Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Γιάννης Παραβόλας’

Κείμενα του Εικοσιένα – 7: Βλάχος είμαι και ‘ληνικά δεν ηξέρω – Επιστολές κλεφτών το 1799

Posted by sarant στο 6 Απριλίου, 2021

Μια και μπήκαμε στη χρονιά που σημαδεύει τη 200ή επέτειο του ξεσηκωμού του Εικοσιένα, πριν από λίγο καιρό σκέφτηκα να καθιερώσω μια νέα στήλη στο ιστολόγιο, που θα τη δημοσιεύω κάθε δεύτερη Τρίτη, εναλλάξ δηλαδή με το βιβλίο του πατέρα μου, και που θα παρουσιάζει κείμενα της εποχής του 1821. Δεν αποκλείεται να διατηρήσω τις δημοσιεύσεις ως το τέλος της χρονιάς, αν βέβαια υπάρχει ως τότε αρκετό υλικό από μεριάς μου και αρκετό ενδιαφέρον από δικής σας πλευράς. Θα δώσω προτεραιότητα σε κείμενα που δεν είναι διαθέσιμα στο Διαδίκτυο.

Από την προηγούμενή μου τριβή με κείμενα της εποχής, που βέβαια ήταν πολύ έντονη όσο συγκέντρωνα υλικό για το βιβλίο μου Το ζορμπαλίκι των ραγιάδων, έχω υπόψη μου κάμποσα τέτοια κείμενα, αλλά όποιος έχει υπόψη του κείμενο που το θεωρεί αξιόλογο προς δημοσίευση μπορεί να μου το στείλει στο γνωστό μέιλ, sarantπαπάκιpt.lu.

Το σημερινό άρθρο είναι το έβδομο της σειράς – το προηγούμενο βρίσκεται εδώ.

Θα παρουσιάσω σήμερα τις επιστολές δυο κλεφταρματολών προς τους άρχοντες της Λευκάδας: του Γιάννη Παραβόλα και του Ραφτογιάννη. Και τα δυο γράμματα στάλθηκαν περί το 1799, σε μια περίοδο δηλαδή όπου η Λευκάδα (τότε Αγία Μαύρα) και τα άλλα Εφτάνησα βρίσκονταν υπό ρωσοτουρκική προστασία -μια παράδοξη συγκατοίκηση που δεν διάρκεσε πολύ και για την οποία το ευρύ κοινό δεν ξέρει πολλά, αλλά τον ναύαρχο Ουσακόφ που την υλοποίησε τον γιορτάζουν ως άγιο στην Κέρκυρα βοηθούντος και του ρωσικού τουριστικού συναλλάγματος.

Τα κείμενα εγώ τα πήρα από το βιβλίο του Σπύρου Ασδραχά «Πρωτόγονη επανάσταση: Αρματολοί και κλέφτες (18ος-19ος αιώνας)» (ΕΑΠ, 2019) αλλά τα είχε πρωτοδημοσιεύσει ο Ν.Γ.Σβορώνος (ΕΕΜΣ 1 (1939) σ. 111-113).

Ο Ασδραχάς τα θεωρεί «από τις καλύτερες περιπτώσεις δημοτικού λόγου» που «διατηρούν όλη την εκφραστική αμεσότητα ενώ σύγχρονα αποτελούν αυθεντικά τεκμήρια για τη διάγνωση της νοοτροπίας του κλέφτη (γράμμα Ραφτογιάννη)» ή για «τα κίνητρα που οδηγούν στην κλεφτουριά (γράμμα Παραβόλα)» ενώ δίνουν πληροφορίες για τις σχέσεις αρματολού και κλέφτη ή για τις σχέσεις του κλέφτη με τον λαό χωρίς εξιδανικεύσεις.

Ο Ασδραχάς έχει κάνει αυτοψία στο Ιστορικό Αρχείο της Λευκάδας οπου βρίσκονται τα δυο έγγραφα και τα παρουσιάζει δηλώνοντας πού χωρίζονται οι γραμμές και ποιες διορθώσεις έχει κάνει ο ίδιος, στοιχεία που όμως δυσκολεύουν την ανάγνωση γι’ αυτό και τα παραλείπω. Χωρίζω επίσης σε παραγράφους για να είναι πιο ευανάγνωστο.

