Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Γιάννης Οικονόμου’

Πόσα αρσενικά άρθρα βλέπουμε χωρίς να τα βλέπουμε;

Posted by sarant στο 14 Μαρτίου, 2022

Ο τίτλος του σημερινού μας άρθρου είναι παραλλαγή του τίτλου ενός βίντεο που κυκλοφόρησε πρόσφατα. Δείτε το -δεν διαρκεί πολύ, άλλωστε, ούτε ενάμισι λεπτό.

Παρουσιάζει μιαν έφηβη κοπέλα να βλέπει παντού αφίσες διατυπωμένες στο αρσενικό γένος (Ο νικητής, Ο ζωγράφος στον 20ό αιώνα, Ο τελευταίος πολίτης, Γίνε ο καλύτερος σεφ), δηλαδή διατυπώσεις που αποκλείουν σε ένα επίπεδο την ίδια και όλες τις γυναίκες.

Θα πείτε, όταν λέμε «ο Έλληνας πολίτης», «ο ευσυνείδητος υπάλληλος», «ο πιο καλός μαθητής της τάξης» δεν εννοούμε μόνο άντρες ή αγόρια. Μπορεί να είναι (και συχνότερα είναι) κοπέλα αυτή που έχει την καλύτερη επίδοση στα μαθήματα. Ωστόσο, όταν στα ελληνικά ακούσουμε «ο μαθητής» σχηματίζεται στο μυαλό μας η εικόνα ενός αγοριού. Όταν ακούμε «οι υπουργοί», η εικόνα μερικών κουστουμαρισμένων κυρίων.

Σύμφωνα με την επικρατούσα άποψη, στα ελληνικά το αρσενικό γένος είναι μη σημασμένο, δηλ. όταν λέμε «ποιος είναι;» εννοούμε αδιακρίτως «ποιος ή ποια», ενώ όταν λέμε «ποια είναι» εννοούμε ειδικά γυναίκα (οπότε θα το χρησιμοποιήσουμε μόνο στο «ποια γέννησε χτες» ή «ποια άπλωσε ρούχα στην ταράτσα», που δεν είναι αντρικές ενασχολήσεις).

Θα πει κάποιος: Όταν λέμε «όσοι» εννοούμε «όσοι άνθρωποι». Δεν είναι άνθρωποι οι γυναίκες; Αυτό βέβαια αντιστρέφεται -αν πούμε «όσες» εννοώντας «όσες υπάρξεις». Αφού μάλιστα οι γυναίκες στην Ελλάδα είναι πλειοψηφία (51%) αδικούμε λιγότερες έτσι.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Δύο φύλα, Διαφημίσεις, Θηλυκό γένος, Μεταμπλόγκειν | Με ετικέτα: , , , , | 222 Σχόλια »

Ο μπερντές των Βρετανών

Posted by sarant στο 19 Αυγούστου, 2019

Τα άρθρα που βάζω στο ιστολόγιο κάθε μέρα, τα αναδημοσιεύω και στο Φέισμπουκ όπως και στο Τουίτερ -στη μια περίπτωση αυτό γίνεται αυτόματα, στην άλλη πρέπει να το φροντίσω εγώ. Στο Φέισμπουκ γίνεται συχνά συζήτηση για τα άρθρα, αλλά ποτέ δεν φτάνει σε μεγάλο αριθμό σχολίων όπως στο ιστολόγιο -το κάθε μέσο έχει τις ιδιομορφίες του. Στο Τουίτερ πολύ πιο σπάνια γίνεται συζήτηση.

Το σημερινό άρθρο είναι εξαίρεση, με την έννοια ότι γεννήθηκε από ένα σύντομο σχόλιο που έκανα στο Φέισμπουκ, και που το συντόμεψα ακόμα περισσότερο στο Τουίτερ -όπου, να θυμίσω, το όριο είναι 280 χαρακτήρες, παναπεί καμιά σαρανταριά λέξεις, αντε 50. Είδα όμως πως το θέμα έχει αρκετό ενδιαφέρον και θα’ταν κρίμα να μην δημοσιευτεί και στο ιστολόγιο, που είναι και το πιο μόνιμο από τα τρία βήματα δημοσιευσης, κι έτσι γράφω το σημερινό άρθρο, στο οποίο ενσωματώνω πολλά πράγματα από τη συζήτηση που έγινε στην ομάδα Υπογλώσσια του Φέισμπουκ. Έτσι κι αλλιώς, εδώ δεν υπάρχει περιορισμός στην έκταση των άρθρων, και βέβαια το κοινό του ιστολογίου δεν ταυτίζεται με το κοινό του Φέισμπουκ ή του Τουίτερ -δυσκολεύομαι ακόμα να γράψω «τα κοινά», πάντως εικάζω πως η τομή των τριών συνόλων δεν θα είναι ιδιαίτερα πολυμελής.

Στο Ηνωμένο Βασίλειο, θα το έχετε αντιληφθεί, τα έχουν μπλέξει κάπως με το Μπρέξιτ. Η νέα κυβέρνηση των Συντηρητικών υποστηρίζει ότι θα σεβαστεί την καταληκτική ημερομηνία της 31ης Οκτωβρίου για το Μπρέξιτ, κάτι που σημαίνει στην πράξη ότι, αν δεν υποχωρήσει η Ευρωπαϊκή Ένωση, οδεύουμε προς άτακτο Μπρέξιτ, χωρίς συμφωνία δηλαδή.

