Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Γιάννης Παπαϊωάννου’

Τα ντόμινα του κυρίου

Posted by sarant στο 13 Νοέμβριος, 2012

Προχτές, στη συζήτηση για τον προϋπολογισμό στη Βουλή, ειπώθηκε ότι αν η Ελλάδα χρεοκοπήσει, τότε υπάρχει φόβος να καταρρεύσει ολόκληρη η Ευρωζώνη, εξαιτίας του «φαινομένου του ντόμινου» (κατά πάσα πιθανότητα είπαν «του ντόμινο», αλλά οι ίδιοι λένε και «του τσίρκο» και σε λίγο θα πούνε και «του πιάνο», εγώ τις ελληνικές λέξεις τις κλίνω). Δεδομένου όμως ότι αυτό ειπώθηκε πριν από την ψηφοφορία και στη συνέχεια εγκρίναμε τον προϋπολογισμό, κάθε κίνδυνος χρεοκοπίας έχει εκλείψει, οπότε το θέμα αποκτά ακαδημαϊκό πλέον ενδιαφέρον, κι έτσι μπορώ κι εγώ με ήσυχη τη συνείδηση να λεξιλογήσω γι’ αυτή την πολύ ενδιαφέρουσα λέξη και έκφραση. Αν και τελικά, όχι με εντελώς ήσυχη τη συνείδηση. Διότι μπορεί μεν η χώρα να έχει σωθεί, αλλά, ενώ ξεκινούσα να γράφω το άρθρο μου, διαπίστωσα ότι για το ίδιο θέμα έχει ήδη γράψει ένα θαυμάσιο σημείωμα ο φίλος Νίκος Λίγγρης στη Λεξιλογία -σκέφτηκα προς στιγμή να γράψω για άλλο πράγμα, έπειτα όμως λυπήθηκα την προεργασία που είχα κάνει, οπότε μένω στο ντόμινο και το φαινόμενό του. Ή μάλλον στα ντόμινα, διότι είναι πολλά.

Για τον πιο πολύ κόσμο, ντόμινο είναι εκείνο το παιχνίδι, κινέζικης μάλλον καταγωγής, που παίζεται με 28 πλακίδια, κοκάλινα ή από φίλντισι, που το καθένα χωρίζεται σε δυο μισά, και στο κάθε μισό έχει επάνω από καμία έως έξι κουκίδες όπως οι όψεις του ζαριού (βέβαια, το ζάρι δεν έχει όψη με μηδέν κουκίδες). Πώς ακριβώς παίζεται το ντόμινο δεν καλοθυμάμαι, πάντως βάζεις τα πλακίδια έτσι που να εφάπτονται οι άκρες που έχουν επάνω τον ίδιο αριθμό κουκίδων, όπως στην εικόνα αριστερά. Έτσι κι αλλιώς πρόκειται για μάλλον βαρετό παιχνίδι, η λέξη όμως έχει συναρπαστική ιστορία, ετυμολογία και φρασεολογία.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in Γιουτουμπάκια, Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Λογοτεχνία | Με ετικέτα: , , , , , | 382 Σχόλια »

Μπιρ και όχι μπιτ

Posted by sarant στο 20 Ιουλίου, 2012

Διάβαζα τις προάλλες ένα άρθρο για τις ιδιωτικοποιήσεις των αεροδρομίων, και βρήκα εκεί τη φράση «υπάρχει σχέδιο να δοθούν τα αεροδρόμια μπιτ παρά», που μου δίνει την αφορμή για το σημερινό αρθράκι. Διότι, μπιρ και όχι μπιτ.

Δεν είναι βέβαια υποχρεωμένος να ξέρει κανείς τούρκικα, αλλά αν είναι να χρησιμοποιεί τουρκικές εκφράσεις καλύτερα να τις χρησιμοποιεί σωστά. Θέλω να πω, η σωστή έκφραση στα τούρκικα είναι «μπιρ παρά», και σημαίνει «έναν παρά», αφού το μπιρ (bir) είναι ο αριθμός ένα στα τούρκικα.

