Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Γιώργος Ζεβελάκης’

Το Παρίσι και ο ανεκπλήρωτος πόθος

Posted by sarant στο 17 Σεπτεμβρίου, 2017

Τούτο το σαββατοκύριακο είπα να πεταχτώ μέχρι το Παρίσι -με τα καινούργια τρένα, η μετάβαση απ’ το Δουκάτο διαρκεί μόλις δύο ώρες, λίγο λιγότερο απ’ όσο κάνει το αεροπλάνο από την Ελλάδα.

Δεν ήταν πάντοτε έτσι. Τον μεσοπόλεμο, ας πούμε, που το Παρίσι μεσουρανούσε, το ταξίδι από την Ελλάδα βαστούσε μέρες, το συνηθέστερο με πλοίο ως τη Μασσαλία κι από εκεί με τρένο. Αλλά το βασικό εμπόδιο δεν ήταν ο χρόνος μα το κόστος του ταξιδιού.

Τότε, ένα ταξίδι στο Παρίσι ήταν όνειρο ζωής. Πολλοί είχαν καταφέρει να το εκπληρώσουν, αλλά ο Ορέστης Λάσκος έγραψε ένα ποίημα, που έγινε άλλωστε διάσημο, για κάποιον που δεν θέλησε να εκπληρώσει τον πόθο του ενώ μπορούσε:

Το Παρίσι

Ξέρω έναν κύριο παράξενο πολύ
που λόγια πάντ’ αλλόκοτα μιλεί
για το Παρίσι
στην συντροφιά μας όταν έρθει να καθίσει.

Λένε γι’ αυτόν
πως από τα μαθητικά του χρόνια είχεν ορίσει,
μοναδικό
μες στη ζωή του ιδανικό
να πάει στο Παρίσι.

Χρόνια και χρόνια τον μεθούσε
τ’ ονειρεμένο αυτό ταξίδι
που ποθούσε.

Παντού για κείνο συζητούσε·
μες στα όνειρά του αυτό θωρούσε·
τόσο, που ο πόθος του με τον καιρό
του ’γινε μες στην ύπαρξή του ένα στολίδι
λαμπρό.

Να πάει στο Παρίσι…

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in Ποίηση, Τραγούδια, Ταξιδιωτικά | Με ετικέτα: , , , , , , , | 88 Σχόλια »

Η αθώα περιστερά (χρονογράφημα του Κ. Βάρναλη)

Posted by sarant στο 30 Ιουλίου, 2017

Το σημερινό χρονογράφημα το θυμήθηκα τις προάλλες, που είχε γίνει στα σχόλια μια συζήτηση για το πώς μπορεί κανείς να μαγειρέψει περιστέρια -αφού, όπως θα δείτε, περιστρέφεται γύρω από αυτό ακριβώς το θέμα.

Όμως, μαγείρεμα περιστεριών υπό ειδικές συνθήκες -μέσα στην Κατοχή και μάλιστα μέσα στον εφιαλτικό χειμώνα του 1941-42. Το χρονογράφημα που θα παραθέσω σήμερα δημοσιεύτηκε στην Πρωία στις 11 Ιανουαρίου του 1942.

Δεν περιλαμβάνεται στον τόμο με τα Αττικά χρονογραφήματα που εξέδωσα πέρυσι, διότι το έχω κρατήσει για άλλον τόμο, που θα ακολουθήσει, το 2018 ή το 2019 αν είμαστε γεροί, με (προσωρινό) τίτλο «Του καφενείου και της ταβέρνας». Ωστόσο δεν είναι και άγνωστο στους νεότερους αναγνώστες, αφού συμπεριλαμβάνεται στον τόμο «Φέιγ βολάν της Κατοχής» με 80 κατοχικά χρονογραφήματα του Βάρναλη που τα διάλεξε ο φίλος Γιώργος Ζεβελάκης.

Το χρονογράφημα όπως θα δείτε δεν αφήνει να φανεί η φονική πείνα του χειμώνα εκείνου -προφανώς η λογοκρισία δεν θα το επέτρεπε. Από την άλλη, μην ξεχνάμε πως για να τονωθεί το ηθικό του αναγνώστη ώστε να αντέξει τη μαυρίλα, χρειάζονταν εύθυμα κι αισιόδοξα κείμενα.

Στο ιστολόγιο δεν έχουμε δημοσιεύσει άρθρο για το περιστέρι, δηλαδή για τα λεξιλογικά και τα φρασεολογικά του. Να πούμε απλώς ότι υπάρχει η έκφραση «κάνει την αθώα περιστερά» για κάποιον που παριστάνει ότι δεν έχει καμιά συμμετοχή σε κάποια επιλήψιμη πράξη, ακριβώς επειδή το περιστέρι είναι σύμβολο όχι μόνο της ειρήνης αλλά και της αθωότητας.

