Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Γ. Κοτζιούλας’

Σύρμα!

Posted by sarant στο 15 Δεκέμβριος, 2016

Το σημερινό άρθρο είναι απόρροια μιας συζήτησης που έγινε τις προάλλες, στα σχόλια του άρθρου που είχαμε βάλει για τα λεξιλογικά της περιπέτειας Ο Αστερίξ και το χρυσό δρεπάνι. Όπως θα δείτε, ουσιαστικά συνοψίζω όσα ειπώθηκαν στη συζήτηση εκείνη, προσθέτοντας ελάχιστα δικά μου. Νομίζω όμως πως το άρθρο δεν είναι περιττό, επειδή έτσι δίνεται η ευκαιρία να ενημερωθούν για τη συζήτηση και να σχολιάσουν και όσοι δεν την είχαν πάρει είδηση -διότι δεν διαβάζουν όλοι ως το τέλος τα σχόλια, ιδίως αν το άρθρο δεν τους ενδιαφέρει.

xxiiΛοιπόν, στα σχόλια της περιπέτειας του Αστερίξ, ο φίλος μας ο Corto είδε στη μετάφραση (του Αργ. Χιόνη) τη φράση «Σύρμα! Οι Ρωμαίοι!» και έφερε τη συζήτηση για τη φράση αυτή. Πριν προχωρήσω, να θυμίσω ότι γίνεται ένας καβγάς σε νυχτερινό κέντρο, όπου ο Αστερίξ και ο Οβελίξ ξυλοφορτώνουν τους μπράβους μιας συμμορίας λαθρεμπόρων και ξαφνικά ένας από τους δαρμένους μπράβους φωνάζει «XXII! Les Romains!!» και όλοι οι λαθρέμποροι το σκάνε.

Η φράση του Αστερίξ είναι αναχρονισμένη παραλλαγή μιας γνωστής γαλλικής φράσης της αργκό, της φράσης «Vingt-deux, voilà les flics», κατά λέξη «Εικοσιδύο, οι μπάτσοι!», που ολοφάνερα αντιστοιχεί ακριβώς στη δική μας «Σύρμα!» -για τις ανάγκες της ιστορίας ο αριθμός 22 γράφτηκε στο ρωμαϊκό σύστημα και οι μπάτσοι έγιναν Ρωμαίοι. Ο Χιόνης πολύ σωστά το μεταφράζει «Σύρμα, οι Ρωμαίοι!» ενώ η Μαραντέι (των εκδόσεων Μαμούθ που είναι αυτές που κυκλοφορούν τώρα) αστοχεί, αφού το αποδίδει «ΧΧΙΙ, οι Ρωμαίοι!» που δεν λέει τίποτα στον Έλληνα αναγνώστη.

Η αργκοτική φράση σε μας είναι συνήθως ένα σκέτο «Σύρμα!» και χρησιμοποιείται ως επιφώνημα προειδοποίησης, «για να ειδοποιήσουμε κάποιον ότι πρέπει να εγκαταλείψει κάποια παράνομη δραστηριότητά του, γιατί πλησιάζει ένα όργανο τάξεως ή ελέγχου» (ορισμός από το ΛΚΝ).

Ο φίλος μας ο Κόρτο αναρωτήθηκε αν το επιφώνημα «Σύρμα!» υπήρχε προπολεμικά ή αν γεννήθηκε μέσα στην Κατοχή ή στον πόλεμο, όπως δείχνουν κάποιες ενδείξεις. Αυτή η ερώτηση προκάλεσε τη συζήτηση που θα συνοψίσω στο σημερινό άρθρο. Εννοείται ότι  η προσπάθεια για χρονολόγηση της έκφρασης πηγαίνει χέρι-χέρι με την προσπάθεια για «ετυμολόγησή» της -να βρούμε δηλαδή από πού προήλθε, για ποιο λόγο κάποιοι πρόγονοί μας είπαν «Σύρμα!» θέλοντας να προειδοποιήσουν ότι πλησιάζει κάποιο όργανο της τάξης.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αργκό, Γιατί (δεν) το λέμε έτσι, Ετυμολογικά, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , | 217 Σχόλια »

