Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Γιώργος Μπαλόγλου’

Η αρχή της αρχής του κόσμου (ακατάλληλο δι’ ανηλίκους)

Posted by sarant στο 8 Φεβρουαρίου, 2018

Τσικνοπέμπτη σήμερα, μέρα που προσφέρεται για κραιπάλη, όχι μόνο γαστριμαργική. Και καθώς έχουμε Απόκριες (που μάλιστα φέτος ξεκίνησαν νωρίτερα) που ειναι γιορτή που χαλαρώνει τις αναστολές, το συνήθως σεμνό ιστολόγιό μας σήμερα αποφάσισε να ασχοληθεί με ένα θέμα ακατάλληλο για ανηλίκους.

Ο πίνακας του Γουστάβου Κουρμπέ Η αρχή του κόσμου (L’origine du monde) προκάλεσε σκάνδαλο όταν παρουσιάστηκε, στα μέσα του 19ου αιώνα, και ακόμα προκαλεί.

Για να μη με μπανάρει το Φέισμπουκ, δεν βάζω σκέτον και έγχρωμο τον πίνακα, που πάντως μπορείτε να τον δείτε εδώ, αλλά αυτή την ωραία ασπρόμαυρη φωτογραφία με τον κυριούλη που παρατηρεί από κοντά.

Ωστόσο, εμείς εδώ δεν κάνουμε τεχνοκριτική αλλά λεξιλογούμε. Δεν θα ασχοληθούμε με τον τολμηρό πίνακα αλλά με τη λέξη που περιγράφει το εικονιζόμενο μέρος της γυναικείας ανατομίας, παναπεί με τη λέξη, με το συμπάθειο, μουνί.

Και ειδικότερα, δεν θ’ ασχοληθούμε με τα φρασεολογικά, τα παροιμιακά και τα άλλα λεξιλογικά αυτής της λέξης, αλλά μόνο με μια πτυχή της, με την ετυμολογία της. Είναι τόσο μπερδεμένη που έχει υλικό αρκετό για ένα άρθρο -τα υπόλοιπα, που κι αυτά είναι πάρα πολύ ενδιαφέροντα, τα αφήνουμε για άλλη φορά.

Οπότε, αν το μουνί είναι, κατά Κουρμπέ, η αρχή του κόσμου, εμείς εδώ θα εξετάσουμε την αρχή της αρχής του κόσμου.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in Αθυροστομίες, Δυσετυμολόγητα, Ετυμολογικά, Ζωγραφική, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , , , , , | 278 Σχόλια »

Κελεπούρι και εμπόριο

Posted by sarant στο 27 Ιανουαρίου, 2016

Τις προάλλες είχα μια συζήτηση (μέσω ηλεμηνυμάτων) με τον φίλο Γιώργο Μπαλόγλου, σχετικά με τη λέξη «κελεπούρι», τη σημασία της και τα αγγλικά αντίστοιχά της. Κατά σύμπτωση, με τη λέξη αυτή είχα ασχοληθεί παλιά -και εννοώ πολύ παλιά, μπορεί και πριν από είκοσι χρόνια, τότε που δεν υπήρχαν ιστολόγια και μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

Για να πιάσω τα πράγματα από την αρχή, στις αρχές της δεκαετίας του 1990 είχα παρακαλέσει μια φίλη μου που ταξίδευε συχνά στην Πόλη, να μου φέρει όχι λουκούμια ή δερμάτινα παρά το λεξικό του Redhouse, ένα πολύ καλό τουρκοαγγλικό λεξικό που θεωρείται το καλύτερο στο είδος του. Πέρασα πολλές απολαυστικές ώρες φυλλομετρώντας το λεξικό και καταγράφοντας κοινές λέξεις και αντίστοιχα εκφραστικά μέσα.

Το Ρέντχαουζ δεν είναι ετυμολογικό λεξικό, αλλά δίνει, έστω και τηλεγραφικά, ετυμολογικές πληροφορίες, και συγκεκριμένα, αν μια λέξη είναι δάνειο σημειώνει πλάι σε κάθε λέξη τη γλώσσα από την οποία προήλθε. Προσοχή, δεν σημειώνει τη γλώσσα της απώτερης προέλευσης, αλλά τη γλώσσα από την οποία τα τουρκικά δανείστηκαν τη λέξη -για παράδειγμα, στο λήμμα domates (στα τουρκικά έτσι είναι ο ενικός) το λεξικό σημειώνει Gk (= ελληνικά) διότι από τα ελληνικά πήραν τη λέξη, άσχετο αν η απώτερη προέλευση είναι από τη γλώσσα των Αζτέκων.

