Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Γλώσσα μετ' εμποδίων’

Από τις καλένδες στα κάλαντα

Posted by sarant στο 23 Δεκεμβρίου, 2016

kalantaΚοντεύουν Χριστούγεννα και το ιστολόγιο δεν έχει ακόμα δημοσιεύσει άρθρο εορταστικό -οπότε σήμερα θα επανορθώσουμε.

Βέβαια, όταν έχεις πίσω σου κάμποσα χρόνια ζωής και δημοσιεύσεων (τα φετινά είναι τα όγδοα ιστολογικά μας Χριστούγεννα!) αναπόφευκτα όλες τις γιορταστικές λέξεις τις έχεις καλύψει, οπότε θα επαναλάβουμε ένα άρθρο που είχαμε δημοσιεύσει εδώ το 2009 και το 2012 ελπίζοντας πως οι παλιοί φίλοι το έχουν μισοξεχάσει και οι νεότεροι το αγνοούν.

Πριν προχωρήσω στο άρθρο, να σας θυμίσω ότι συνεχίζεται η ψηφοφορία για τη Λέξη της χρονιάς, οπότε αν δεν έχετε ήδη ψηφίσει σας προτρέπω να ρίξετε τον οβ… την ψήφο σας εδώ!

Και τώρα ας δούμε ποια σχέση έχουν τα κάλαντα με τις καλένδες.

Λοιπόν, αύριο οι δρόμοι θα γεμίσουν πιτσιρίκια που θα λένε τα χριστουγεννιάτικα κάλαντα, οπότε ταιριάζει να μιλήσουμε σήμερα λιγάκι για την ιστορία όχι του εθίμου (έχουν γράψει τόσοι και τόσοι γι’ αυτό) αλλά της λέξης, της λέξης «κάλαντα».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επαναλήψεις, Ετυμολογικά, Εορταστικά, Ιστορίες λέξεων, Λαθολογία, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , | 149 Comments »

Οι αντιεξουσιαστές και η παραοικονομία

Posted by sarant στο 11 Αυγούστου, 2016

Μη σας τρομάζει ο τίτλος, το άρθρο δεν πρόκειται να εξετάσει την υπαρκτή ή υποτιθέμενη σχέση των αντιεξουσιαστών με την παραοικονομία. Δεν θα με απασχολήσουν τα δυο αυτά φαινόμενα, αλλά (εμείς εδώ λεξιλογούμε, γιά) οι δυο λέξεις που τα περιγράφουν.

Τι κοινό έχουν οι δυο λέξεις, αντιεξουσιαστές και παραοικονομία; Θα το δείτε στη συνέχεια του άρθρου.

Την αφορμή για το άρθρο μού την έδωσε μια «επιστολή αναγνώστη» στην προχτεσινή Καθημερινή. Να πω παρεμπιπτόντως ότι η στήλη της αλληλογραφίας αναγνωστών της Καθημερινής έχει αναδειχτεί σε προπύργιο (και) του γλωσσικού συντηρητισμού, αφού συστηματικά, με συχνότητα περίπου δισεβδομαδιαία, δημοσιεύονται σ’ αυτήν επιστολές γλωσσικώς ανησυχούντων πολιτών. Βέβαια, και η ίδια η ύλη της εφημερίδας προδιαθέτει για μια τέτοια στείρα ρυθμιστική και καταστροφολογική στάση περί τα γλωσσικά, αφού πλάι στον Χρήστο Γιανναρά, ο οποίος αρθρογραφεί για την αιωνίως θνήσκουσα ελληνική γλώσσα εδώ και μερικές δεκαετίες, προστέθηκε τελευταία ο ιδανικός εραστής της καθαρεύουσας Τάκης Θεοδωρόπουλος, που χαρίζει απλόχερα τα μαργαριτάρια του.

Έδωσα παραπάνω την παραπομπή, αλλά αφού η επιστολή είναι σύντομη την αναδημοσιεύω εδώ:

Το «ι» δεν έχει θέση στους… αντεξουσιαστές

Κύριε διευθυντά
Η γλώσσα μας είναι από τα λίγα που στέκονται ακόμη, μολονότι την έχουν κουρελιάσει τα ΜΜΕ. Μήνες τώρα παρακολουθώ τον όρο «αντιεξουσιαστές».  Τι μόρφωμα κι αυτό; Λέμε ποτέ αντιεπίθεση; αντιαμείβω; αντιαγωνισμός; αντιέλληνας; αντιωνυμία; (Βέβαια λένε όλοι «αντηλιακό» για το ΑΝΘΗΛΙΑΚΟ, άλλη κοτσάνα…).

Ντροπή σ’ όλα τα γραπτά μέσα και τους αρμόδιους. Αυτοί οι ακατανόμαστοι είναι αντεξουσιαστές. Ευτυχώς δεν είμαστε όλοι αναλφάβητοι.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Εφημεριδογραφικά, Λαθολογία | Με ετικέτα: , , , | 108 Comments »

Μιλώντας στο Τραβέρσο

Posted by sarant στο 18 Μαΐου, 2015

traversoΤην Παρασκευή που μας πέρασε, 15 του μήνα, συμμετείχα σε μιαν εκδήλωση στο βιβλιοπωλείο Τραβέρσο στην Καλλιθέα, όπου παρουσιάστηκαν τα γλωσσικά βιβλία μου. Την εκδήλωση την είχα προαναγγείλει και εδώ, και κάποιοι φίλοι του ιστολογίου μού έκαναν την τιμή να με επισκεφτούν.