Η αθώα περιστερά
(Πρωία, 11.01.1942)

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βάρναλης, Ζωολογία, Κατοχή, Χρονογραφήματα, ζώα, μαγειρική | Με ετικέτα: , , , | 130 Σχόλια »

Φρούτσου φρούτσου το φουστάνι, πάρτε μας Αμερικάνοι

Posted by sarant στο 15 Μαρτίου, 2015

Στην ποιητική συλλογή «Οργή λαού», που εκδόθηκε μετά τον θάνατο του Κώστα Βάρναλη σε επιμέλεια του Γ. Π. Σαββίδη, και που περιέχει ποιήματα που έγραψε ο Βάρναλης την τελευταία δεκαετία της ζωής του, σχεδόν όλα μέσα στη δικτατορία της 21ης Απριλίου, και ειδικότερα στην ενότητα «Άλλα σατιρικά της εφταετίας», υπάρχει και το εξής ποίημα, με τίτλο «Παρωδία».

Ήρθανε, ωραία κόρη,
ήρθαν οι Αμερικάνοι…
Φρούτσου, φρούτσου το φουστάνι,
πάρτε μας, Αμερικάνοι…
(Δημοτικό μανιάτικο)

Πέσανε χιλιάδες γλάροι
στ’ αχαμνούλι μας τομάρι,
οι συμμάχοι Αμερικάνοι,
δεν αφήσανε λιμάνι.

Πήρανε βουνά και δάση
για τον Έχτο Στόλο βάση
(«διευκόλυνση» αιωνία,
έτσι λέγ’ η «συμφωνία»!)

Καθανείς τη φαμελιά του,
τα παιδιά και τα σκυλιά του.
Θα μασάνε ολημερίς
κι άμε διώχ’ τους, αν μπορείς.

Θα σ’ αρπάξουν απ’ τ’ αυτί
να σε διώξουν σένα αυτοί.
Θα σε μπαγλαρώσουν και
«Άι σιχτίρ, βαλκανικέ!»

Οι τροχοί τους θα σαρώνουν
κι ούτε σέντσι θα πλερώνουν.
Τώρα στων θεών το χώμα
με τα νύχια, με το στόμα

σκάψε για χιλιάδες πάτους
άλλες τόσες αποπάτους.
Σε λιγάκι θα μιλάς
Τέξας γλώσσα, αρχαία Ελλάς

και δε θα ρωτά κανείς
πού ’ναι η χώρα η ελληνίς.
Κι άμα ρίξουν πρώτες οι ΗΠΑ
όλη θα γενείς μια τρύπα!

Δεν θα αναλύσω το ποίημα, αν και μπορείτε βέβαια να το σχολιάσετε. Θα σταθώ στο μότο, στο τετράστιχο που προτάσσει ο Βάρναλης στο ποίημά του, που το επαναλαμβάνω εδώ:

Ήρθανε, ωραία κόρη,
ήρθαν οι Αμερικάνοι…
Φρούτσου, φρούτσου το φουστάνι,
πάρτε μας, Αμερικάνοι…
(Δημοτικό μανιάτικο)

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βάρναλης, Δημοτικά τραγούδια, Ποίηση, Χρονογραφήματα | Με ετικέτα: , , , , , | 195 Σχόλια »

Τα Φέιγ βολάν της Κατοχής και ο Βάρναλης ως δημοσιογράφος

Posted by sarant στο 28 Δεκέμβριος, 2014

b123764Την περασμένη Παρασκευή 19 Δεκεμβρίου πήρα μέρος σε μια ωραία εκδήλωση στην Ηλιούπολη, με θέμα τον Κώστα Βάρναλη. Οι διοργανωτές, ο Όμιλος Κώστας Βάρναλης όπως λέγονται, θέλησαν να τιμήσουν τα 40 χρόνια από τον θάνατο του Κώστα Βάρναλη (16.12.1974) κι έτσι, παίρνοντας σαν αφετηρία το βιβλίο «Φέιγ βολάν της Κατοχής», που περιλαμβάνει μια επιλογή από τα κατοχικά χρονογραφήματά του, θέλησαν να δώσουν μια συνολικότερη εικόνα του δημιουργού κι έτσι προσκάλεσαν αρκετούς μελετητές του έργου του που ο καθένας αναφέρθηκε και σε διαφορετική πτυχή του έργου του Βάρναλη. Ανάμεσα στις ομιλίες προβλήθηκαν ντοκιμαντέρ για τον Βάρναλη καθώς και στιγμιότυπα από την κηδεία του.

Το βιβλίο «Φέιγ βολάν της Κατοχής» (εκδόσεις Καστανιώτης, 2007) περιλαμβάνει χρονογραφήματα του Βάρναλη γραμμένα το 1942 και το 1943, στη «βαθιά Κατοχή» δηλαδή. Ο Γιώργος Ζεβελάκης είχε την ευφυή ιδέα να μην παρουσιάσει χρονολογικά τα χρονογραφήματα, αλλά να τα χωρίσει σε ενότητες ανάλογα με το θέμα τους: Ιστορίες εσωτερικού χώρου, Περιπλανήσεις στην πόλη, Προς άγραν τροφής, Οίνος ευφραίνει καρδίαν, Αττικοί περίπατοι, Καιρού επιτρέποντος, Εκτός τόπου και χρόνου, και Τέχνη και Ζωή.