Λοιπόν, καθώς φυλλομετρούσα το λεξικό, έπεσα πάνω στο λήμμα kelepir, τη λέξη από την οποία προήλθε και το δικό μας κελεπούρι. Και είδα ότι στο λεξικό σημειώνεται Gk για την προέλευση της λέξης kelepir, δηλαδή ελληνική προέλευση.

Αυτό μού κίνησε το ενδιαφέρον, διότι από τότε είχα αρχίσει να καταγράφω τα αντιδάνεια της ελληνικής γλώσσας, κι αν το kelepir στα τουρκικά είναι δάνειο από τα ελληνικά, αυτό σημαίνει πως το κελεπούρι είναι αντιδάνειο.

Αλλά από ποιαν ελληνική λέξη να προέρχεται το kelepir; Δεν μπορούσα να σκεφτώ -και το άφησα εκεί.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αθυροστομίες, Αντιδάνεια, Γλωσσικά ταξίδια, Ετυμολογικά | Με ετικέτα: , , , , , | 140 Σχόλια »

Όμηρος 32356

Posted by sarant στο 16 Οκτώβριος, 2011

Προχτές συζητήσαμε για τις γερμανικές αποζημιώσεις, και πάνω στη συζήτηση ο φίλος Γιώργος Μπαλόγλου ανέφερε ότι ο πατέρας του, ο Χρήστος, που είχε σταλεί κατά την Κατοχή σε στρατόπεδο εργασίας στη Γερμανία πήρε στη δεκαετία του 1990 μια συμβολική αποζημίωση για αυτή του την περιπέτεια. Τον είχαν πιάσει, 25 χρονών, μαζί με τον αδελφό του, οι ταγματασφαλίτες του Δάγκουλα, που κυβερνούσαν ουσιαστικά τη Θεσσαλονίκη στην Κατοχή, και τον παρέδωσαν στους Γερμανους. Το έγκλημά του ήταν ότι ο τρίτος αδελφός τους είχε ακούσει αγγλικό ραδιόφωνο σε ένα φιλικό σπίτι.

Ο Χρήστος Μπαλόγλου (1919-2002) ήταν δυνατός και τυχερός και κατάφερε να επιζήσει -άλλοι δεν ήταν τόσο τυχεροί, όπως ο αδελφός του, που πέθανε κατά τη μεταφορά από ένα στρατόπεδο σε άλλο, καθώς οι Γερμανοί υποχωρούσαν μπροστά στον τιμωρό Κόκκινο Στρατό. Γύρισε στη Θεσσαλονίκη και στην επιστήμη του: δίδαξε μαθηματικά στη μέση και στην ανώτατη εκπαίδευση, παντρεύτηκε, έκανε οικογένεια. Δώδεκα χρόνια αργότερα, του επέστρεψαν το ρολόι του -και στη δεκαετία του 1990, όταν με την επανένωση της Γερμανίας άρχισαν οι επιζώντες της κατηγορίας του να ζητούν αποζημιώσεις, ζήτησε κι αυτός. Το κείμενο που θα διαβάσετε, είναι η επιστολή του προς τους δικαστές του γερμανικού Ανώτατου Δικαστηρίου.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αναμνήσεις, Κατοχή, Πρόσφατη ιστορία, Φιλοξενίες | Με ετικέτα: , , , , , , | 118 Σχόλια »

Όταν γεράσει ο λαγός…

Posted by sarant στο 19 Αύγουστος, 2009

Λαγόγερος

Λαγόγερος

Το σημερινό μου σημείωμα βασίζεται εξολοκλήρου σε άρθρο από το ιστολόγιο του Οπουτζή, ακριβέστερα: από ένα ιστολόγιο του Οπουτζή, του Νίκου Νικολάου, το εξαιρετικό Ελληνιστεύκοντος, που όμως γράφεται στα αγγλικά. Είναι δε Οπουτζής ο Νίκος Νικολάου, a.k.a. Nick Nicholas, ο μάγος του TLG και εκλεκτός θαμώνας του ιστολογίου μας. Ο Νικολάου, τις προάλλες, μου είχε στείλει ένα ηλεμήνυμα με ένα αίνιγμα. Στη συνέχεια έλυσε το αίνιγμα, έγραψε και το σημείωμα στο οποίο σας παραπέμπω, οπότε τώρα εγώ παίρνω το υλικό από αυτόν, αλλά σας συνιστώ να διαβάσετε και το δικό του κείμενο.

