Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Γ. Βιζυηνός’

Κι αν επιστρέφαμε στην καθαρεύουσα;

Posted by sarant στο 4 Ιουνίου, 2015

Ο τίτλος του άρθρου δεν είναι δικός μου, είναι ο τίτλος της επιφυλλίδας του συγγραφέα Τάκη Θεοδωρόπουλου στην Καθημερινή της Κυριακής που μας πέρασε. Γλωσσικό είναι το ιστολόγιό μας, δεν ήταν λοιπόν δυνατόν να αφήσω ασχολίαστο το άρθρο του Τ.Θ., αν και δεν θα σταθώ μόνο (ή κυρίως) στη βασιμότητα της «πρότασης» που υποθετικά διατυπώνεται στον τίτλο παρά σε ορισμένα άλλα ζητήματα που θίγει το άρθρο, κάποια από αυτά παρεμπιπτόντως.

Διότι βέβαια, η πρόταση να «επιστρέψουμε στην καθαρεύουσα» δεν διατυπώνεται στα σοβαρά από τον Τ.Θ. Όπως λέει και ο ίδιος: Δεν γίνονται αυτά τα πράγματα παιδί μου, κι εγώ, εδώ που τα λέμε, είπα να κάνω λίγη πλάκα. Πράγματι, δεν είναι ούτε εφικτό ούτε επιθυμητό να επιστρέψουμε στην καθαρεύουσα: και ο ίδιος ο Τ.Θ. άλλωστε, που αν δεν κάνω λάθος (μια και είναι μεγαλύτερός μου στην ηλικία) διδάχτηκε την καθαρεύουσα στα μαθητικά θρανία, γράφει το κείμενό του στην κοινή νεοελληνική (δηλαδή στη δημοτική), παρεμβάλλοντας μόνο καναδυό κουρελάκια καθαρευουσιάνικα, ακριβώς τη γενική «καθαρευούσης» ή το ευπρεπισμένο «σιδΗρογροθιές». Και να ήθελε να γράψει καθαρεύουσα δεν θα μπορούσε ή έστω θα έπρεπε να κοπιάσει πολύ -και κατά πάσα πιθανότητα όλο και κάποια ελληνικούρα θα του ξέφευγε.

Και αυτό είναι το χαρακτηριστικό του «γλωσσικού ζητήματος» στην εποχή μας. Σε αντίθεση με τα παλιότερα χρόνια, όπου όταν π.χ. ο Μιστριώτης κατακεραύνωνε τον Ψυχάρη ή ο Φιλήντας ειρωνευόταν τον Χατζιδάκι χρησιμοποιούσαν διακριτές μορφές γλώσσας, στη σημερινή αντιπαράθεση για το γλωσσικό όλοι εκείνοι που συμμετέχουν στην πολεμική, γράφουν στην ίδια Ελληνική, κατανοητή από κάθε επαρκή αναγνώστη, οι δε διαφοροποιήσεις του ενός από τον άλλον γίνονται σε υφολογικό επίπεδο και σε περιορισμένο φάσμα γλωσσικών επιλογών, όπου ο ένας προτιμά λογιότερο και ο άλλος δημωδέστερο τύπο.

Αν λοιπόν η πρόταση του κ. Θεοδωρόπουλου διατυπωνόταν στα σοβαρά, το άρθρο θα τελείωνε κάπου εδώ. Ωστόσο, η επιφυλλίδα του κ. Θ. αποτελεί βάναυση διαστρέβλωση της πραγματικότητας σε αρκετά σημεία, κι έτσι δεν είναι περιττός ο σχολιασμός της.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικό ζήτημα, Εφημεριδογραφικά, Εκπαίδευση, Καθαρεύουσα, Λογοτεχνία | Με ετικέτα: , , , , | 292 Σχόλια »

Η καλύβα του μπαρμπα-Σελήμ (Κείμενο του Πήτερ Μάκριτζ)

