Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Γλωσσικά δάνεια’

Δυναστείες και υπουργεία

Posted by sarant στο 2 Νοεμβρίου, 2009

Το άρθρο που ακολουθεί δημοσιεύτηκε χτες 1.11.2009 στην κυριακάτικη Αυγή. Επειδή τα κομμάτια που δίνω, μια φορά το μήνα, στην Αυγή έχουν ανώτατο όριο λέξεων, ενώ εδώ το Διαδίκτυο είναι η χαρά του φλύαρου, σκεφτόμουν να ξαναδουλέψω το άρθρο προσθέτοντας μερικά πράγματα ακόμα: κάτι για την τηλεοπτική σειρά «Δυναστεία», ας πούμε ή κάποια αποσπάσματα από Μακρυγιάννη ή να εμπλουτίσω μέχρις εξαντλήσεως το παιχνίδι με τα δάνεια στην τέταρτη παράγραφο. Διερωτώμαι επίσης αν η βλαστήμια «γ… τα υπουργεία σας» αναφέρεται στα υπουργεία με τη σημερινή έννοια ή με την παλιότερη (Υπουργείον Τρικούπη = η κυβέρνηση Τρικούπη). Όμως, τελικά αποφάσισα να αφήσω έτσι το κείμενο -τουλάχιστο προς το παρόν.

Η αναμενόμενη νίκη του ΠΑΣΟΚ στις εκλογές ανέδειξε πρωθυπουργό τον Γιώργο (τέως Γιωργάκη) Παπανδρέου, γιο του Ανδρέα και εγγονό του Γεωργίου Παπανδρέου που και οι δυο τους είχαν διατελέσει πρωθυπουργοί. Ήδη, οι πρωτότυπες ονομασίες των υπουργείων της νέας κυβέρνησης προκάλεσαν αρκετά σχόλια, που μερικά τα βρίσκω αδικαιολόγητα.

Για παράδειγμα, ειρωνεύτηκαν πολλοί τη μετονομασία του υπουργείου Δημοσίας Τάξης σε «Προστασίας του Πολίτη». Προς τι η ειρωνεία; Μήπως ο Λάτσης κι ο Βαρδινογιάννης δεν είναι πολίτες; Αυτούς τους πολίτες καλείται να προστατέψει το νέο υπουργείο και με τα πρώτα δείγματα γραφής καλά τα καταφέρνει. Όμως εμείς δεν πολιτικολογούμε, λεξιλογούμε. Και ξεκινάμε από τη λέξη «υπουργός».

Ακούγεται συχνά-πυκνά πως οι υπουργοί είναι υπηρέτες του πολίτη· φυσικά, αυτό είναι κλισέ και ηχηρή κουβέντα, που όμως έχει ετυμολογική επικύρωση. Θέλω να πω, η λέξη υπουργός, που ετυμολογείται από το υπό και το έργον, σήμαινε στην αρχαιότητα τον υπηρέτη, τον βοηθό και το ρήμα «υπουργώ» σήμαινε «βοηθώ, παρέχω υπηρεσίες». Όταν, με την επανάσταση του 1821 σχηματίστηκε η επαναστατική κυβέρνηση (προσωρινή διοίκησις της Ελλάδος), δεν είχε υπουργούς αλλά μινίστρους.

Έτσι, λογουχάρη, ο Κωλέττης ήταν Μινίστρος Εσωτερικών και ο Πανούτσος Νοταράς Μινίστρος της Οικονομίας, και ούτω καθεξής, ενώ αντί για υπουργεία υπήρχαν μινιστέρια, λέξεις δανεικές από τα ιταλικά. Όταν έπαψε το ντουφεκίδι, βρήκαν οι λόγιοι καιρό να «καθαρίσουν» τη γλώσσα από τα ξένα δάνεια, κι έτσι ανάστησαν την παλιά λέξη «υπουργός» –και επειδή επρόκειτο για θεσμική λέξη ο καθαρισμός έπιασε, ενώ μέσα στο σπίτι μας (λατινικό δάνειο) ο καθαρισμός έσπασε τα μούτρα του (ιταλικό δάνειο) κι έτσι ακόμα τρώμε κεφτέδες (τουρκικό δάνειο) στην κουζίνα (ενετικό δάνειο) πίνοντας ουζάκι (άγνωστης προέλευσης δάνειο). Αλλά πλατειάζω.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , , | 188 Σχόλια »