Σημειώνω ότι ο Ασδραχάς έχει επιμεληθεί το κείμενο χωρίζοντας λέξεις κτλ. Για παράδειγμα, ο Ραφτογιάννης γράφει «οπουναηνεμερα κε η πηστηκη τροηρου αμμου βασταν τα ποδαρηα οχη τη νηχτα» αλλά εσείς διαβάζετε «οπού να είναι μέρα και οι πιστικοί τροΰρου, α μου βαστάν τα ποδάρια, όχι τη νύχτα«.

Και στις δυο επιστολές κάνει εντύπωση η αξιοπρέπεια των δυο κλεφτών -που ξέρουν τη θέση τους αλλά και τη δύναμη που τους δίνει το όπλο. Ορισμένα σημεία είναι δυσνόητα για τον σημερινό αναγνώστη -θα τα συζητήσουμε μαζί αν έχετε όρεξη. Ο Ασδραχάς δίνει τις εξής εξηγήσεις λέξεων:

κάνω ζάπι, ζαπίζω = κυριεύω (τουρκ. zapt etmek)
ζαράρι = ζημιά (τουρκ. zarar)
ισμέτι, χισμέτι = υπηρεσία, υποχρέωση (τουρκ. hizmet)
μονοφιλίκικα = μεροληπτικά
ντουρούσικος = ευθύς, ντόμπρος (τουρκ. dürüst)
τζεφτουλίκια = τσιφλίκια

Σε μία από αυτές τις περιπτώσεις διαφωνώ και θα το εξηγήσω στο τέλος. Σημειώνω επίσης ότι α = αν και ότι στο πρώτο γράμμα ο Παραβόλας γράφει το ευφωνικό γ μπροστά από φωνήεν (γή = ή, γείδος κτλ.)

Ο καπετάν Χρίστος που μνημονεύεται στο πρώτο γράμμα είναι ο Χρίστος Κατσικογιάννης, γιος του αρματολού Γιάννη Μπαμπάτσικου ή Κατσικογιάννη, που αργότερα εξοντώθηκε από ανθρώπους του Αλήπασα.

Τον καιρό εκείνο ο Ραφτογιάννης και ο Παραβόλας έχουν διωχθεί απο τη Λευκάδα ύστερα από παρέμβαση του Αλήπασα, που ζήτησε από τις αρχές των Εφτανήσων να εκκαθαρίσουν τα νησιά από τους παράνομους που άφηναν το οθωμανικό έδαφος για να βρουν καταφύγιο εκεί.

Επιστολή Γιάννη Παραβόλα:

Εκλαμπρότατοι αφεντάδες της Αγιομαύρας την εκλαμπρότη σας δουλικώς προσκυνώ και με το ταπεινό μου γράμμα σάς φανερώνω: τί μεγάλα κάζα έκαμα εις τους τόπους σας και με κυνηγάτε;

Εγώ δεν επήρα κανενός μίγια κότα στανικώς, όξου α με φίλεψε κανένας. Με την Τουρκιά οπού έχω να κάμω, μου επήρανε δυο-τρεις φορές το γείδος μου και με κυνηγάνε και μένανε και τους πειράζω και γω. Τώρα εγώ με τους τόπους σας δεν έχω να κάμω, μούνε μου έρχεται παράπονο, οπού δίχως να σας πειράζω να με κυνηγάτε, οπού μ’ έχετε πατριώτη και θενά με κάμετε να την αφήκω την πατρίδα μου.

Και λέτε οπώς σας στενεύει ο καπετάν Χρίστος και σας λέγει να του δώκετε θέλημα να με κυνηγήσει με Τούρκους μέσα στους τόπους σας. Δότε του να φέρει και Τούρκους μέσα ευτού, να σας προδώκει τη χώρα ωσάν και πρώτα. Και σας λέγει οπώς με φυλάτε ευτού μέσα και δεν του λέτε οπώς με φυλάγει ο γίδιος, ωσάν και πέρσι, οπού μ’ έβανε να χαλάσω τα τζεφτουλίκια του πασά. Και τώρα αυτήνοι με φυλάνε, διατί ανί με κυνηγήσουνε, τους σκοτώνω τα βόδια τους και τους ανθρώπους τους και τα γεννήματά τους τα καίγω και ό,τι μπορέσω θενά τους κάμω.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in 1821, Όχι στα λεξικά, Κείμενα, Παλιότερα ελληνικά | Με ετικέτα: , , , , , , | 107 Σχόλια »