Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Γλώσσα μετ' εμποδίων’

Η εξουσία της γλώσσας και το απανέκαθεν

Posted by sarant στο 20 Σεπτεμβρίου, 2009

Αναδημοσιεύω από το Έψιλον της «Ε» το δεύτερο μισό ενός άρθρου που υπογράφεται από τον Δ. Αγγελίδη, με τίτλο «Η γλώσσα της εξουσίας και η εξουσία της γλώσσας» και στο οποίο έχουν συμβάλει με απόψεις τους η Μάρω Κακριδή, ο Γ. Χάρης και η Άννα Φραγκουδάκη. Το πρώτο μισό του άρθρου, εδώ

Πρόκειται για θέματα με τα οποία έχω κι εγώ ασχοληθεί, αν και όχι τόσο στο ιστολόγιο, όσο στο βιβλίο «Γλώσσα μετ’ εμποδίων» και στον ιστότοπό μου. Για παράδειγμα, για το «απ’ ανέκαθεν» γράφω στη Γλώσσα μετ’ εμποδίων:

Θεωρητικά πρόκειται πράγματι για σολοικισμό, αφού η έννοια της προέλευσης, το ‘από’, βρίσκεται ενσωματωμένη στην κατάληξη -θεν. Στην πράξη όμως; Εδώ ο Όμηρος, γράφοντας πριν από τρεις χιλιάδες χρόνια, όταν το -θεν ήταν ζωντανό και διαφανές, κι όχι απολίθωμα όπως σήμερα, γράφει «απ’ ουρανόθεν» (Θ365, Φ199, λ18, μ381) και «εξ ουρανόθεν» (Θ19, Θ21, Ρ548) επειδή έτσι τον βολεύει στο μέτρο, ενώ επίσης γράφει «από Τροίηθεν» (Ω492, ι38). Προφανώς οι αρχαίοι δεν το θεωρούσαν σολοικισμό· ο Ευστάθιος Θεσσαλονίκης στα σχόλιά του τον 12ο αιώνα περιορίζεται να διαπιστώσει ότι η πρόθεση είναι περιττή αλλά χρησιμοποιείται συχνά, δεν βγάζει αγράμματο τον Όμηρο όπως κάνετε εσείς, φίλοι λαθοθήρες, τον 21ο αιώνα. Αλλά και ο Ησίοδος γράφει «εκ Διόθεν», τύπος που απαντά επίσης στα Αργοναυτικά και στον Διογένη Λαέρτιο, ενώ σε έναν Νεμεόνικο ο Πίνδαρος έχει «Επιδαυρόθεν τ’ άπο». Στη μετάφραση των Εβδομήκοντα αφθονούν τύποι όπως «από πρωΐθεν, από μακρόθεν, από έμπροσθεν».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Ευπρεπισμός, Λαθολογία | Με ετικέτα: , , , , , | 28 Σχόλια »

Ο δαίμων του ορθογραφείου ξαναχτυπά!

Posted by sarant στο 6 Σεπτεμβρίου, 2009

Τις προάλλες είχα κάνει λόγο για ένα μαργαριτάρι που (υπέθεσα ότι) προκλήθηκε από τη διόρθωση, και γι’ αυτό το ονόμασα,  με λογιοτατίστικη διάθεση, διορθωσιγενές. Θα μπορούσαμε να το χρεώσουμε στον δαίμονα του τυπογραφείου.

Όμως, τώρα με τη νέα τεχνολογία ο δαίμονας έχει αποκτήσει και κάμποσα καινούργια ποδάρια (αυτό το έχει γράψει παλιότερα ο Παντελής ο Μπουκάλας και το είχα πει κι εγώ στην παρουσίαση του βιβλίου του Ηρακλή Κακαβάνη, που ήταν αφιερωμένο, ακριβώς, στον δαίμονα του τυπογραφείου).

Ένα από αυτά τα ποδάρια είναι ο αυτόματος ελεγκτής ορθογραφίας, το σπελτσέκερ που λέμε, που αν αφεθεί ανεξέλεγκτο μπορεί να δώσει εξαιρετικά γουστόζικα «σωστά λάθη», κάτι που δυστυχώς συμβαίνει, όπως έχω γράψει, και στις καλύτερες οικογένειες.

Καμιά φορά όμως αυτός ο… δαίμονας του ορθογραφείου χτυπάει ύπουλα. Τουλάχιστον αυτό φαίνεται πως συνέβη προχτές, όταν η υποτίθεται έγκυρη Καθημερινή εμφάνισε τον ΓΑ Παπανδρέου να λέει:

«Η σύγχρονη «ρίζα της συμφοράς» είναι η συγκέντρωση της εξουσίας στους λίγους»,είπε ο κ. Παπανδρέου επισημαίνοντας ότι «στην Ελλάδα αυτή η αυτοσυγκέντρωση εξουσίας καταλήγει στην εξάρτηση της πολιτικής από κάθε είδους μικρό ή μεγάλο ανεξέλεγκτο συμφέρον επιχειρηματικό, ιδιωτικό, κομματικό, μιντιακό ή όποιο άλλο».