Άσπρα μούρα, μαύρα μούρα

Posted by sarant στο 18 Απρίλιος, 2016

berriesΜπήκε η άνοιξη, πλησιάζει η βασιλική εποχή των φρούτων, ο Μάης δηλαδή και ο Ιούνης. Στο ιστολόγιο έχουμε παρουσιάσει όλα σχεδόν τα οπωρικά της εποχής, με μια εξαίρεση που θα την καλύψουμε σήμερα. Εννοώ μια οικογένεια μικρών καρπών που μερικά από αυτά τα γνωρίζει ο άνθρωπος από την αρχή του χρόνου, αλλά εξακολουθεί να τα καταναλώνει έτσι, άγρια, όπως και πριν από χιλιάδες χρόνια, όταν ήταν τροφοσυλλέκτης. Εννοώ τα «φρούτα του δάσους» όπως συλλογικά είναι γνωστά όταν δίνουν το άρωμά τους σε χυμούς και παγωτά. Μαζί τους θα εξετάσουμε όμως και τον μεγάλο αδελφό τους, τα μούρα, παρά τις μεγάλες διαφορές, γιατί ανήκει στην ίδια οικογένεια. Και αφού είναι μεγάλος αδελφός, στα μούρα αφιερώνουμε το μεγαλύτερο κομμάτι του άρθρου, αλλά και τον τίτλο. Να πω εδώ ότι το άρθρο αυτό είναι παρμένο από το βιβλίο μου Οπωροφόρες λέξεις, αλλά εδώ έχω κάνει κάποιες αλλαγές και προσθήκες.

Όλα αυτά τα μικρούλια φρούτα στα αγγλικά λέγονται συλλογικά berries, διότι τα περισσότερα έχουν τη λέξη αυτή ως β’ συνθετικό: raspberry, blackberry, blueberry κτλ. Στα ελληνικά δεν ξέρω αν έχουμε στανταρισμένη απόδοση ή αν τα λέμε «μουροειδή». Βρίσκω στα λεξικά ότι το berry το λέμε μώρον, προσέχοντας να μην πέσει ο τόνος. Πάντως, από τα μούρα θα ξεκινήσουμε.

Το μούρο είναι ο καρπός της μουριάς· η μουριά είναι δέντρο που μπορεί να φτάσει σε μεγάλο ύψος και που ζει πολύ. Υπάρχει η κόκκινη μουριά, η άσπρη και η μαύρη, που δίνουν καρπούς του αντίστοιχου χρώματος. Η άσπρη και η μαύρη μουριά, όμως, έπαιζαν τα παλιότερα χρόνια πολύ σημαντικό ρόλο στην οικονομία, όχι για τους καρπούς τους αλλά για τα φύλλα τους. Φυσικά, τα φύλλα δεν τρώγονται από τον άνθρωπο, είναι όμως έξοχη τροφή για τον μεταξοσκώληκα και η παραγωγή του μεταξιού ήταν κεντρική οικονομική δραστηριότητα επί αιώνες.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικά συμπόσια, Ετυμολογικά, Παπαδιαμάντης, Φρούτα εποχής | Με ετικέτα: , , , , , , | 192 Σχόλια »

Τα λαζαρούδια (Χρονογράφημα του Γ. Κοτζιούλα)

Posted by sarant στο 31 Ιανουαρίου, 2016

Πριν από 15 μέρες που παρουσίασα το βιβλίο της Αθηνάς Βογιατζόγλου «Ποίηση και πολεμική«, που είναι μια βιογραφία του ποιητή Γιώργου Κοτζιούλα, έγινε συζήτηση για τα Λαζαρούδια, ένα έθιμο ζωντανό στην Ήπειρο και την Αιτωλοακαρνανία, ένα είδος πασχαλινά κάλαντα, που τα λένε τα παιδιά το Σάββατο του Λαζάρου, το βράδυ όμως.