Κάτι που δεν είχαμε προβλέψει όταν κανονίζαμε την εκδήλωση ήταν ότι θα συνέπιπτε με τον ημιτελικό του Φάιναλ φορ στο μπάσκετ, και μάλιστα ότι θα πέφταμε πάνω στο ματς που είχε τον Ολυμπιακό -έτσι, κάποιοι φίλοι που θα έρχονταν προτίμησαν (και δεν τους αδικώ) να δουν το μπάσκετ. Πάντως, έτσι κι αλλιώς ο (μικρός, πρέπει να πω) χώρος του βιβλιοπωλείου γέμισε -απλώς, δεν βγάλαμε καρέκλες έξω.

Κάτι που συνηθίζω σε ανάλογες περιπτώσεις είναι να δημοσιεύω το κείμενο της ομιλίας μου σε ειδικό άρθρο του ιστολογίου (καθώς και στη σελίδα About, όπου συγκεντρώνω όλες τις συνεντεύξεις, ομιλίες και τα συναφή).

Αυτό βέβαια έχει ένα κακό: επειδή στις ομιλίες μου, ιδίως όσες αφορούν παρουσίαση βιβλίων μου ή έχουν το ίδιο θέμα (Μύθοι για τη γλώσσα, ας πούμε), είναι αναπόφευκτο κάποια πράγματα να επαναλαμβάνονται, ο αναγνώστης που τα βλέπει όλα μαζί θα βρει πολλές αλληλοκαλύψεις, κάτι που δεν το παρατήρησε κάποιος που παρακολούθησε ζωντανά π.χ. την εκδήλωση στη Δράμα (και που βέβαια δεν είχε παρακολουθήσει την ίδια εκδήλωση π.χ. στο ΜΙΘΕ).

Έτσι και στην παρουσίαση που έγινε στο Τραβέρσο, που αφορά τα βιβλία μου, υπάρχουν πολλά στοιχεία κοινά με την προηγούμενη παρουσίαση στο βιβλιοπωλείο Booktalks, που είχε γίνει τον Γενάρη, και γενικά με άλλα κείμενά μου. Ωστόσο, στην προχτεσινή παρουσίαση υπάρχει κι ένα εντελώς καινούργιο κομμάτι, το εισαγωγικό, που αφορά την ιστορία της λέξης «τραβέρσο» -θα μπορούσε να είναι ένα αυτοτελές (μικρό) άρθρο του ιστολογίου. Και επειδή, όπως θα δείτε, επισημαίνω κάτι που μου φαίνεται λάθος στο λεξικό Μπαμπινιώτη, πολύ θα ήθελα όσοι έχετε ναυτική εμπειρία να με αντικρούσετε ή να με επιβεβαιώσετε.

Παρόλο που ξέχασα να φέρω το μαγνητοφωνάκι μου, αποδείχτηκε ότι και το σμαρτόφωνο κάνει καλά τη δουλειά του. Έτσι, μπορείτε να ακούσετε εδώ την εισήγησή μου και στη συνέχεια τη συζήτηση που ακολούθησε (ίσως να μην ακούγονται καλά οι ερωτήσεις -αλλά από τις απαντήσεις μου καταλαβαίνετε τι αφορούσαν):


Πολλά από αυτά που είπα δεν τα είχα γράψει, τα είπα εκτός κειμένου -ενώ και κάποια από αυτά που είχα γράψει δεν τα είπα. Θέλω να πω, το γραπτό κείμενο από το εκφωνηθέν διαφέρουν αρκετά -συμβαίνουν αυτά.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Εκδηλώσεις, Ιστορίες λέξεων, Λεξικογραφικά, Παρουσίαση βιβλίου, Περιαυτομπλογκίες | Με ετικέτα: , , , , , , , | 200 Comments »

Ο δωδεκάλογος της νεοκαθαρεύουσας, εφτά χρόνια μετά

Posted by sarant στο 6 Φεβρουαρίου, 2014

Είχα σκεφτεί να συνεχίσω σήμερα το χτεσινό άρθρο με τα λεξιλογικά της Πριγκιπέσας Ιζαμπώς, αλλά αφενός σκέφτηκα ότι καλύτερα να κάνω ανάπαυλα μιας μέρας και αφετέρου δεν μου έστειλαν κάτι που περίμενα, οπότε δημοσιεύω κάτι άλλο, ένα παλιό μου άρθρο, που το είχα ανεβάσει στον παλιό μου ιστότοπο πριν από εφτά χρόνια και ύστερα το συμπεριέλαβα στο βιβλίο μου Γλώσσα μετ’ εμποδίων (το οποίο, για να κάνουμε και γκρίζα διαφήμιση, επανεκδόθηκε πρόσφατα).

Στο κείμενο εκείνο προσπαθούσα να εντοπίσω κάποια ενοχλητικά φαινόμενα κυρίως στη γλώσσα των μέσων ενημέρωσης, τα οποία τα θεωρούσα εκδηλώσεις μιας καθαρευουσιάνικης αντίληψης για τη γλώσσα. Από τότε, έχουν περάσει εφτά χρόνια και κάποια από τα φαινόμενα που περιέγραφα έχουν οξυνθεί ακόμα περισσότερο  ενώ κάποια άλλα ίσως να μην ήταν και τόσο διαδεδομένα όσο νόμιζα.

