Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Γιώργος Σαρηγιάννης’

Από τη Μπουμπουνίστρα στα Ρούλια Αμπέλια

Posted by sarant στο 12 Μαΐου, 2014

Το σημερινό άρθρο είναι κι αυτό παρμένο από την ομιλία που είχα κάνει πριν από δεκαπέντε μέρες στην ξενάγηση-περίπατο στο κέντρο της Αθήνας με τη δημοτική παράταξη Ανοιχτή Πόλη και τον υποψήφιο δήμαρχο Γαβριήλ Σακελλαρίδη. Έχω δημοσιέψει κι άλλα άρθρα παρμένα από αυτή την ομιλία, που ήταν άλλωστε πολύ μεγάλη για να χωρέσει σε ένα μόνο άρθρο του ιστολογίου και γι’ αυτό, όπως έγραψα, «σαν κάτι πανεπιστημιακούς που κατατέμνουν σοφά τα αποτελέσματα της έρευνάς τους ώστε να φτουρήσουν και να δώσουν και τρία, και πέντε και δέκα πέιπερ», έσπασα κι εγώ την ομιλία μου σε τέσσερα άρθρα, από τα οποία το σημερινό είναι το τέταρτο και τελευταίο. Να θυμίσω ότι έχει προηγηθεί ένα άρθρο για τις μετονομασίες δρόμων και πλατειών της Αθήνας, ένα για τις παλιές πολυκατοικίες που τις λέγαν και οκέλες, και ένα για τα λεξιλογικά της πόλης και του δήμου. Ίσως στο σημερινό άρθρο να υπάρχουν κάποιες επικαλύψεις με τα προηγούμενα, αλλά ελπίζω όχι πολλές.

Πόσο απέχει η Μπουμπουνίστρα από τα Ρούλια Αμπέλια; Γύρω στο ενάμιση χιλιόμετρο, αν δεν κάνω λάθος. Βέβαια, τότε που τα λέγαν έτσι εκείνα τα μέρη, η απόσταση μπορεί να ήταν λίγο μικρότερη, διότι μπορούσες να πας ευθεία γραμμή, ενώ σήμερα, που όλος ο τόπος έχει χτιστεί, δεν μπορείς να κόψεις δρόμο. Και τα δυο τοπωνύμια γκουγκλίζονται, βέβαια, οπότε όποιος αδημονεί μπορεί να μάθει με ποια σημερινά αντιστοιχούν, αλλά εγώ θα σας τα αποκαλύψω στη ροή της αφήγησης, το πρώτο σχετικά νωρίς, το δεύτερο στο τέλος, αφού πρώτα κάνουμε ένα ταξίδι στην ιστορία της Αθήνας και των τοπωνυμίων της.

Η Αθήνα δεν είναι η πρώτη πρωτεύουσα του νεοελληνικού κράτους, αφού ο τίτλος αυτός ανήκει στην Αίγινα, που διετέλεσε έδρα της κυβέρνησης από το 1826 έως το 1828, πριν παραδώσει τη σκυτάλη στο Ναύπλιο. Ανακηρύχθηκε πρωτεύουσα στις 18.9.1834, ενώ η μεταφορά των κυβερνητικών υπηρεσιών έγινε τον Δεκέμβριο του ίδιου χρόνου. Συνηθίζουμε να λέμε πως όταν η Αθήνα έγινε πρωτεύουσα ήταν «ένα μικρό χωριό», αλλά η έκφραση αυτή μόνο ως ποιητική άδεια μπορεί να γίνει αποδεκτή, αφού η πόλη είχε τότε 10-12.000 κατοίκους, αριθμό κάθε άλλο παρά ασήμαντο για τα δεδομένα της εποχής· βέβαια, είχε πάθει μεγάλες καταστροφές από τις πολεμικές επιχειρήσεις μέσα στην πόλη, ενώ και οι Τούρκοι παρέμειναν, βάσει συνθήκης, έως το 1833, κάτι που άλλωστε καθυστέρησε τη μεταφορά της πρωτεύουσας.