Αφορμή για τη συζήτηση στάθηκε ένα απόσπασμα του Κοτζιούλα στο οποιο λέει για τους πρώτους αντάρτες που φάνηκαν στο χωριό του, την πρωτοχρονιά του 1943: » Καὶ πέρασαν ἀπὸ μαχαλὰ σὲ μαχαλὰ σὰν τὰ «Λαζαρούδια», μόνο ποὺ δὲν τραγουδοῦσαν, δὲν ἔλεγαν τὰ πάθια τοῦ νεκροῦ, μὰ κήρυχναν ἀνάσταση γιὰ τὶς πεθαμένες ψυχές μας».

Η φίλη Σωτηρία Μελετίου, που έχει επιμεληθεί αρκετές πρόσφατες εκδόσεις κειμένων του Κοτζιούλα, μού γνωστοποίησε ότι, πέρα από αυτή τη σύντομη αναφορά, ο Κοτζιούλας έχει γράψει και ένα διήγημα για τα Λαζαρούδια, όπως και ένα χρονογράφημα στο οποίο περιγράφει με λεπτομέρειες το έθιμο, χρονογράφημα που είχε την καλοσύνη να μου στείλει. 

Στην αρχή σκεφτόμουν να το παρουσίαζα κοντά στο Πάσχα, όμως επειδή θέλουμε ακόμα τρεις μήνες και είναι πολύ πιθανό να το ξεχάσω αποφάσισα τελικά να το βάλω σήμερα, ως επιστέγασμα, ας πούμε, της συζήτησης που είχε γίνει στο περιθώριο του προηγούμενου άρθρου.

Το χρονογράφημα έχει ημερομηνία 6 Απριλίου 1955. Εκσυγχρονίζω την ορθογραφία.

ΤΑ ΛΑΖΑΡΟΥΔΙΑ

Μεθαύριο το Σάββατο έχουμε του Λαζάρου. Τον λέει και φτωχολάζαρο ο λαός μας, μ’ έναν τόνο ξεχωριστής συμπάθειας και στοργής. Είναι ο ταπεινός φίλος που αξιώθηκε ν’ ακούσει απ’ το στόμα του Χριστού, μες στη νύχτα του τάφου του «ζωντανός, σαβανωμένος –και με το κερί ζωσμένος», το χαρμόσυνο λόγο του, το αναστάσιμο μήνυμα:

Δεύρο έξω, Λάζαρέ μου,
φίλε και αγαπητέ μου!

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αθησαύριστα, Λαογραφία, Χρονογραφήματα | Με ετικέτα: , , | 97 Σχόλια »

Συχαρίκια στον σκατόψυχο

Posted by sarant στο 24 Απρίλιος, 2015

Ζητάω προκαταβολικά συγνώμη για τον άπρεπο ή και δύσοσμο τίτλο που μπορεί να ενοχλήσει κάποιους -αλλά αφού σ’ αυτές τις δυο λέξεις θα είναι αφιερωμένο το σημερινό μας σημείωμα νομίζω πως ο τίτλος είναι ταιριαστός, και δεν μου αρέσει να βάζω (για φερετζέ) τα διάφορα *&% που χρησιμοποιούνται ευρέως για να κρύβουν τάχα την αθυροστομία.

Θ’ αναρωτηθείτε, τι σχέση μπορεί να έχουν μεταξύ τους οι δυο λέξεις του τίτλου ώστε ν’ αφιερωθεί ένα άρθρο σε αυτές. Η σχέση υπάρχει, και δεν εννοώ ότι αρχίζουν από το ίδιο αρχικό γράμμα. Υπάρχει κάποια άλλη σχέση, που όμως δεν βρίσκεται ούτε στην ετυμολογία, ούτε στη σημασία τους -εντοπίζεται μάλλον στην εξέλιξη της σημασίας. Με άλλα λόγια, και οι δυο αυτές λέξεις είχαν μέχρι πρόσφατα, αν και όχι στον ίδιο βαθμό, μια πρωτεύουσα σημασία που είναι διαφορετική από την επικρατέστερη σήμερα σημασία τους.