Το άρθρο είναι γραμμένο σε ύφος παιγνιώδες, ας πούμε, αλλά οι παρατηρήσεις ίσως δεν είναι άστοχες. Βέβαια, κάποια από τα φαινόμενα αυτά τα έχουμε σχολιάσει και στο ιστολόγιο, κυρίως με αφορμή επισημάνσεις στα σαββατιάτικα Μεζεδάκια.

Ο δωδεκάλογος της νεοκαθαρεύουσας

Πριν από καμιά εικοσαριά χρόνια, μπορεί και περισσότερα, κάποιος λόγιος είχε συντάξει έναν κατάλογο με ασθένειες της νεοελληνικής γλώσσας. Δυστυχώς τότε, με την αμεριμνησία της νεότητας, δεν είχα κρατήσει αντίγραφο του κειμένου και τώρα που το ψάχνω σε γη και σε ουρανό δεν το βρίσκω πουθενά. Ούτως ή άλλως, ο κατάλογος εκείνος έχει γίνει ανεπίκαιρος, είτε επειδή μερικές «ασθένειες» έχουν πάψει πια να θεωρούνται ασθένειες (π.χ. ο μεχριτισμός, δηλαδή η σύνταξη του μέχρι με αιτιατική· σήμερα, μέχρι (!) και το λεξικό Μπαμπινιώτη δέχεται τη σύνταξη αυτή), ενώ αντίστροφα άλλες τείνουν να εξαφανιστούν, σαν τη «σανίτιδα», τη δήθεν κατάχρηση του «σαν» -σήμερα, που το ως αντικαθιστά παντού το σαν στα κείμενα των γλαφυρών, κανείς από τους τότε διαμαρτυρόμενους δεν διαμαρτύρεται για την «αντισανίτιδα» και για την ισοπέδωση των λεπτών διακρίσεων.

[Παρένθεση τωρινή: Ο παλιός εκείνος κατάλογος, «δεκάλογος» νομίζω ήταν, είχε δημοσιευτεί, αν δεν κάνω λάθος, στον Οικονομικό Ταχυδρόμο. Αν παρ’ ελπίδα τον έχει φυλάξει κανείς, ας τον στείλει, παρακαλώ πολύ!]

Ας είναι. Είκοσι χρόνια είναι αρκετά για να παλιώσουν οποιονδήποτε κατάλογο. Σκέφτομαι λοιπόν να φτιάξω έναν αντικατάλογο, ή αν προτιμάτε τον Δωδεκάλογο των Ασθενειών της Νεοκαθαρεύουσας στον 21ο αιώνα.

Ο δωδεκάλογος αυτός έχει την εξής σύνθεση:

1. Ο ισοπεδωτικός ευπρεπισμός
2. Η οξεία γενικομανία
3. Η γενικευμένη ωσεοπάθεια
4. Η τρομώδης επαναληψοφοβία
5. Η μανιακή σχιζολεξία
6. Ο καταναγκαστικός ερμαφροδιτισμός
7. Οι δίδυμες παθήσεις: ακλισία και αγγλοκλισία
8. Η αρχαιοκλιτική ξιπασιά
9. Η βαρεία συμπλεγματολαγνεία
10. Οι κλιτικές νεοπλασίες
11. Ο ορθογραφικός υπερτροφισμός
12. Η βιβλιοδιφική λεξιλαγνεία

Είμαι βέβαιος ότι οι αναγνώστες έχουν υπόψη τους τις περισσότερες από αυτές τις επικίνδυνες αρρώστιες, αλλά είναι πολύ πιθανό να μην είναι εξοικειωμένοι με την ορολογία που χρησιμοποιώ, που άλλωστε είναι δική μου κατασκευή. Θα σας τις παρουσιάσω λοιπόν συνοπτικά στο σημείωμα αυτό.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά | Με ετικέτα: , | 317 Comments »

Και πάλι για τα κάλαντα και τις καλένδες

Posted by sarant στο 28 Δεκεμβρίου, 2012

Ξαναδημοσιεύω ένα παλιότερο άρθρο μου, που είχε αρχικά δημοσιευτεί τέτοιες μέρες πριν από τρία χρόνια, έχοντας ενσωματώσει κάποια από τα σχόλια.

Τη Δευτέρα οι δρόμοι θα γεμίσουν πιτσιρίκια που θα λένε τα πρωτοχρονιάτικα κάλαντα, οπότε ταιριάζει να μιλήσουμε σήμερα λιγάκι για την ιστορία όχι του εθίμου (έχουν γράψει τόσοι και τόσοι γι’ αυτό) αλλά της λέξης, της λέξης «κάλαντα».