Οι διοργανωτές προσκάλεσαν κι εμένα, και δέχτηκα με χαρά, ιδίως επειδή στο πάνελ συμμετείχαν καλοί φίλοι, όπως ο Γιώργος Ζεβελάκης, που όπως είπαμε είναι ο επιμελητής των «Φέιγ βολάν της Κατοχής», ο ιστορικός Γιώργος Πετρόπουλος και ο Στέλιος Ελληνιάδης. Είχα μαζί μου ένα μαγνητοφωνάκι κι έτσι κατέγραψα όλη την εκδήλωση, και ο φίλτατος Στάζιμπος, με κάτι μαγικά που έκανε, αφαίρεσε τα παρέμβλητα μέρη και απομόνωσε τις ομιλίες.

ilioup2

Και μια φωτογραφία από την εκδήλωση (ίσως αργότερα να βάλω καλύτερη). Από το πάνελ λείπει ο Γιώργος Πετρόπουλος, που προτίμησε να μιλήσει όρθιος δεξιά -και δεν φαίνεται.

Στο σημερινό άρθρο θα παρουσιάσω το γραπτό κείμενο της ομιλίας μου, ανεβάζω όμως και τα ηχητικά αρχεία των ομιλιών όλων των ομιλητών:

Εισαγωγή από τον δημοσιογράφο Περικλή Καπετανόπουλο, εκ μέρους της ομάδας Κώστας Βάρναλης:

Ομιλία του Γιώργου Ζεβελάκη, ο οποίος αφηγείται πώς γεννήθηκε το βιβλίο Τα φέιγ βολάν της Κατοχής:

Ομιλία δική μου, για τη δημοσιογραφική θητεία του Κώστα Βάρναλη:

Ομιλία του Γιώργου Πετρόπουλου, με θέμα ‘Ο Βάρναλης ως ιστορικό πρόσωπο’:

Ομιλία του Νίκου Καραβέλου για την ποίηση του Βάρναλη:

Ομιλία του Στέλιου Ελληνιάδη για τη μελοποιημένη ποίηση του Βάρναλη:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βάρναλης, Εφημεριδογραφικά, Εκδηλώσεις, Παρουσίαση βιβλίου, Χρονογραφήματα | Με ετικέτα: , , , , , | 30 Σχόλια »

Μια διαμαρτυρία και ένα ποίημα για τα γενέθλια του Ν. Λαπαθιώτη

Posted by sarant στο 31 Οκτώβριος, 2014

Συμπληρώνονται σήμερα 126 χρόνια από τη γέννηση του αγαπημένου μου ποιητή Ναπολέοντα Λαπαθιώτη, στις 31 Οκτωβρίου 1888. Κάθε χρόνο, τέτοια μέρα (ή εκεί κοντά) συνηθίζω να δημοσιεύω κάτι σχετικό με τον Λαπαθιώτη, συνήθως κάποιο όχι πολύ γνωστό έργο του ή κάτι σχετικό με μια πτυχή της ζωής του.

Σήμερα θα σας παρουσιάσω κάτι σχετικό με την πολιτική δραστηριότητα του Λαπαθιώτη. Ο Λαπαθιώτης, θυμίζω, αν και γιος υψηλόβαθμου (αλλά και όχι αντιπροσωπευτικού) στρατιωτικού καριέρας, από νέος συμπαθούσε το σοσιαλιστικό κίνημα και αργότερα πλησίασε το κομμουνιστικό κόμμα. Τον βρίσκουμε να συνεισφέρει ένα σημαντικό ποσό σε έρανο του Ριζοσπάστη το 1920 και το 1921 να στέλνει στον Ριζοσπάστη θερμή επιστολή στην οποία δηλώνει «πιστός στρατιώτης του σκοπού». Το 1927 κάνει φιλοκομμουνιστικές δηλώσεις και ζητάει από τον αρχιεπίσκοπο Αθηνών να πάψει να λογίζεται μέλος του ποιμνίου της ορθοδοξίας, ενώ αργότερα υπογράφει κείμενα διαμαρτυρίας μαζί με άλλους λογοτέχνες για διάφορα θέματα, καταθέτει μάρτυρας υπεράσπισης στη δίκη των φαντάρων του Καλπακιού και στέλνει μια συνεργασία στο αριστερό λογοτεχνικό περιοδικό «Νέοι Πρωτοπόροι», το «Τραγούδι για το ξύπνημα του προλεταριάτου», το μοναδικό λογοτεχνικό του κείμενο που έχει πολιτικό χαρακτήρα.