Αυτοσυγκέντρωση εξουσίας; Τι είναι πάλι τούτο; Προφανώς μαργαριτάρι. Κι επειδή ο ΓΑΠ έχει κάνει κι άλλες φορές γλωσσικά λάθη και σαρδάμ, ο αναγνώστης της εφημερίδας απλώς κουνάει το κεφάλι με συγκατάβαση, αν δεν αρχίσει να ολοφύρεται για τον «ανελλήνιστο» που όπως όλα δείχνουν θα μας κυβερνήσει.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Δαίμων του τυπογραφείου, Εφημεριδογραφικά, Λαθολογία | Με ετικέτα: , , , , , , , | 27 Σχόλια »

Το ντιμπέιτ και το ανύπαρκτο «δίβατον»

Posted by sarant στο 25 Μαΐου, 2009

Όπως ξέρουμε, το ντιμπέιτ, η προεκλογική τηλεοπτική αντιπαράθεση μεταξύ των πέντε πολιτικών αρχηγών για τις ευρωεκλογές, θα γίνει σε τρεις μέρες, την Πέμπτη 28 Μαΐου. Η λέξη βρίσκεται ήδη στην επικαιρότητα. Οι περισσότεροι τη γράφουν ‘ντιμπέιτ’, αν και συχνά τη βλέπουμε γραμμένη και στα αμερικάνικα, debate. Οι προσπάθειες να καθιερωθεί ένας ακραιφνώς ελληνικός όρος, ας πούμε «τηλεμαχία», δεν έχουν καρποφορήσει. Το γιατί δεν μπορώ να το πω, η γλώσσα ανήκει σε όλους μας και περιφρονεί και τις καλύτερες προθέσεις και τις ευφυέστερες προτάσεις.

Το πρώτο τηλεοπτικό ντιμπέιτ ήταν αμερικάνικο, το 1960, και μάλιστα λέγεται ότι έκρινε και την εξαιρετικά αμφίρροπη αναμέτρηση μεταξύ Κένεντι και Νίξον. Διάσημες είναι επίσης και οι τηλεοπτικές αντιπαραθέσεις μεταξύ των υποψηφίων προέδρων στη Γαλλία, πριν από τον δεύτερο γύρο των εκεί προεδρικών εκλογών, αλλά βέβαια εκεί λέγονται ντεμπά (débat).

Χρησιμοποιούμε λοιπόν, γραμμένη ελληνικά, την αμερικάνικη λέξη.  Μερικοί ωστόσο επιμένουν να πλασάρουν τον μύθο ότι τάχα η λέξη debate έχει ελληνική αρχή.

Στις εκλογές του Σεπτεμβρίου 2007, όταν έγινε το περίφημο ντιμπέιτ των (τότε) έξι πολιτικών αρχηγών, βρέθηκαν πολλοί που αναρωτήθηκαν, καλόπιστα, για την ετυμολογία της λέξης. Και πολλοί απάντησαν, κυρίως στο Διαδίκτυο, ότι το debate προέρχεται, τάχα, από την ελληνική λέξη δίβατον. Θα ρωτήσετε, τι είναι ή τι ήταν το δίβατον; Ας δούμε τι μας λέει ο Αθανάσιος Πλεύρης, ιός του γνωστού «διανοητή», βουλευτής πλέον του ΛΑΟΣ, σε άρθρο του που το έγραψε αμέσως μετά το ντιμπέιτ του Σεπτεμβρίου 2007:

Το debate προέρχεται από την ελληνική λέξη δίβατον που αναφέρεται στο βήμα της Εκκλησίας του Δήμου, όπου αναπτυσσόταν πραγματικός διάλογος (ενώ, θέλει να πει ο φέρελπις πολιτικός, η συζήτηση των αρχηγών δεν ήταν πραγματικός διάλογος, ήταν απλή οδοντόκρεμα).

Πρέπει εδώ να πω όμως ότι δεν είμαι βέβαιος ότι ο ιός του Πλεύρη έχει την πατρότητα της ιδέας αυτής. Κατά πάσα πιθανότητα, η θεωρία για το δίβατον δεν είναι πλευρική πατέντα, αυτός απλώς την επαναλαμβάνει. Όπως ειπώθηκε από καλεσμένο σε εκπομπή της ΝΕΤ, περίπου την ίδια εποχή, το debate προέρχεται από το αρχαιοελληνικό δίβατον στην Πνύκα. Ήταν δηλαδή δύο εξέδρες επί των οποίων ανέβαιναν και αντιπαρέβαλλαν τις απόψεις τους δύο πολιτικοί αντίπαλοι στην αρχαία Αθήνα. Ο εν λόγω καλεσμένος δήλωσε αρχιτέκτονας. Για κάποιο περίεργο λόγο, αυτό θεωρήθηκε προσόν για τις ετυμολογικές του αναζητήσεις.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικοί μύθοι, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , , | 114 Σχόλια »