Το αίνιγμα είναι: Τι είδους ζώο είναι ο λαγόγηρος; Αυτό το αίνιγμα δεν είναι και πολύ δύσκολο ν’ απαντηθεί, μετά όμως έρχεται και η δεύτερη ερώτηση: τι είδους λέξη είναι ο λαγόγηρος;

Η ιστορία ξεκίνησε από ένα προβληματικό λήμμα που υπάρχει στη Σούδα, το βυζαντινό λεξικό, που αυτή την εποχή δημοσιεύεται στο Διαδίκτυο η αγγλική του μετάφραση. Εκεί λοιπόν, στο λήμμα «μύξος», διαβάζουμε Μύξος ὁ λαγώγηρως παρ΄ ἡμῖν. ἐπῳδή. ἀλέκτωρ πίνει καὶ οὐκ οὐρεῖ͵ μύξος οὐ πίνει καὶ οὐρεῖ. λέγεται δὲ εἰς δυσουρίαν ὄνου. Εδώ εξηγείται μια άγνωστη λέξη (ο μύξος) με μια εξίσου άγνωστη (ο λαγώγηρως ή λαγόγηρος αν εκσυγχρονίσουμε τα ωμέγα). Το Λίντελ Σκοτ, στο λ. μύξος, μας λέει ότι πρόκειται, απλούστατα, για ελαττωματική γραφή της λέξης «μυωξός». Είναι δε ο μυωξός ένα μικρό τρωκτικό. Στο ίδιο λεξικό βρίσκουμε ότι ο «λαγόγηρως» (έτσι το γράφει εκεί) είναι όχι ακριβώς άπαξ λεγόμενο στην αρχαία γραμματεία αλλά… δίπαξ λεγόμενο, που έλεγε και μια ψυχή, παναπεί εμφανίζεται δύο φορές, μία στη Σούδα που είδαμε και μια σε κάποια σχόλια του Λουκιανού, όπου εκεί παρατίθεται ως ερμήνευμα για τη λ. «μυγαλή». Η μυγαλή, δηλαδή, είναι λαγόγηρος. Παναπεί, ο λαγόγηρος που τόσο περίεργο φαίνεται το όνομά του, είναι όπως όλα δείχνουν ένα είδος τρωκτικού, ένα «χαμστεροειδές» όπως είχα γράψει στον Νίκο Νικολάου όταν μου έστειλε ένα ηλεμήνυμα με όλα τα στοιχεία του αινίγματος.

Η επωδή που παρατίθεται στη Σούδα είναι ένα ξόρκι, ένα δίστιχο που έλεγαν οι βυζαντινοί αγωγιάτες όταν το γαϊδούρι τους δυσκολευόταν, με το συμπάθιο, να κατουρήσει. Ο κόκορας πίνει και δεν κατουράει, ο μυωξός δεν πίνει και κατουράει. Το κατά πόσο ήταν αποτελεσματικό το ξόρκι, δεν το ξέρω, ούτε ξέρω αν ήταν ευρέως διαδεδομένο –πάντως, μιλάμε για μια εποχή όπου ο γάιδαρος έπαιζε σημαντικότατο ρόλο στην καθημερινή ζωή και στην οικονομία· η υγεία του γαϊδάρου λοιπόν δεν ήταν παίξε-γέλασε.

Αλλά ας επιστρέψουμε στον λαγόγηρο. Στη Σούδα βλέπουμε ότι μυωξός λέγεται ο λαγόγηρος «παρ’ ημίν». Αυτό το «παρ’ ημίν» σημαίνει «στη δική μας γλώσσα». Παναπεί όχι στα αρχαία, αλλά στην καθομιλουμένη. Υποψιαζόμαστε λοιπόν ότι η λέξη λαγόγηρος δεν είναι της αρχαίας, αλλά της νεοελληνικής. Της πρώιμης νεοελληνικής βέβαια, ή, όπως το λέει ο Νίκος Νικολάου στα αγγλικά, Early Modern Greek. Ο λόγος που συμπεριλήφθηκε στο Λίντελ Σκοτ είναι επειδή χρησιμοποιείται σε σχόλιο αρχαίου κειμένου. Ο Νικολάου, που τα μελετάει αυτά, λέει ότι δεν είναι η μοναδική περίπτωση. Παρεμπιπτόντως, στο TLG υπάρχει η μία μόνο ανεύρεση της λέξης, από τη Σούδα, το σχόλιο του Λουκιανού δεν υπάρχει.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , , , | 24 Σχόλια »