Βέβαια, αυτή η συνοδοιπορία του δεν τον οδήγησε σε στενότερη ένταξη, έμεινε ως το τέλος συμπαθών. Ως το τέλος όμως, αν πιστέψουμε τη μαρτυρία του Κώστα Χριστοδούλου στον Τάσο Βουρνά, ότι λίγο καιρό πριν αυτοκτονήσει ήρθε σε επαφή με τον εφεδρικό ΕΛΑΣ της περιοχής των Εξαρχείων και τους παρέδωσε τα όπλα του στρατηγού πατέρα του.

Σήμερα θα παρουσιάσω ένα ενδιαφέρον ντοκουμέντο γιατί είναι το πρώτο κείμενο πολιτικής διαμαρτυρίας που έχουμε βρει να υπογράφει ο Λαπαθιώτης. Το κείμενο, που αρχικά δημοσιεύτηκε το 1925 στον Ριζοσπάστη, δεν έχει γίνει, απ’ όσο ξέρω, ευρύτερα γνωστό, αν και το συμπεριέλαβε ο Γιώργης Πικρός το 1978 σε μια συλλογή δημοσιευμάτων από τον προπολεμικό Ριζοσπάστη.

Όπως είπα, πρόκειται για διαμαρτυρία. Αλλά πρώτα να δούμε το πολιτικό πλαίσιο της εποχής. Βρισκόμαστε στις αρχές Αυγούστου 1925. Ο Θεόδωρος Πάγκαλος (ο παππούς του σημερινού απόμαχου πολιτικού) έχει αναλάβει πρωθυπουργός αλλά ακόμα δεν έχει προχωρήσει σε ανοιχτή δικτατορία -η Βουλή λειτουργεί. Ωστόσο έχει αρχίσει η περιστολή των ελευθεριών, μετά τη δημοσίευση του λεγόμενου «κατοχυρωτικού νόμου» του πολιτεύματος. Στα τέλη Ιουλίου, δώδεκα στελέχη του ΚΚΕ, ανάμεσα στους οποίους ο Παντελής Πουλιόπουλος, γραμματέας του κόμματος, ο Σεραφείμ Μάξιμος και ο Τάκης Φίτσος, συλλαμβάνονται και κλείνονται στις φυλακές Παραπηγμάτων για να παραπεμφθούν στο στρατοδικείο, και όντας προφυλακισμένοι πέφτουν θύματα ξυλοδαρμού και κακοποίησης από τους στρατιωτικούς που τους επιτηρούν. Ταυτόχρονα, παραπέμπεται σε δίκη ο Ριζοσπάστης για παραβίαση του «κατοχυρωτικού». Στις 1 Αυγούστου το βράδυ απαγορεύεται την τελευταία στιγμή η παράσταση του θεατρικού έργου του Ρομέν Ρολάν «Θα ρθει καιρός» (Le temps viendra) που δινόταν από θίασο φιλικά προσκείμενο στο ΚΚΕ, με σκοπό τη συγκέντρωση χρημάτων για τη Διεθνή Εργατική Βοήθεια.

Στις 3 Αυγούστου ο Ριζοσπάστης δημοσιεύει την εξής «διαμαρτυρία νέων λογίων» (διατηρώ την ορθογραφία αλλά μονοτονίζω):

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επετειακά, Κομμουνιστικό κίνημα, Λαπαθιώτης, Ποίηση, Φιλολογία | Με ετικέτα: , , , , , | 43 Σχόλια »

Ο Θεόδωρος Λασκαρίδης αποκτά μορφή

Posted by sarant στο 22 Ιουνίου, 2014

laskaridis-photo2Το σημερινό σημείωμα το γράφω με πολλή συγκίνηση έστω κι αν καταλαβαίνω ότι κατά πάσα πιθανότητα δεν τη συμμερίζονται και πολλοί, ίσως και κανείς άλλος. Με τον Θεόδωρο Λασκαρίδη ασχολούμαι εδώ και αρκετά χρόνια, και έχω γράψει πολλές φορές και στο ιστολόγιο, τόσο πριν όσο και μετά την κυκλοφορία του βιβλίου «Το φονικό μοιραίο βόλι» στο οποίο συγκέντρωσα όσα λογοτεχνικά κείμενα του Θ. Λασκαρίδη μπόρεσα να βρω. Επειδή όμως μπορεί το σημερινό σημείωμα να το διαβάζουν κάποιοι που δεν έχουν διαβάσει τα προηγούμενα άρθρα, θα κάνω μια (όχι και τόσο) σύντομη ανασκόπηση πριν περάσω στην αιτία που μου προκαλεί συγκίνηση.