Posted by sarant στο 21 Δεκεμβρίου, 2014

Τα βιβλία του Πήτερ Μάκριτζ (Peter Mackridge) για την ελληνική γλώσσα, με τελευταίο το Γλώσσα και εθνική ταυτότητα στην Ελλάδα, 1766-1976 όπως είναι ο τίτλος της ελληνικής του έκδοσης, τα ξέρουν όλοι όσοι ασχολούνται με τη γλώσσα, αλλά κάπως λιγότερο γνωστές είναι οι μεταφράσεις (προς τα αγγλικά) διαλεχτών έργων της ελληνικής λογοτεχνίας που έχει κάνει -με πιο πρόσφατο βιβλίο τρία διηγήματα του Βιζυηνού που κυκλοφόρησαν φέτος από τις εκδόσεις Αιώρα, με τίτλο Thracian Tales.

Θα ακολουθήσει η έκδοση της μετάφρασης στα αγγλικά του Μοσκώβ Σελήμ, από τον ίδιο εκδότη και σε χωριστό τόμο. Καθώς μετέφραζε το βιβλίο, ο Πήτερ Μάκριτζ εντόπισε ένα πολύ διασκεδαστικό λάθος στο ελληνικό κείμενο, που αναπαράγεται στις περισσότερες εκδόσεις της νουβέλας του Βιζυηνού (αν και όχι σε όλες), έγραψε λοιπόν ένα μικρό κείμενο που μου το έστειλε -έχω τη χαρά και την τιμή να έχω ηλαλληλογραφία μαζί του. Του ζήτησα την άδεια να το παρουσιάσω εδώ (το κείμενο το έχει κοιτάξει και η κ. Ελένα Κουτριάνου, ειδική στον Βιζυηνό).

Πράγματι, το θέμα ταιριάζει πολύ στα ενδιαφέροντα του ιστολογίου και το παρουσιάζω με πολλή χαρά και όχι λίγο καμάρι: πώς «γεννήθηκε» από παρανάγνωση μια νέα λέξη. Νομίζω πως θα σας ενδιαφέρει το μικροφιλολογικό αυτό εύρημα, που πρώτη φορά δημοσιοποιείται εδώ. Το παραθέτω χωρίς φυσικά να αλλάξω τίποτα: απλώς πρόσθεσα το απόκομμα της Εστίας, που το βρήκα στη Βιβλιοθήκη της Βουλής.

Η καλύβα του μπάρμπα-Σελήμ

Προς τον κ. Νίκο Σαραντάκο.

Στην πρώτη συνἐχεια της πρώτης δημοσίευσης του «Μοσκώβ Σελήμ» του Γ. Βιζυηνού (εφ. Εστία, 28 Απριλίου 1895, σ. 4) υπάρχει ένα διασκεδαστικό λάθος. Πρόκειται για την τελευταία λέξη της εξής πρότασης:

«Ο οικίσκος ούτος, ξυλόπηκτος μάλλον ή ξυλόπλεκτος καθ’ άπαντα αυτού τα μέρη, ήτο προφανής απομίμησις των πενιχρών κατοικιών, τας οποίας οι ρώσοι χωρικοί ονομάζουσι «Ιόμπα».»

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Διηγήματα, Μικροφιλολογικά, Συνεργασίες, Τυπογραφικά λάθη | Με ετικέτα: , , , , , , | 69 Σχόλια »

Ταζέ μπαλίκ

Posted by sarant στο 11 Νοεμβρίου, 2014

Το προηγούμενο σαββατοκύριακο ήμουν στη Δράμα, αλλά πέρασα κι απο την Καβάλα, αφού εκεί (πιο σωστά στη Χρυσούπολη) βρίσκεται το αεροδρόμιο, και ήταν πολύ ευχάριστη η σύντομη έστω παραμονή και βόλτα. Θα ξαναπάω για περισσότερα.