Ο ηγέτης των Εργατικών, ο Τζέρεμι Κόρμπιν, σε επιστολή που έστειλε στους άλλους ηγέτες κομμάτων της αντιπολίτευσης, δήλωσε την πρόθεσή του να καταθέσει πρόταση μομφής κατά της κυβέρνησης.

Σε περίπτωση που η πρόταση αυτή στεφθεί με επιτυχία, με τη βοήθεια προφανώς «ανταρτών» βουλευτών του Συντηρητικού κόμματος, ο Κόρμπιν ζήτησε τη στήριξη των άλλων κομμάτων για να σχηματίσει κυβέρνηση αυστηρά περιορισμένου χρόνου με στόχο να συμφωνηθεί με την ΕΕ η μετάθεση της ημερομηνίας αποχώρησης, και στη συνέχεια να συγκαλέσει εκλογές ώστε να αποφασίσει ο λαός αν θέλει την αποχώρηση από την ΕΕ ή την παραμονή.

Η ιδέα του Κόρμπιν έχει τα θετικά της αλλά δεν είναι καθόλου βεβαιο πως θα εξασφαλίσει τη συμφωνία άλλων κομμάτων. Εκτός αυτού, ακόμα κι αν γινόταν ένα δεύτερο δημοψήφισμα (κάτι που μόνο η Βουλή μπορεί να αποφασίσει), το αποτέλεσμα μάλλον θα ήταν το ίδιο.

Αυτά μπορούμε να τα συζητήσουμε στα σχόλια, όμως εδώ λεξιλογούμε κι έτσι θα λεξιλογήσουμε για τον μπερντέ των Βρετανών.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αργκό, Βουλή, Γλωσσικά ταξίδια, Γλωσσικά δάνεια, Διεθνής πολιτική, Ευρωπαϊκή Ένωση, Λαπαθιώτης, Μεγάλη Βρετανία | Με ετικέτα: , , , , , , | 115 Σχόλια »

Τα μυστικά του φλιτζανιού

Posted by sarant στο 30 Μαρτίου, 2015

flitzaniΟ τίτλος είναι εντελώς παραπλανητικός: δεν πρόκειται να σας αποκαλύψω τι λέει η μοίρα σας, δεν έχω χάρισμα καφετζούς και εδώ που τα λέμε δεν πιστεύω στην καφεμαντεία ή σε κάποιαν άλλη μαντεία, αν και αναγνωρίζω ότι η μέθοδος έχει ένα σαφές πλεονέκτημα απέναντι σε άλλες μορφές μαντείας, διότι, αν μη τι άλλο, τουλάχιστον πίνεις τον καφέ. Οπότε δεν έχω σκοπό να σας «πω το φλιτζάνι», άλλα είναι τα μυστικά του φλιτζανιού που θέλω να σας φανερώσω. Θα μπορούσατε άλλωστε να το υποθέσετε, διότι, ως γνωστόν, εμείς εδώ λεξιλογούμε.

Και θα λεξιλογήσουμε για το φλιτζάνι, και ειδικότερα για την ετυμολογία της λέξης.

Αν ανοίξετε τα λεξικά, θα δείτε ότι η λέξη φλιτζάνι είναι δάνειο από τα τουρκικά. Συγκεκριμένα, το δανειστήκαμε από έναν διαλεκτικό τύπο, filcan (προφ. φιλτζάν), ενώ ο επικρατέστερος τουρκικός τύπος είναι fincan, που είναι δάνειο από τα αραβικά, και με τη σειρά του ανάγεται στο αρχαίο περσικό pingan.

Αυτά λέει το ετυμολογικό λεξικό του Μπαμπινιώτη, και είναι σωστά, αλλά δεν τελειώνει εδώ η ετυμολογική αλυσίδα -μόλις αρχίζει, θα έλεγε κανείς. Αλλά πριν προχωρήσουμε, ας πούμε παρεμπιπτόντως ότι, επειδή το φλιτζάνι είναι δάνεια λέξη, δεν έχει βάση η γραφή της με ύψιλον, *φλυτζάνι, που συνηθιζόταν παλιότερα. (Ίσως το ύψιλον προτιμήθηκε επειδή θυμίζει το σχήμα του φλιτζανιού, πάντως είναι μια περίπτωση αδικαιολόγητου ύψιλον, όπως επίσης συμβαίνει με τις διαδεδομένες αλλά επίσης αστήρικτες γραφές *φυστίκι και *μπύρα).

Θα υποστηρίξω σε αυτό το άρθρο ότι η περσική λέξη έχει ελληνική αρχή, επομένως το φλιτζάνι είναι αντιδάνειο. Με τα γλωσσικά δάνεια και ιδίως τα αντιδάνεια ασχολούμαι εδώ και πολλά χρόνια, διότι με σαγηνεύει αυτό το δούναι και λαβείν (το αλισβερίσι, το νταραβέρι!) των γλωσσών και των πολιτισμών, που τελικά καταργεί κάθε έννοια ‘κυριότητας’ μιας γλώσσας πάνω στις λέξεις.

Αλλά θα μπορούσα να το βάλω και σε κουίζ: μπορείτε να μαντέψετε από ποια ελληνική λέξη προέρχεται η λέξη «φλιτζάνι»; Δεν νομίζω πως θα το βρείτε, αν δεν το ξέρετε, αλλά να σας δώσω μια βοήθεια: η λέξη από την οποία προέρχεται μας φέρνει στο νου τα σχολικά μας χρόνια. Τώρα, μάλλον θα το βρείτε.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αντιδάνεια, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , | 299 Σχόλια »