Η ενασχόλησή μου άρχισε πριν από έξι περίπου χρόνια, όταν, διαβάζοντας μια μελέτη του Μ. Μ. Παπαϊωάννου για την αντιπολεμική λογοτεχνία και τον Κ. Βάρναλη, έπεσα πάνω στο εξής απόσπασμα: «Ο Θ. Λασκαρίδης, ο νεαρός αρχισυντάκτης του Ριζοσπάστη, που αυτοκτόνησε πάνω στα εικοσιέξι του χρόνια, με τα μικρά ωραία αντιπολεμικά του διηγήματα, τα δημοσιευμένα με το ψευδώνυμο Σλαβέικοφ«. Αυτό άρκεσε για να μου κεντρίσει την περιέργεια και επειδή στις μέρες μας είναι ευκολότερη η πρόσβαση σε παλιά χαρτιά, βρήκα στα φύλλα του Ριζοσπάστη του 1920 μερικά από τα διηγήματα του Λασκαρίδη. Τα διηγήματα άξιζαν και, βλέποντας την υπόσχεση που είχαν δώσει πάνω στον τάφο του Λασκαρίδη οι σύντροφοί του από τον Ριζοσπάστη να τα εκδώσουν σε βιβλίο, υπόσχεση που δεν μπόρεσαν να τηρήσουν, άρχισα να παρουσιάζω το έργο του στον ιστότοπό μου και μετά, αφού τα έδειξα στον Γιάννη Ευαγγέλου που του άρεσαν επίσης, αποφασίσαμε να βγάλουμε ένα βιβλίο με τα έργα του Λασκαρίδη από τις εκδόσεις «Διάπυρον», που τότε ξεκινούσε ο Γιάννης.

Δεν ήταν εύκολο. Στοιχεία για τον Θεόδωρο Λασκαρίδη δεν θα βρείτε σε καμιά εγκυκλοπαίδεια, βιογραφικό λεξικό ή ιστορία της λογοτεχνίας· μετρημένες στα δάχτυλα ήταν οι αναφορές στο πρόσωπό του. Για να μαζέψω ψηφίδα-ψηφίδα το βιογραφικό σημείωμα που θα διαβάσετε πιο κάτω, χρειάστηκε να φυλλομετρήσω χιλιάδες σελίδες εφημερίδων και περιοδικών της εποχής. Γιατί όμως; Ο Λασκαρίδης με κέντρισε επειδή είναι ο πρώτος Έλληνας που έγραψε για τον Μεγάλο Πόλεμο, είναι ο πρώτος που έγραψε συλλογή με αντιπολεμικά διηγήματα (ο Μυριβήλης προηγήθηκε, αλλά με μεμονωμένα διηγήματα), είναι ο πρώτος γνωστός αρχισυντάκτης του Ριζοσπάστη στη φάση της μετατροπής του σε κομμουνιστική εφημερίδα. Ακόμα, σε φιλολογικό επίπεδο, ο Λασκαρίδης είναι, απ’ όσο ξέρω, ο πρώτος Έλληνας που χρησιμοποίησε το τέχνασμα να παρουσιάσει τα έργα του δήθεν ως μετάφραση ξένων. (Το ίδιο επρόκειτο να κάνει μεταπολεμικά ο ποιητής Τάσος Παππάς με τα Τραγούδια του Παθανάρες).

Με βάση τα στοιχεία που συγκέντρωσα, ο Θεόδωρος Λασκαρίδης γεννήθηκε το 1895 ή το 1896 στη Βουλγαρία, στην Αγχίαλο (σήμερα Πομόριε), παραθαλάσσια πόλη με ακμαία ελληνική κοινότητα. Το 1906, με την καταστροφή της Αγχιάλου, η οικογένειά του τον στέλνει στην Πόλη να σπουδάσει. Τον Ιανουάριο του 1916, ενώ είναι φοιτητής στην Κωνσταντινούπολη, οι τουρκικές αρχές τον συλλαμβάνουν και τον στέλνουν στη Βουλγαρία, η οποία μόλις είχε μπει στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Θα πολεμήσει στο μακεδονικό μέτωπο, στον τομέα του Καϊμακτσαλάν. Συμμετέχει στις πολύνεκρες μάχες που ακολουθούν τη σερβική επίθεση του Σεπτεμβρίου-Νοεμβρίου 1916 και κάποια στιγμή αυτομολεί στους Σέρβους. Παραμένει φυλακισμένος στο περιχαρακωμένο στρατόπεδο της Θεσσαλονίκης και ύστερα στέλνεται, μαζί με άλλους ελληνικής καταγωγής αυτόμολους του βουλγαρικού στρατού, στο στρατόπεδο της Μπάνιτσας (σήμερα Βεύη). Τον Νοέμβριο του 1917 δραπετεύει από το στρατόπεδο και κατεβαίνει στην Αθήνα. Στις αρχές του 1918 πιάνει δουλειά στον Ριζοσπάστη.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Θεατρικά, Λογοτεχνία, Ντοκουμέντα, Πρόσφατη ιστορία, Φιλολογία | Με ετικέτα: , , , , , , , , , | 88 Σχόλια »