Στην αρχή της αλυσίδας βρίσκουμε τις ρωμαϊκές νεομηνίες, που τις έλεγαν calendae, καλένδες (υπάρχει και γραφή με k, kalendae, παρόλο που το γράμμα k είχε εκπέσει τότε). Η λέξη calendae, σύμφωνα με το ετυμολογικό λεξικό Μπαμπινιώτη (την πρώτη έκδοση), προέρχεται από τη λατινική φράση calo luna novella, δηλαδή «ανακηρύσσω τη νέα σελήνη», με την οποία ο αρχιερέας του Καπιτωλίου ανάγγελλε τη νεομηνία. Αυτά τα λέει ο Μπαμπινιώτης, όμως τη φράση αυτή δεν τη βρήκα πουθενά στο Διαδίκτυο, οπότε έχω επιφυλάξεις. Πριν από τρία χρόνια είχε γραφτεί στο Βήμα ότι η φράση ήταν calo Juno novella, που επιφανειακά βγάζει περισσότερο νόημα, αλλά φοβάμαι μήπως είναι παρανάγνωση κι αυτό. Όπως είχε σχολιάσει ο φίλτατος π2 στην αρχική δημοσίευση, πρόκειται για διπλή παρανάγνωση, δηλαδή οι περισσότεροι δέχονται πως η φράση ήταν calo Juno Covella, όπου Juno ήταν το ρωμαϊκό ισοδύναμο της Ήρας. [Προσθήκη: Με ενημερώνουν ότι στη δεύτερη έκδοση του ετυμολογικού Λεξικού, του 2012, το λάθος έχει διορθωθεί].

Το Covella μάλλον προέρχεται από το covus, παλαιότερη μορφή του cavus (“κούφιο”). Το κρίσιμο χωρίο είναι του Βάρρωνα (De lingua latina 6.27): Primi dies mensium nominati kalendae, quod his diebus calantur eius mensis nonae a pontificibus, quintanae an septimanae sint futurae, in Capitolio in curia Calabra sic dicto quinquies ‘kalo Iuno Covella’, septies dicto ‘kalo Iuno Covella’ (Οι πρώτες ημέρες του μήνα ονομάζονται Kalendae, επειδή τις ημέρες αυτές ανακοινώνονται [calantur] από τους ιερείς στην Αίθουσα των Ανακοινώσεων του Καπιτωλίνου οι Νώννες, εάν δηλαδή θα πέσουν στις πέντε ή στις επτά του μηνός, με τον ακόλουθο τρόπο: Ήρα Λειψή, σε καλώ την πέμπτη ημέρα ή Ήρα Λειψή, σε καλώ την έβδομη ημέρα). Προσέξτε και πάλι τη γραφή με k.

Ούτως ή άλλως, στην αρχή έχουμε το ρήμα calo, που είναι συγγενικό με το δικό μας το «καλώ» (και όχι δάνειο), αν και δεν έχω πρόχειρο τον Ερνού-Μεγιέ (το ετυμολογικό της λατινικής) κι έτσι κρατάω μιαν επιφύλαξη. Πάντως, από το calo προέκυψαν οι calendae και από εκεί και τα σημερινά calendar, calendrier, το δικό μας καλεντάρι κτλ.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επαναλήψεις, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Λαθολογία | Με ετικέτα: , , , | 100 Comments »

Από την Άννα Κομνηνή στην ορκωτό ελεγκτή λογιστή

Posted by sarant στο 23 Αυγούστου, 2012

Συνεχίζοντας τις επαναλήψεις της θερινής περιόδου, ανεβάζω σήμερα ένα άρθρο από τον παλιό μου ιστότοπο, που περιλαμβάνεται και στο (εξαντλημένο πια) βιβλίο μου «Γλώσσα μετ’ εμποδίων» (2007) -και μάλιστα ανεβάζω τη μορφή που μπήκε στο βιβλίο. Για να είμαι ακριβέστερος, το άρθρο έχει ξανανέβει στο ιστολόγιο, αλλά ως σχόλιο (!) σε ένα περσινό άρθρο για το ίδιο θέμα, το θέμα των επαγγελματικών θηλυκών, κι έτσι δεν το έχει δει πολύς κόσμος. Τελευταία, σε κάποιο μεζεδάκι και με αφορμή σχόλιο ενός νέου φίλου, έγινε λόγος για το παλιό αυτό άρθρο, οπότε το ξανανεβάζω:

Παλιότερα, όταν οι γυναίκες δεν είχαν το δικαίωμα του εκλέγειν και εκλέγεσθαι, υπήρχαν μόνο άντρες βουλευτές και υπουργοί, μόνο (ή σχεδόν αποκλειστικά) άντρες γιατροί, δικαστές και δικηγόροι. Μοιραία, τα επαγγελματικά ουσιαστικά όπως ο βουλευτής, ο υπουργός, ο ιατρός, ο δικηγόρος δεν είχαν θηλυκό. Τα άλλα, είχαν. Θέλω να πω, υπήρχαν όχι μόνο χορεύτριες, τραγουδίστριες και ποιήτριες, αλλά και εργάτριες, καθαρίστριες και λογίστριες. Υπήρχαν στη ζωή, υπήρχαν και στη γλώσσα.