tazebalikΚάτι που πρόσεξα στην Καβάλα ήταν οι πολλές τούρκικες επιγραφές στα μαγαζιά, εννοείται σε όσα έχουν συναλλαγές με τουρίστες. Και στο αεροδρόμιο ακόμα, πάνω από την αίθουσα με τα αφορολόγητα, έγραφε «Καλό ταξίδι» σε πολλές και διάφορες γλώσσες, ανάμεσα στις οποίες στα τούρκικα, στα ρώσικα και σε μιαν άλλη σλάβικη λατινόγραπτη (κροάτικα μάλλον), όχι όμως στα γαλλικά ή τα ιταλικά. Είπα να το φωτογραφήσω, μετά μπήκα να αγοράσω κανένα δωράκι και με τους ακανέδες ξέχασα τη φωτογραφία.

Προηγουμένως όμως, επειδή ο Μπακιρτζής λέει «πάμε στην Καβάλα για ουζάκι», είχαμε τσιμπήσει κάτι σε μια ψαροταβέρνα ονόματι Φλοίσβος, που είχε απέξω την πινακίδα που βλέπετε, κι εκεί είχα τη μηχανή εύκαιρη και τη φωτογράφησα.

Όπως βλέπετε, η ταμπέλα γράφει «Φρέσκο ψάρι» σε τρεις γλώσσες, αγγλικά, τούρκικα και ρώσικα (αν και οι πελάτες, απ’ όσο άκουγα, Έλληνες ήταν). Τα ρώσικα και τα τούρκικα είναι οι δυο γλώσσες που θα έπρεπε να έχω μάθει και το έχω τύψεις που δεν έμαθα, οπότε η ταμπέλα αυτή με γέμισε ενοχές. Κανονικά, αν τα παιδιά τελειώνουν την υποχρεωτικήν εκπαίδευση έχοντας μάθει 2-3 ξένες γλώσσες, η μία απ’ αυτές θα πρέπει βέβαια να είναι τα αγγλικά, αλλά η δεύτερη θα έπρεπε να είναι μια γλώσσα βαλκανική, τούρκικα ή σέρβικα ας πούμε (ή ίσως ρώσικα που χρησιμεύουν και σαν πύλη εισόδου στα σέρβικα, τα βουλγάρικα και τ’ ακατονόμαστα) -κι αυτό ιδίως στις παραμεθόριες περιοχές, όπου η γνώση των γλωσσών των γειτονικών λαών θα ήταν ευεργετική.

Διόρθωση: Όπως με πληροφορεί σχόλιο, η τρίτη γλώσσα της πινακίδας δεν είναι ρώσικα, αλλά βουλγάρικα. Ωστόσο, φίλος που έχει σπουδάσει στο Βελιγράδι, μου λέει πως και στα σέρβικα (ή στα σερβοκροάτικα) υπάρχει η φράση της ταμπέλας.

Τούρκικα δεν ξέρω, αλλά τις λέξεις της ταμπέλας θα τις αναγνώριζα και χωρίς τη βοήθεια της αγγλικής, επειδή μελετώντας τις διαλεκτικές ελληνικές λέξεις έχω μάθει τη σημασία αρκετών τουρκικών λέξεων -αν είχα καιρό και δάσκαλο μπορεί και ν’ άρχιζα μαθήματα. Και οι δυο λέξεις της ταμπέλας, λοιπόν, έχουν κάποιο ενδιαφέρον για την ελληνική γλώσσα και τον πολιτισμό.

Η δεύτερη λέξη, το μπαλίκ, που δεν προφέρεται ακριβώς μπαλίκ, είναι λάθος γραμμένη στην ταμπέλα. Δεν είναι balik αλλά balık, με το τούρκικο γιώτα χωρίς κουκίδα, που προφέρεται κάπως σαν ου, αλλά συμβατικά το έχω μεταγράψει μπαλίκ (λόγω και της λαθεμένης γραφής) ενώ πιο κοντά στο μπαλούκ θα ήταν. 

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in τούρκικα, Όχι στα λεξικά, Γλωσσικά δάνεια, Φωτογραφίες | Με ετικέτα: , , , , | 153 Σχόλια »