Ένας λησμονημένος ποιητής και μια απρόβλεπτη ρίμα

Posted by sarant στο 19 Μαΐου, 2013

Ένας λησμονημένος ποιητής και μια σπάνια ρίμα

MylonΣε ένα ποίημά του, σατιρικό και αυτοσαρκαστικό, γραμμένο το 1937, ο Ναπολέων Λαπαθιώτης περιγράφει πώς (φαντάζεται ότι) θα αντιδράσουν οι φίλοι και οι γνωστοί του σαν μαθευτεί η είδηση του θανάτου του, ποιοι θα έρθουν στην κηδεία του και τι θα γράψουν οι εφημερίδες και η κριτική. Το ποίημα δεν δημοσιεύτηκε όσο ζούσε ο ποιητής, αλλά σώθηκε χρονοσημασμένο στο τμήμα του αρχείου του που υπάρχει στο ΕΛΙΑ. Αργότερα, ο Άρης Δικταίος συμπεριέλαβε στη συγκεντρωτική έκδοση των ποιημάτων του Λαπαθιώτη μια μεταγενέστερη επεξεργασία του ίδιου ποιήματος, συντομότερη και με αρκετές διαφορές.

Όμως στο θέμα αυτό έχω αφιερώσει ειδικό άρθρο, στο οποίο σας παραπέμπω.

Θα εστιάσω τώρα τον φακό σε ένα από τα πρόσωπα που μνημονεύει ο Λαπαθιώτης ανάμεσα σε εκείνους που θα έρθουν στην κηδεία του:

Θα είναι κι ο Μήτσος με το Χάρη,
και πέντε-δέκα συγγενείς,
–κι ο Γιώργος ο Μυλωνογιάννης:
άλλος κανείς, κανείς, κανείς…

Ο Μήτσος είναι ο Παπανικολάου, ο Χάρης είναι ο Σταματίου, ο αρχισυντάκτης του Μπουκέτου. Στη δεύτερη βερσιόν του ποιήματος, οι λιγοστοί πενθούντες γίνονται άξαφνα πολλοί, αλλά τα πρόσωπα αλλάζουν:

Θα είναι ο Άγγελος, ο Χάρης,
ο Κλέων, ο Τάκης, η Λιλή,
ο Γιώργος ο Μυλωνογιάννης,
κι άλλοι πολλοί, πολλοί, πολλοί…

Πάλι αναφέρεται κάποιος Χάρης, αλλά (εικάζω ότι) τώρα πρόκειται για τον Πέτρο Χάρη της Νέας Εστίας, όπως φαίνεται και από τους άλλους συμπενθούντες (Σικελιανό, Κλ. Παράσχο, Τάκη Παπατζώνη, Λιλή Ιακωβίδου).

Ο Μυλωνογιάννης όμως, ο κοινός παράγοντας των δύο εκδοχών, φιγουράρει και σ’ ένα άλλο σημείο της πρώτης εκδοχής του ποιήματος:

Ο Γιώργος ο Μυλωνογιάννης
με σφίξιμο χεριού γερό
θα λέει, αράδα, σ’ όσους βρίσκει:
– Τι φοβερό! Τι φοβερό!…

Και παρατώντας και Σκαρίμπαν,
και στίχους και πολιτική,
και το παιδί του, και το σύμπαν,
θα μου σκαρώσει κριτική!

Η πρωτότυπη ρίμα Σκαρίμπαν-σύμπαν με είχε εντυπωσιάσει όταν πρωτοδιάβασα το ποίημα, και αναρωτήθηκα αν το σύμπαν μπήκε για να βρει ρίμα στον Σκαρίμπα (που αλλιώς μόνο με τη λίμπα και τη μπιρίμπα ριμάρει) ή αν υπήρχε κάποια άλλη, πιο ουσιαστική, αιτία. Απάντηση δεν βρήκα, μέχρι προχτές.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Μικροφιλολογικά, Περιοδικά, Ποίηση, Φιλολογικοί καβγάδες | Με ετικέτα: , , , , , , , | 53 Σχόλια »

Ο Θ.Δ.Φραγκόπουλος γράφει για τον Θεόφιλο Φραγκόπουλο

Posted by sarant στο 14 Οκτώβριος, 2012

Στο σημερινό μας λογοτεχνικό κυριακάτικο άρθρο, θα σας παρουσιάσω το διήγημα του Θεόφιλου Φραγκόπουλου «Θεόφιλος Φραγκόπουλος». Για να μην πάρετε τον συγγραφέα για εγωιστή, διευκρινίζω ότι ο ήρωας του διηγήματος είναι ο εξάδελφος του συγγραφέα -και έχουν ίδιο ονοματεπώνυμο, όπως συμβαίνει συχνά με ξαδέρφια. Για να μην τους μπερδεύουμε στη συνέχεια, τον συγγραφέα θα τον λέω Θ.Δ.Φραγκόπουλο, όπως άλλωστε και υπέγραφε, αν και στις παρέες συνήθιζε να επισημαίνει ότι «με λένε Μπούλη», διότι έτσι τον φώναζαν οι δικοί του άνθρωποι.