Σήμερα, εδώ και πολλές δεκαετίες μάλιστα, υπάρχουν γυναίκες στη Βουλή και στα υπουργικά έδρανα· πάμπολλες είναι οι γυναίκες που ασκούν τη δικηγορία ή την ιατρική (σε ορισμένες ειδικότητες αποτελούν την πλειοψηφία). Όμως δεν υπάρχουν στη γλώσσα· το θηλυκό γένος αυτών των αξιωμάτων και επαγγελμάτων είναι ανύπαρκτο. Όπως στις μεγάλες εταιρείες της Αμερικής και της Ευρώπης υπάρχει η αόρατη και άγραφη «γυάλινη οροφή» που εμποδίζει τις γυναίκες να ανέβουν πάνω από κάποιο ορισμένο επίπεδο της ιεραρχίας, έτσι και στη δική μας γλωσσική πραγματικότητα υπάρχει μια αόρατη οροφή που παραδέχεται γυναίκες εργάτριες και καθαρίστριες, άντε ποιήτριες και πιανίστριες, ακόμα και λογίστριες και καθηγήτριες, αλλά όχι παραπάνω: όχι δικάστριες, βουλεύτριες, προς Θεού! Ο ποιητής κι ο εργάτης έχουν θηλυκό, ο βουλευτής κι ο δικαστής, όχι. Αποτέλεσμα είναι να χρησιμοποιούμε επισήμως ερμαφρόδιτες λύσεις: η γιατρός, η βουλευτής, η δικαστής. Λύσεις ερμαφρόδιτες και φαιδρές· επειδή όμως επαναλαμβάνονται κατά κόρον, τείνουν να παγιωθούν σαν σωστές και μάλιστα να επηρεάσουν και άλλους λεκτικούς τύπους. Βέβαια, η λαϊκή χρήση έχει δώσει λύσεις: οι τύποι δικαστίνα, βουλευτίνα και δημαρχίνα χρησιμοποιούνται όλο και περισσότερο, έστω κι αν τους χλευάζουν οι γκλαμουράτοι, ενώ η παλιότερη χρήση της κατάληξης -ίνα για τη σύζυγο του δικαστή, του βουλευτή ή του δημάρχου (ας με λένε δημαρχίνα κι ας ψοφάω από την πείνα, που λέει η παροιμία) τείνει να εκλείψει, μαζί της κι η σύγχυση.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βυζάντιο, Επαγγελματικά θηλυκά, Επαναλήψεις, Θηλυκό γένος, Μουστάκια της Τζοκόντας | Με ετικέτα: , | 165 Comments »

Ο Φρύνιχος και τα λάθη μας

Posted by sarant στο 12 Ιουνίου, 2012

Σε μια συζήτηση στο Φέισμπουκ, ένας φίλος φίλης επέμενε ότι δεν υπάρχει λέξη «διακύβευμα», μόνο «διακύβευση», και με κάλεσαν να κάνω το διαιτητή. Όμως για το διακύβευμα έχουμε συζητήσει παλιότερα, δεν είναι αυτό το θέμα του άρθρου -που, παρότι μπήκαμε στην τελική ευθεία για τις εκλογές, παραμένει πεισματικά ανεπίκαιρο. Το θέμα είναι ότι η ενόχληση του φίλου φίλης με την καινούργια λέξη που δεν την ήξερε είναι μια αντίδραση απόλυτα φυσιολογική και κατανοητή, όσο κι αν είναι αβάσιμη: η γλώσσα εξελίσσεται, λέξεις γεννιούνται και λέξεις ξεχνιούνται, σημασίες αλλάζουν, κανόνες πέφτουν σε αχρηστία, αυτό που παλιότερα ήταν λάθος σήμερα γίνεται ανεκτό και αύριο αποτελεί τον νέο κανόνα, και πάντα οι πιο πολλοί συγκαιρινοί της αλλαγής ενοχλούνται από τον κλονισμό των γλωσσικών βεβαιοτήτων τους, κουνάνε το κεφάλι τους με νόημα και μιλάνε για τη φθορά, την παρακμή της γλώσσας. Στην εποχή μας κάποιοι στέλνουν γράμματα σε εφημερίδες ή δημοσιοποιούν στο Διαδίκτυο την αγανάκτησή τους, αλλά το φαινόμενο της ενόχλησης από τη γλωσσική αλλαγή δεν είναι καινούργιο ούτε, φυσικά, εντοπίζεται μόνο στα ελληνικά.

Αλλά εμείς ας περιοριστούμε στη γλώσσα μας. Έλεγα λοιπόν ότι συχνά βλέπουμε αντιδράσεις για τις γλωσσικές αλλαγές, και ειδικά για την εμφάνιση νέων λέξεων -αντιδράσεις είτε από απλούς ομιλητές, σαν τον φίλο της φίλης που λέγαμε, αλλά και από επιστήμονες, λεξικογράφους, ειδικούς μελετητές. Πριν από λίγο καιρό είχα επικρίνει τον καθηγητή Γ. Μπαμπινιώτη, επειδή κακώς κατά τη γνώμη μου επιτέθηκε εναντίον της λέξης «γενόσημα». Πράγματι, όταν ένας όρος έχει καθιερωθεί, η διαμαρτυρία κάποιου, έστω και ειδικού, ακούγεται από ανεδαφική έως κωμική. Οι λίγο παλιότεροι θα θυμάστε ίσως ότι ο καθηγητής Θ.Π.Τάσιος είχε επικρίνει τον όρο «ηλεκτρονικός υπολογιστής», με επιχειρήματα ίσως βάσιμα, αλλά κατόπιν εορτής· ακόμα κι αν δεχτούμε ότι η δική του πρόταση («λογισμητής») ήταν καλύτερη, η συζήτηση έχει ακαδημαϊκό μόνο χαρακτήρα. Ξεφυλλίζοντας παλιά έντυπα βρίσκει κανείς και παλιότερους φιλολόγους να εξανίστανται για τη χρήση λέξεων που σήμερα έχουν καθιερωθεί. Για παράδειγμα, ο Ισίδωρος Ισιδωρίδης-Σκυλίσσης (ή Σκυλίτσης) έγραφε το 1885 ότι είναι «κακίστη παράκρουσις» να χρησιμοποιείται η λέξη «απαρτία» στον κανονισμό της Βουλής με την έννοια που όλοι μας ξέρουμε σήμερα, επειδή στα αρχαία «απαρτία» ήταν το σύνολο των εργαλείων ενός μάστορα. Δεν φαίνεται παράλογη αυτή η θέση του Σκυλίσση ιδίως σε μας που θεωρούμε αυτονόητη τη λέξη και τη σημασία της; Και να σημειωθεί ότι ο Σκυλίσσης δεν ήταν όποιος κι όποιος: αν μη τι άλλο, σε αυτόν χρωστάμε τον Γιάννη Αγιάννη και τον Γαβριά. (Κάποτε θα γράψω εκτενέστερα για τα άρθρα αυτά).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Γλωσσικά στιγμιότυπα, Γλωσσική αλλαγή, Λαθολογία, Νεολογισμοί | Με ετικέτα: , , , , , | 170 Comments »