Το πρώτο πολεοδομικό σχέδιο της Αθήνας, των Κλεάνθη και Σάουμπερτ, εγκρίθηκε τον Ιούνιο του 1833 και διαπνεόταν από το πνεύμα του νεοκλασικισμού. Τοποθετούσε τα ανάκτορα στη σημερινή πλατεία Ομονοίας. Επειδή το κόστος των απαλλοτριώσεων ήταν υπέρογκο και οι ιδιοκτήτες γης αντιδρούσαν, το 1834 τροποποιήθηκε από τον Λέο φον Κλέντσε, προς το λιγότερο φιλόδοξο. Η τοποθεσία οικοδόμησης των Ανακτόρων μεταφέρθηκε κάπου στον Κεραμεικό. Πολλοί Έλληνες της διασποράς, θέλοντας να κερδοσκοπήσουν, αγόρασαν μεγάλες εκτάσεις στο σημερινό Μεταξουργείο και στην αρχή της οδού Πειραιώς· τελικά όμως, οι τοποθεσίες αυτές απορρίφθηκαν για λόγους υγιεινής και επειδή γειτόνευαν με φτωχογειτονιές, και προκρίθηκε η περιοχή της σημερινής πλατείας Συντάγματος, το Εξέχωρο όπως ονομαζόταν (έξω από τη Χώρα!) ή Μπουμπουνίστρα (επειδή στη σημερινή λεωφ. Αμαλίας, στο ύψος της Όθωνος, υπήρχε μια βρύση που έκανε πολύ θόρυβο). Το μέρος εκείνο λοιπόν ήταν σαφώς υγιεινότερο, αφού τα αέρια ρεύματα από τον Υμηττό καθάριζαν την περιοχή και το κοντινό ποτάμι, ο Ιλισός, δεν είχε τη στασιμότητα του Κηφισού. Ο θρύλος λέει ότι οι Βαυαροί όρισαν τέσσερις υποψήφιες θέσεις, και για να επιλέξουν την περιοχή έβαλαν από ένα κομμάτι κρέας επάνω σε έναν στύλο, σε κάθε θέση, και πρόσεξαν σε ποια περιοχή διατηρήθηκε περισσότερο το κρέας· και αυτή ήταν η σημερινή πλατεία Συντάγματος.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αθηναιογραφία, Τοπωνύμια | Με ετικέτα: , , , , , , | 160 Σχόλια »

Οκέλες και πολυκατοικίες

Posted by sarant στο 30 Απριλίου, 2014

Και το σημερινό μου άρθρο θα είναι βασισμένο σε ένα κομμάτι από την ομιλία που έδωσα την Κυριακή, στον περίπατο στην Αθήνα με τους φίλους της Ανοιχτής πόλης και τον υποψήφιο δήμαρχο Γαβριήλ Σακελλαρίδη. Βλέπετε, η ομιλία εκείνη ήταν αρκετά μεγάλη, πάνω από 5.000 λέξεις, και είχε αρκετή ποικιλία, οπότε δεν είναι πρακτικό να παρουσιαστεί ως ένα ενιαίο άρθρο -κάτι που θα ήταν και σπατάλη, εδώ που τα λέμε. Κι έτσι, σαν κάτι πανεπιστημιακούς που κατατέμνουν σοφά τα αποτελέσματα της έρευνάς τους ώστε να φτουρήσουν και να δώσουν και τρία, και πέντε και δέκα πέιπερ, έτσι κι εγώ διαλέγω από το κείμενο της ομιλίας μου ένα μικρό κομμάτι για το σημερινό μας άρθρο, για τις πολυκατοικίες της μεσοπολεμικής Αθήνας, προσθέτοντας και άλλο υλικό.

Στη σημερινή Αθήνα, οι περισσότεροι μένουν σε πολυκατοικίες, και η μονοκατοικία είναι συνήθως ένδειξη πλούτου. Δεν ήταν πάντοτε έτσι, ή τουλάχιστον δεν ήταν έτσι στην Αθήνα του μεσοπολέμου. Πράγματι, στον μεσοπόλεμο χτίστηκαν μεν «κηπουπόλεις με μελετημένο ρυμοτομικό σχέδιο για τα ανώτερα στρώματα της αστικής τάξης … στο Ψυχικό, τη Φιλοθέη και την Εκάλη», αλλά ταυτόχρονα «μεγάλο μέρος του εισρέοντος πληθυσμού, κυρίως των μεγαλοαστών και μεσοαστών από την επαρχία ή από το εξωτερικό, πύκνωσε την κεντρική περιοχή (Πατησίων, Σταδίου, Κολωνάκι) στη νέα μορφή κατοικίας που προέκυψε από την έντονη εμπορευματοποίηση, την πολυκατοικία».

Και τα δυο παραθέματα είναι παρμένα από το βιβλίο «Αθήνα 1830-2000, Εξέλιξη-Πολεοδομία-Μεταφορές» του φίλου Γιώργου Σαρηγιάννη, καθηγητή της Αρχιτεκτονικής, από το οποίο άντλησα υλικό για την ομιλία μου αυτή. Όπως σημειώνει ο Σαρηγιάννης, πολυκατοικίες άρχισαν να χτίζονται από το 1919 στην Αθήνα αλλά ο μεγάλος όγκος χτίστηκε στη δεκαετία του 1930, οπότε και χτίστηκαν περίπου 450 πολυκατοικίες, κυρίως στο Κέντρο (Πανεπιστημίου-Σταδίου-Ακαδημίας), στο Κολωνάκι και στην Πατησίων.

 

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Αθηναιογραφία, Γλωσσικό ληξιαρχείο, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , , , , , , | 123 Σχόλια »

Η ομιλία στην ημερίδα για τον Μποστ

Posted by sarant στο 18 Απριλίου, 2013

Την Κυριακή που μας πέρασε, όπως σας έχω πει ίσαμε δεκαπέντε φορές, πήρα μέρος στην ημερίδα «Ξαναθυμόμαστε τον Μποστ» που έγινε στο Μουσείο Μπενάκη (της Πειραιώς) στο πλαίσιο της έκθεσης Cherchez να φαμ΄ Ο Μποστ του Τύπου, που συνεχίζεται εκεί ως τις 19 Μαΐου. Αν και δεν είμαι αμερόληπτος, αφού συμμετέχω στην έκθεση (έχω διαλέξει τα σκίτσα και έχω γράψει τα κείμενα) νομίζω ότι είναι πολύ καλή έκθεση, πολύ ενδιαφέρουσα. Εξίσου ενδιαφέρουσα νομίζω πως ήταν και η ημερίδα, και επειδή στην ομιλία μου είπα μερικά πράγματα που δεν τα έχω παρουσιάσει στο ιστολόγιο νομίζω ότι σηκώνει να την αναδημοσιεύσω εδώ.