Η προτομή του στη Γεωπονική Σχολή (φωτογραφία από Γς)

Ο Θεόφιλος Φραγκόπουλος, ο ήρωας του διηγήματος, ήταν ένας εξαιρετικά μορφωμένος άνθρωπος, γόνος παλιάς αριστοκρατικής οικογένειας των Επτανήσων, επιμελητής στη Γεωπονική, που αυτοκτόνησε το 1969, σε ηλικία 52 χρονών, όταν άρχισε να τον ενοχλεί η χούντα για τις δημοκρατικές πεποιθήσεις του και τον ασυμβίβαστο χαρακτήρα του. Αν όσα διαβάσετε στο διήγημα για τις γνώσεις του σας φανούν υπερβολικά, μην τα θεωρήσετε αναληθή. Μαρτυρίες για την προσωπικότητά του μπορείτε επίσης να διαβάσετε στο ιστολόγιο Κοινωνικά θέματα και, πιο συνοπτικά, σε άρθρο του φίλου Γιώργου Ζεβελάκη στην Αυγή. Ωστόσο, σας συνιστώ να διαβάσετε πρώτα το διήγημα.

Ο συγγραφέας, ο Θ.Δ.Φραγκόπουλος (1923-1998), ποιητής, πεζογράφος και μεταφραστής, επίσης πολύ και πλατιά καλλιεργημένος, συμμετείχε νέος στην Εθνική Αντίσταση με τον ΕΔΕΣ και άλλες μη εαμικές αντιστασιακές οργανώσεις -τις εμπειρίες του τις έχει καταθέσει στο μυθιστόρημα Τειχομαχία. Ξεκίνησε αντικομμουνιστής ή έστω αντιεαμικός, αλλά πάντα έβλεπε τα στραβά της παράταξής του κι έτσι μετά τη δικτατορία πλησίασε την κομμουνιστική αριστερά. Τον είχα γνωρίσει ελάχιστα τότε που συμμετείχα στο αριστερό περιοδικό Πολιτιστική, με το οποίο ο Θ.Δ.Φραγκόπουλος συνεργαζόταν (εδώ ένα άλλο διήγημά του που δημοσιεύτηκε στην Πολιτιστική, κι εδώ ένα ποίημα που μ’ αρέσει).

Τις προάλλες έτυχε να αναφερθούμε στον θάνατο του Θεόφιλου Φραγκόπουλου (στο σχόλιο αρ. 18 του φίλου Gmix), είχα αναφέρει ότι υπάρχει το διήγημα του ξαδέρφου του, κι έτσι ο φίλος Just another gone off, με τον οποίο είχαμε συζητήσει για τον ΘΔΦραγκόπουλο κατ’ ιδίαν, πήγε στην Εθνική Βιβλιοθήκη και φωτογράφισε το διήγημα και μου το έστειλε. Χτες ζήτησα εθελοντές να το πληκτρολογήσουν και η φίλη psifio προσφέρθηκε, οπότε τώρα εσείς το διαβάζετε. Είναι από τη συλλογή Διηγήματα (Διογένης, 1976) ενώ έχει επίσης συμπεριληφθεί στη συλλογή Επίκαιρα διηγήματα (Σύγχρονη εποχή, 1982· αυτήν είχα υπόψη μου εγώ). Διατηρώ ορθογραφία πρωτοτύπου, πλην της μετατροπής σε μονοτονικό.

Θεόφιλος Φραγκόπουλος

Ονομάζομαι Θεόφιλος Φραγκόπουλος. Ο πατέρας μου λεγόταν Κωνσταντίνος και ήταν ναύαρχος. Γεννήθηκα στην Αθήνα το 1917, σ’ ένα τρίπατο σπίτι στην οδό Κανάρη 7, τώρα γκρεμίστηκε κι έγινε στη θέση του πολυκατοικία. Από το 1939 μένω στην οδό Καρνεάδου 19, στην αρχή και τούτο το σπίτι ήταν μια διώροφη μονοκατοικία, τώρα χτίστηκε και εκείνο πολυκατοικία. Εγώ έμενα στον πρώτο όροφο με τη μητέρα μου, η αδερφή μου με τον άντρα της και την κόρη της στο ρετιρέ, και σ’ έναν από τους ορόφους, που μας ανήκουν (και τα δύο σπίτια, που είπα πιο πάνω, ήταν η προίκα της μητέρας μου), μένει ο φίλος μου Νίκος Κανδρεβιώτης. Έτσι, μέσα στο σπίτι είχαμε συγγενείς και γνωστούς, δεν ήταν ανάγκη να βγαίνουμε έξω, για να πηγαίνουμε σε επισκέψεις. Αυτό μου ταίριαζε, γιατί δεν μου αρέσει η πολυκοσμία.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Διηγήματα, Δικτατορία 1967-74, Λογοτεχνία, Πρόσφατη ιστορία | Με ετικέτα: , , , , | 63 Σχόλια »