Αγράμματος πολιτικαντισμός (Παντελής Μπουκάλας)

Posted by sarant στο 19 Νοεμβρίου, 2011

Κάτι άλλο λογάριαζα να γράψω σήμερα, αλλά βλέπω το χτεσινό άρθρο του Παντελή Μπουκάλα στην Καθημερινή, που ασχολείται με ένα θέμα που απασχολεί από το ιστολόγιο από την αρχή-αρχή, τους διάφορους γλωσσικούς μύθους. Οπότε, σχεδόν υποχρεωτικά, αναδημοσιεύω το άρθρο του Παντελή. Μπορείτε να σχολιάσετε και στο σάιτ της Καθημερινής, αλλά αν θέλετε το συζητάμε κι εδώ.

Το πρώτο γλωσσικό μου βιβλίο, το Γλώσσα μετ’ εμποδίων (2007), που ήταν ενμέρει αφιερωμένο στην ανασκευή γλωσσικών μύθων, στάθηκε μεταξύ άλλων αφορμή να γνωριστώ με τον Παντελή, διότι έγραψε κριτική για το βιβλίο και στη συνέχεια μου έκανε την τιμή να πάρει μέρος στην παρουσίαση του βιβλίου στον Ιανό, τον Φλεβάρη του 2008. (Μίλησε από σημειώσεις κι έτσι δεν έχω το κείμενο, ούτε είχα δυστυχώς την πρόνοια να βιντεοσκοπήσω την εκδήλωση). Ο Μπουκάλας, ενώ αναγνωρίζει την αξία της ανασκευής, κρατάει ωστόσο μικρό καλάθι ως προς τα αποτελέσματα, αφού, όπως γράφει και στην κριτική του βιβλίου μου: … οι μύθοι, έστω και οι ξηλωμένοι, ακούγονται πάντοτε γλυκύτεροι από τις άβολες αλήθειες. Αρκετοί «ελληνέμποροι» και λόγιοι ανάμεσά τους, θα συνεχίσουν να πιστεύουν ότι «χάσαμε για μία ψήφο», ακριβώς όπως πιστεύουν τη διαβόητη «ανθελληνική» δήλωση του Κίσινγκερ κι ας έχει αποδειχθεί ότι δεν έγινε ποτέ.

Χωρίς να διαφωνώ με τον Παντελή, είμαι ένα κλικ πιο αισιόδοξος: ασφαλώς όποιος δεν θέλει να πειστεί για κάτι δεν πρόκειται να πεισθεί, ασφαλώς όποιος πλασάρει τους μύθους ποτέ δεν θα παραδεχτεί ότι είναι απατεώνας, αλλά η ανασκευή δεν πάει χαμένη, υπάρχουν πάντα καλοπροαίρετοι και καλόπιστοι στους οποίους πιάνει τόπο. Εδώ περιμένω και τη δική σας γνώμη στα σχόλια: έχει αξία να αντικρούεις τους αγράμματους πολιτικάντηδες όταν πλασάρουν μύθους για τη γλώσσα ή μήπως είναι χαμένος κόπος;

Αλλά είπα πολλά, αφήνω τον Παντελή Μπουκάλα να τα πει καλύτερα:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αναδημοσιεύσεις, Γλωσσικοί μύθοι | Με ετικέτα: , , | 37 Comments »

Καλό μήνα με ένα μικρό κουίζ

Posted by sarant στο 1 Σεπτεμβρίου, 2010

Πρώτη Σεπτεμβρίου σήμερα, οπότε σας εύχομαι καλό μήνα, και σκέφτηκα, για να υποδεχτούμε τον καινούργιο μήνα, να σας βάλω ένα μικρό κουίζ, κάπως ασυνήθιστο. Θα είναι φιλολογικό. Επίσης, στο τέλος έχει και ρεκλάμα, άσχετη με το κουίζ. (Προσθήκη: Η απάντηση του κουίζ στο τέλος, μετά τη ρεκλάμα)