Όμως, υπάρχει και κάτι καλύτερο. Πέρα από τη δική μου ομιλία, που θα την παραθέσω στα επόμενα για να τη διαβάσετε, μπορείτε να δείτε και να ακούσετε όλες τις εισηγήσεις, μια και έχουν ήδη ανέβει σε βίντεο, με επαγγελματική λήψη, στον ιστότοπο του ιδρύματος Μποδοσάκη. Παρόλο που διαρκούν αρκετά, πάνω από δύο ώρες, πιστεύω πως αξίζει τον κόπο: οι περισσότερες εισηγήσεις είναι πολύ ενδιαφέρουσες, με καλύτερη,αναμφίβολα, την ομιλία τού Κώστα Μποσταντζόγλου, του γιου τού Μποστ.

Η ημερίδα χωρίστηκε σε δύο μέρη. Στο πρώτο μέρος μίλησαν τέσσερις ομιλητές, έγινε ένα μικρό διάλειμμα, προβλήθηκε ένα απόσπασμα από ένα ντοκιμαντέρ (της σειράς Μονόγραμμα) αφιερωμένο στον Μποστ, και μετά μίλησαν οι άλλοι τέσσερις ομιλητές. Ακολούθησαν σύντομες ερωτήσεις-τοποθετήσεις από το κοινό (δεν μαγνητοσκοπήθηκαν).

Πρώτο μέρος. Μίλησαν: Θανάσης Παπαγεωργίου, Κώστας Μποσταντζόγλου, Τάκης Σακελλαρόπουλος, Γιάννης Κοντός.

Δεύτερο μέρος. Μίλησαν: Στάθης Σταυρόπουλος, Κώστας Γεωργουσόπουλος, Νίκος Σαραντάκος, Μανόλης Σαββίδης. Συντονίζει η Μαρίνα Κοτζαμάνη.

Στα επόμενα παραθέτω την ομιλία μου όπως την είχα γράψει, προσθέτοντας μόνο μερικά λινκ προς τα σκίτσα στα οποία αναφέρομαι. Στην ημερίδα ξέφυγα κάπως από το γραμμένο κείμενο, είπα μερικά λόγια παραπάνω. Στο κλείσιμο, μάλιστα, έκανα, όπως μου είπαν, και ένα αστείο σαρδάμ, αφού δυο φορές είπα «Ναπολέων» αντί για «Πειναλέων»! Τέλος πάντων, μικρό το κακό, δεν φαντάζομαι να σκέφτηκε κανείς τον μεγάλο Κορσικανό.

Η ομιλία που σας έλεγα:

Η πρόσληψη του Μποστ από το νεότερο κοινό

Ο τίτλος της σημερινής ημερίδας είναι «Ξαναθυμόμαστε τον Μποστ», ωστόσο για ένα μεγάλο μέρος του κοινού θα ήταν ίσως ακριβέστερο ένα διαφορετικό ρήμα, ας πούμε «γνωρίζουμε» ή «ανακαλύπτουμε», αφού οι γεννημένοι μετά τη δεκαετία του 1950 μάλλον δεν έχουν έρθει σε επαφή από πρώτο χέρι με τη γελοιογραφική δουλειά του Μποστ, δεν έχουν δηλαδή ανοίξει οι ίδιοι τον Ταχυδρόμο, τη Μακεδονία, την Ελευθερία ή την Αυγή (1959-1966) για να διαβάσουν τη γελοιογραφία του Μποστ τη μέρα που δημοσιευόταν, και εδώ που τα λέμε όσοι είναι κάτω από 45 μάλλον δεν έχουν προλάβει ούτε την επάνοδο του Μποστ την περίοδο 1973-75 (Ταχυδρόμος) ή τις τελευταίες συνεργασίες του με έντυπα (Ελευθεροτυπία 1979-80 και Ριζοσπάστης 1981). Βέβαια, ο Μποστ ήταν παρών όλον αυτό τον καιρό, όχι όμως τόσο ως γελοιογράφος αλλά με τα θεατρικά του έργα, που άλλωστε ακόμα παίζονται, αλλά η γνωριμία αυτή είναι έμμεση. Θα αφιερώσω λοιπόν την ομιλία μου στην πρόσληψη του (γελοιογράφου) Μποστ από το νεότερο κοινό.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γελοιογραφίες, Εκδηλώσεις, Μποστ, Πρόσφατη ιστορία, Περιαυτομπλογκίες | Με ετικέτα: , , , | 43 Σχόλια »