Μπιρ παρά θα πει λοιπόν «έναν παρά», και ο παράς ήταν ευτελές νόμισμα, το πιο μικρό που υπήρχε στην οθωμανική εποχή (η λίρα είχε 100 γρόσια και το γρόσι είχε 40 παράδες) επομένως αν πουλήσεις κάτι έναν παρά το δίνεις σχεδόν τζάμπα, μισοτιμής, κοψοχρονιά, το σκοτώνεις, το δίνεις πάμφθηνα, χάρισμα, όσο-όσο, το βγάζεις στο σφυρί, το δίνεις αντί πινακίου φακής (όλες αυτές τις εκφράσεις και μερικές ακόμα, και μαζί την προβληματική ετυμολογία της λέξης κοψοχρονιά, μπορείτε να τις βρείτε σε ένα παλιότερο άρθρο που το είχα γράψει για να βοηθήσω το εθνοσωτήριο έργο των αποκρατικοποιήσεων).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in τούρκικα, Ετυμολογικά, Μελοποιημένη ποίηση, Πρόσφατη ιστορία, Ποίηση, Τραγούδια, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , , , | 121 Σχόλια »

Μετά από την αγρύπνια και πριν το χάραμα

Posted by sarant στο 23 Μαρτίου, 2012

Η φράση του τίτλου δεν κρύβει κάποιο μήνυμα, είναι απλή συγκόλληση από δυο άλλες φράσεις, παρμένες από δυο στίχους: έναν πολύ γνωστό στίχο τραγουδιού κι έναν μάλλον άγνωστο στίχο ποιήματος. Ο πολύ γνωστός στίχος, φυσικά, είναι το «Πριν το χάραμα», τίτλος και αρχικός στίχος του ρεμπέτικου τραγουδιού του Γιάννη Παπαϊωάννου: Πριν το χάραμα μονάχος εξεκίνησα… Ο μάλλον άγνωστος στίχος ανήκει σ’ ένα νεανικό ποίημα του Κώστα Βάρναλη, με τίτλο «Πώς εθρήνησαν για τη Σαπφώ τα κορίτσια της όταν αγάπησε τον Αλκαίο», γραμμένο το 1911, που αρχίζει ως εξής: «Ω! ας κάτσουμε στον ήλιο αγαπημένες / μετά από την αγρύπνια! κι ας χυθούνε/ τα ψιλά μαλλιά μας στα γυμνά μέσα / τα γόνατά μας».

Θα μου πείτε, ποιος είναι ο λόγος αυτής της κοπτοραπτικής -για να σας καθησυχάσω, δεν σκέφτομαι να καλλιεργήσω το είδος, δηλαδή να φτιάχνω  στίχους συγκολλώντας ημιστίχια από γνωστά τραγούδια και ποιήματα, αν και θα είχε γούστο σαν στιχουργική άσκηση. Όχι όμως, ο υβριδικός στίχος του τίτλου έχει άλλο λόγον ύπαρξης· συγκεκριμένα, και τα δυο σκέλη του τίτλου θεωρούνται λάθος και τα περισσότερα εγχειρίδια που δίνουν συμβουλές για τη σωστή χρήση της γλώσσας συνιστούν να αποφεύγονται. Δηλαδή, θεωρείται λάθος να συντάσσουμε το πριν χωρίς την πρόθεση «από», πρέπει να λέμε «πριν από»· αλλά για το μετά ισχύει το αντίστροφο: η σύνταξη «μετά από» θεωρείται λαθεμένη και προτιμάται το απλό «μετά». Θα μπορούσαμε να πούμε ότι υπάρχει ένας διπλός κανόνας, που θα τον βαφτίσω «πριν από, μετά χωρίς από». Αν ακολουθήσουμε αυτό τον κανόνα, ο διορθωμένος τίτλος μας γίνεται: Μετά την αγρύπνια και πριν από το χάραμα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Λαθολογία | Με ετικέτα: , , , , , , | 78 Σχόλια »