρίζει, δεν περιλαμβάνεται στο λεξικό του, οπότε, με την αμείλιχτη λογική της μηχανής, τη θεωρεί ορθογραφικό λάθος. Τον συγχωρώ, διότι σε κανένα λεξικό δεν θα βρείτε τη λέξη γενόσημο, που μπήκε στην καθημερινότητά μας τις τελευταίες μέρες, με τις ανακοινώσεις ότι τα φάρμακα αυτά, αν και φτηνότερα, κρύβουν κινδύνους.

Λοιπόν, μια λέξη γεννιέται; Όχι ακριβώς. Η λέξη «γενόσημο» υπάρχει εδώ και κανα-δυο δεκαετίες, έχει μπει στην ελληνική νομική ορολογία εδώ και πέντε χρόνια τουλάχιστον, στην ορολογία του ευρωπαϊκού δικαίου εδώ και δέκα χρόνια, όμως τώρα έκανε το πρώτο μεγάλο της σουξέ, τώρα ακούστηκε σε δελτία ειδήσεων, τώρα σαν να λέμε κατοχυρώθηκε ως λέξη άξια να λεξικογραφηθεί σε γενικά λεξικά, βγαίνοντας από το γκέτο της ειδικής ορολογίας. Από δω και μπρος, τα λεξικά θα πρέπει να την συμπεριλάβουν στο λημματολόγιό τους.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Επικαιρότητα, Λεξικογραφικά, Ορολογία | Με ετικέτα: , , , , | 299 Σχόλια »