Έχω μπροστά μου ένα πρωτότυπο λεξικό, Λεξικό λογοτεχνικών ηρώων, αν θα αποδίδαμε έτσι το γαλλικό Dictionnaire des personnages, με υπότιτλο De tous les temps et de tous les pays· λοιπόν, ήρωες μυθοπλαστικών έργων απ’ όλες τις χώρες και όλες τις εποχές έχει αυτό το λεξικό, αλλά βέβαια με έμφαση στη μεγάλη γαλλική λογοτεχνία. Είναι εξαιρετικό βιβλίο, της αξιαγάπητης σειράς Bouquins του εκδοτικού Robert Laffont, που βγάζει συγγράμματα αναφοράς ή κλασική λογοτεχνία σε καλαίσθητες εκδόσεις με πανάλαφρο χαρτί και μαλακό εξώφυλλο, ώστε το χιλιοσέλιδο βιβλίο να είναι το μισό σε πλάτος ράχης από άλλα βιβλία των 500 σελίδων και να ζυγίζει και πολύ λιγότερο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Διαφημίσεις, Κουίζ | Με ετικέτα: , , , , , , | 121 Comments »

Το άλλο Σάββατο στον Ιανό

Posted by sarant στο 8 Μαΐου, 2010

Μία στο τόσο, συγχωρείται θαρρώ να περιαυτομπλογκήσω και να ανακοινώσω, όχι για πρώτη φορά το παραδέχομαι, όμως για (προ)τελευταία, ότι είστε όλοι καλεσμένοι το επόμενο Σάββατο, 15 Μαΐου, στις 12.30, στο βιβλιοπωλείο «Ιανός», Σταδίου 24, όπου θα γίνει η παρουσίαση του βιβλίου μου ΟΙ ΛΕΞΕΙΣ ΕΧΟΥΝ ΤΗ ΔΙΚΗ ΤΟΥΣ ΙΣΤΟΡΙΑ (τίτλος ίδιος με του ιστολογίου).

Θα μιλήσουν:

* Η Άννα Ιορδανίδου, καθηγήτρια γλωσσολογίας στο Πανεπιστήμιο Πατρών, γνωστή από πολλά βιβλία της για τη γλώσσα και τη λεξικογραφία (ένα είχαμε παρουσιάσει εδώ).

* Ο Στρατής Μπουρνάζος, ιστορικός, υπεύθυνος των Ενθεμάτων της Κυριακάτικης Αυγής, όπου φιλοξενείται κάθε μήνα η στήλη μου με τίτλο ίδιον με του βιβλίου.

* Ο Νίκος Λίγγρης, λεξικογράφος-μεταφραστής και στυλοβάτης του φόρουμ Λεξιλογία.

* και εγώ.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αναγγελίες, Εκδηλώσεις, Παρουσίαση βιβλίου, Περιαυτομπλογκίες, Uncategorized | Με ετικέτα: , , , , , | 31 Comments »

Κάλαντα και καλένδες

Posted by sarant στο 30 Δεκεμβρίου, 2009

Και αυτό το άρθρο δημοσιεύεται από αυτόματο πιλότο διότι ο οικοδεσπότης (που το έγραψε) βρίσκεται σε λιγοήμερες διακοπές. Όμως, θα απαντήσει σε όλα μαζί τα σχόλια όταν επιστρέψει, την παραμονή της πρωτοχρονιάς.

Αύριο οι δρόμοι θα γεμίσουν πιτσιρίκια που θα λένε τα πρωτοχρονιάτικα κάλαντα, οπότε ταιριάζει να μιλήσουμε σήμερα λιγάκι για την ιστορία όχι του εθίμου (έχουν γράψει τόσοι και τόσοι γι’ αυτό) αλλά της λέξης. Όμως, επειδή γράφω μακριά από τα κιτάπια μου, θα περιοριστώ να αντιγράψω άλλες πηγές χωρίς να μπορέσω να τις διασταυρώσω τόσο όσο θα ήθελα.

Στην αρχή της αλυσίδας βρίσκουμε τις ρωμαϊκές νεομηνίες, που τις έλεγαν calendae, καλένδες (υπάρχει και γραφή με k, kalendae). Η λέξη calendae, σύμφωνα με το καινούργιο ετυμολογικό λεξικό Μπαμπινιώτη, προέρχεται από τη λατινική φράση calo luna novella, δηλαδή «ανακηρύσσω τη νέα σελήνη», με την οποία ο αρχιερέας του Καπιτωλίου ανάγγελλε τη νεομηνία. Αυτά τα λέει ο Μπαμπινιώτης, όμως τη φράση αυτή δεν τη βρήκα πουθενά στο Διαδίκτυο, οπότε έχω επιφυλάξεις. Φοβάμαι πως υπάρχει διπλή παρανάγνωση, και πως η κανονική φράση ήταν calo Juno Covella, όπου Juno ήταν το ρωμαϊκό ισοδύναμο της Ήρας. Ωστόσο, δεν είμαι βέβαιος και παρακαλώ τους λατινομαθείς να συμβάλουν. Τις προάλλες γράφτηκε στο Βήμα ότι η φράση ήταν calo Juno novella, που επιφανειακά βγάζει περισσότερο νόημα, αλλά φοβάμαι μήπως είναι παρανάγνωση κι αυτό.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Λαθολογία | Με ετικέτα: , , , | 26 Comments »

Από ιστολόγιο σε βιβλίο: Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Posted by sarant στο 5 Δεκεμβρίου, 2009

Προσοχή, ακολουθεί διαφήμιση!