Καταλοιποθήρες

Posted by sarant στο 24 Ιουνίου, 2012

Η λέξη «καταλοιποθήρας» δεν πρέπει να υπάρχει σε κανένα λεξικό, ούτε και γκουγκλίζεται άλλωστε -ή, πιο σωστά, δεν γκουγκλιζόταν μέχρι σήμερα, διότι από εδώ κι εμπρός το αχόρταγο γκουγκλ την έχει καταγράψει στα αχανή ηλεκιτάπια του. Την έπλασε ο Κώστας Βάρναλης, σε χρονογράφημά του στην εφημ. Πρωία το 1942, ένα χρονογράφημα που θα αποτελέσει και το σημερινό μας θέμα, θέμα φιλολογικό όπως συνηθίζουμε τις Κυριακές. Καταλοιποθήρες, κατά Βάρναλη, είναι όσοι ψάχνουν τα χαρτιά που έχουν αφήσει μετά το θάνατό τους οι λογοτέχνες, για να βρουν «ό,τι να ‘ναι» και να το δημοσιεύσουν. Ο Βάρναλης στέκεται αρνητικά απέναντι σε αυτή την κατηγορία μελετητών, και λιγοστές εξαιρέσεις βρίσκει που να δικαιολογούν τη δράση των «καταλοιποθηρών». Παρεμπιπτόντως, βιάστηκα να πω ότι η λέξη δεν γκουγκλίζεται: στην καθαρευουσιάνικη μορφή του πληθυντικού της, «Καταλοιποθήραι», τη βρίσκω σε ένα άρθρο της Αυγής, που αναφέρεται ακριβώς σε αυτό το χρονογράφημα του Βάρναλη.

Μερικά από τα κατοχικά χρονογραφήματα του Βάρναλη έχουν εκδοθεί, σε επιμέλεια του φίλου Γ. Ζεβελάκη, από τις εκδόσεις Καστανιώτης, με τίτλο «Φέιγ βολάν της Κατοχής«. Παρόλο που το χρονογράφημα θεωρείται εφήμερο είδος, πολλά από τα χρονογραφήματα του Βάρναλη διατηρούν την αξία τους και διαβάζονται και σήμερα με ενδιαφέρον, αφενός επειδή δίνουν εικόνες από τη ζωή της εποχής και αφετέρου διότι πολλά είναι αξιόλογα κριτικά-αισθητικά δοκίμια. Για να το προεκτείνω λίγο, η κατοχική Πρωία, ιδίως του 1943, πρέπει να ήταν μια αναγνωστική πανδαισία για τους βασανισμένους Αθηναίους της εποχής. Αν και τυπωνόταν σε ένα (μεγάλου σχήματος) μονόφυλλο, στην πρώτη σελίδα είχε: το χρονογράφημα του Βάρναλη, το μυθιστόρημα του Καραγάτση, επιφυλλίδες για πνευματικά και γλωσσικά θέματα από τις καλύτερες πένες της εποχής, ενώ όλοι μπορούσαν, διαβάζοντας πίσω από τις γραμμές των πολεμικών ανακοινωθέντων που έλεγαν για αμυντικούς ελιγμούς και βαρύτατες απώλειες των συμμάχων, να υποθέσουν τις ήττες του Άξονα και να ελπίσουν για το μέλλον που πλησίαζε.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βάρναλης, Μικροφιλολογικά, Φιλολογία, Χρονογραφήματα | Με ετικέτα: , , , , , | 56 Σχόλια »

Με το ταξί καλπάζοντας (Γιάννης Βαρβέρης, 1955-2011)

Posted by sarant στο 28 Μαΐου, 2011

Πήρα ένα ηλεμήνυμα από τον φίλο Γιώργο Ζεβελάκη, για τον θάνατο του ποιητή Γιάννη Βαρβέρη:

 Το βράδυ της Τετάρτης 25ης Μαΐου 2011, ο ποιητής Γιάννης Βαρβέρης, άφησε τους φίλους του σ’ ένα καφενείο στο Χαλάνδρι και πήρε ένα ταξί για να τον πάει στο σπίτι του στο κέντρο, στην οδό Ομήρου 51. Κάθισε στο πίσω κάθισμα, το αυτοκίνητο πήγαινε πολυ αργά, έκανε ζέστη και δεν ακουγόταν κανένας θόρυβος. Θυμήθηκε ένα παλιό του ποίημα και σιγοψιθύρισε τους τελευταίους στίχους. 

Σκέφτηκε ότι μπορεί τίποτα  να μην είναι τυχαίο. 

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Εις μνήμην, Ποίηση | Με ετικέτα: , , | 27 Σχόλια »