Από σήμερα κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου το καινούργιο μου βιβλίο, Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία. Η κεντρική διάθεση γίνεται από το βιβλιοπωλείο Χριστάκης (Ιπποκράτους 10-12) αλλά πρέπει να έχουν και τα άλλα μεγάλα βιβλιοπωλεία της Αθήνας (Ιανός, Πρωτοπορία κτλ.) ενώ μέσα στην επόμενη εβδομάδα θα διακινηθεί και εκτός Αθηνών το βιβλίο. Θα βάλω και ηλεκτρονικούς συνδέσμους, σε επόμενη ανάρτηση. Η αλήθεια είναι ότι εξαιτίας της απεργίας στο λιμάνι εκδίδεται πιο αργά απ’ ό,τι είχα υπολογίσει.

Θα προσέξατε πως το βιβλίο έχει τον ίδιο τίτλο με το ιστολόγιο –αυτό δεν είναι τυχαίο καθώς τα περισσότερα άρθρα του βιβλίου έχουν δημοσιευτεί αρχικά εδώ (ή στην Αυγή, όπου δημοσιεύω ένα άρθρο μια φορά το μήνα, σε στήλη με τον ίδιο πάλι τίτλο –παντελής έλλειψη φαντασίας πια!). Ωστόσο, σε σχέση με τη διαδικτυακή τους δημοσίευση τα άρθρα έχουν ξαναδουλευτεί και έχει προστεθεί κάμποσο νέο υλικό στο καθένα.

Μια διευκρίνιση: το βιβλίο δεν περιλαμβάνει (φυσικά) όλα τα άρθρα του ιστολογίου, ούτε καν μια αντιπροσωπευτική επιλογή άρθρων. Όλα τα κείμενα του βιβλίου ανήκουν σε μια συγκεκριμένη κατηγορία, τις «Ιστορίες λέξεων». Δεν υπάρχουν δηλαδή άρθρα γλωσσικής πολεμικής, σαν κι αυτά που είχα στο προηγούμενο βιβλίο μου, τη Γλώσσα μετ’ εμποδίων, ενώ λιγοστές είναι οι αναφορές σε γλωσσικούς μύθους. Ο υπότιτλος του βιβλίου είναι χαρακτηριστικός: Τριάντα συν μία ιστορίες λέξεων που ίσως να σας έχουν απασχολήσει.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Διαφημίσεις, Ιστορίες λέξεων, Παρουσίαση βιβλίου | Με ετικέτα: , , | 115 Comments »

Μια παράκληση, αναγγελίες και άλλα μεζεδάκια

Posted by sarant στο 26 Νοεμβρίου, 2009

Δεν έχω μεγάλο άρθρο για σήμερα, μόνο μερικά πράγματα σκόρπια, μεζεδάκια δηλαδή. Στην αρχή σκέφτηκα να βάλω καμιά αναδημοσίευση ή κάνα άρθρο απ’ αυτά που έχω στο συρτάρι, αλλά τελικά είπα να γράψω πολλά και διάφορα, διότι έχω και μια παράκληση προς το εκλεκτό κοινό του ιστολογίου.

* Κι ας ξεκινήσω από την παράκληση. Τις προάλλες σκέφτηκα (με αφορμή κάτι που έγραψε ο αγαπητός Άγγελος) το τραγουδάκι του Γαβριά από τους Αθλίους του Ουγκώ. Το συνθέτει και το τραγουδάει ενώ μαζεύει πυρομαχικά από τους σκοτωμένους στα οδοφράγματα κι ενώ γύρω του σφυρίζουν οι σφαίρες. Τελικά, μια σφαίρα τον βρίσκει -και με την τελευταία του πνοή λέει μια τελευταία στροφή. Να το δούμε ολόκληρο στα γαλλικά:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Μεταφραστικά, Μεζεδάκια, Ξενισμοί | Με ετικέτα: , , , , , , | 46 Comments »

Το ευκτήριο και το κτίριο

Posted by sarant στο 20 Οκτωβρίου, 2009

πως με πληροφόρησε επισκέπτης του ιστολογίου, χτες στην τηλεόραση ο καθηγητής Μπαμπινιώτης υποστήριξε ότι η λέξη «κτίριο» πρέπει να γράφεται με ήτα. Δεν άκουσα την εκπομπή, αλλά τα επιχειρήματα είναι γνωστά και διατυπωμένα στα λεξικά του, τόσο στο Μεγάλο όσο και στο Ορθογραφικό. Με όλο το σεβασμό, θέλω να διατυπώσω τα αντίθετα επιχειρήματα που συνηγορούν υπέρ του να διατηρηθεί η επικρατούσα γραφή «κτίριο». Τα αντιγράφω από το βιβλίο μου «Γλώσσα μετ΄εμποδίων»:

Επιχειρήματα Μπαμπινιώτη:

Το ρήμα ‘κτίζω’ δεν μπορεί να δώσει παράγωγα με ανύπαρκτη κατάληξη –ριο! Δεν μπορούμε δηλαδή να έχουμε κτί-ριο. Το ‘κτίζω’ θα μπορούσε μόνο να δώσει ‘κτιστήριο’ (πρβλ. φροντίζω – φροντιστήριο) τύπος που ούτε κι αυτός μαρτυρείται να υπάρχει. Άρα η λέξη έχει διαφορετική ετυμολογική προέλευση και, επομένως, διαφορετική ορθογραφία. Παράγεται είτε από το ‘οικητήριον’ (οικώ> οικητήριο > κτήριο) είτε από το ‘ευκτήριον’ (οίκημα)· είτε στη μία είτε στην άλλη περίπτωση, η γραφή με –η (κτήριο) είναι η μόνη σωστή.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Ορθογραφικά | Με ετικέτα: , , , | 63 Comments »