Φυσικά, δεν είναι οι μοναδικές λέξεις που έχουν αλλάξει σημασία μέσα στα χρόνια -αυτές είναι χιλιάδες- αλλά για κάποιο λόγο τις δύο λέξεις του τίτλου τις είχα καταγράψει εδώ και κάμποσο καιρό στο τεφτεράκι μου και προχτές μου δόθηκε η αφορμή για το σημερινό άρθρο. Άλλωστε, οι σημασίες είναι η ψυχή των λέξεων και οι αλλαγές σημασίας (που βέβαια δεν γίνονται μονομιάς με ουκάζιο, αλλά με διολίσθηση, σταδιακά και αργά) είναι ένα από τα πιο ενδιαφέροντα θέματα που έχει να εξετάσει ο μελετητής της γλώσσας.

Και ξεκινάω από την πρώτη λέξη, όπου η αλλαγή της σημασίας είναι σαφέστερη, τα συχαρίκια.

Τι είναι τα συχαρίκια; Τι σημαίνει «συχαρίκια»;

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Λεξικογραφικά, Παπαδιαμάντης | Με ετικέτα: , , , | 424 Σχόλια »

Ακόμα ένα βιβλίο για δώρο

Posted by sarant στο 22 Δεκέμβριος, 2014

Τις γιορτές κάνουμε δώρα. Το ιστολόγιο αρέσκεται να δίνει (και να δέχεται) βιβλία για δώρα. Πέρσι είχαμε δημοσιεύσει ένα άρθρο με προτάσεις για βιβλία-δώρα. Φέτος το αμέλησα, ίσως επειδή η επικαιρότητα ήταν πολύ πιο φορτωμένη, εννοώ με την προεδρική εκλογή και τα συμπαρομαρτούντα -και αρχικά είπα ότι δεν θα ανεβάσω άρθρο για γιορταστικές βιβλιοπροτάσεις. Όμως, τουλάχιστον τρεις φίλοι με προέτρεψαν να αλλάξω γνώμη, και επειδή η αγορά βιβλίων συνεχίζεται έως την παραμονή της Πρωτοχρονιάς αποφάσισα τελικά, έστω και την τελευταία στιγμή, να ανεβάσω και φέτος άρθρο με προτάσεις για βιβλία-δώρα. Όχι τόσο δικές μου προτάσεις, αν και θα κάνω κι εγώ, αλλά κυρίως δικές σας. Όμως και φέτος θα βάλω έναν περιορισμό, και θα τον εξηγήσω.

Θα προτείνω λοιπόν βιβλία για να κάνετε δώρα στις γιορτές και θα σας καλέσω να κάνετε κι εσείς τις προτάσεις σας, αλλά όχι οποιαδήποτε βιβλία. Στο άρθρο αυτό, θα ήθελα να περιοριστούμε σε καινούργια βιβλία, βιβλία δηλαδή που κυκλοφόρησαν στην ελληνική γλώσσα στους τελευταίους 14 μήνες -το λέω έτσι για να πιάσουμε και την παραγωγή των περσινών γιορτών, αν και δεν θα ζητήσω πιστοποιητικό από τη Βιβλιονέτ για να δεχτώ μια πρόταση βιβλίου! Να διευκρινίσω ότι ζητάω η έκδοση να είναι φετινή, όχι η συγγραφή του βιβλίου. Και φυσικά περιλαμβάνονται και επανεκδόσεις βιβλίων που ήταν εξαντλημένα.

Γιατί μόνο καινούργια βιβλία; Επειδή, και το έχω ξαναγράψει, στις πολύ ιδιόμορφες συνθήκες κρίσης που περνάμε σήμερα το μεγάλο πρόβλημα το αντιμετωπίζουν οι νέες εκδόσεις. Παρόλο που τα βιβλία που εκδοθηκαν φέτος είχαν χαμηλότερες τιμές από τα αντίστοιχα περσινά ή προπέρσινα, ο ανταγωνισμός που αντιμετωπίζουν από παλιότερες, καλές και πάμφθηνες εκδόσεις είναι οξύτατος και εντείνεται ακόμα περισσότερο μέσα στις γιορτές. Βλέπετε, εξαιτίας της κρίσης των εφημερίδων, οι περισσότερες κυριακάτικες εφημερίδες προσφέρουν από ένα βιβλίο (και όχι μόνο) μαζί με κάθε φύλλο τους. Έπειτα, πολλοί εκδοτικοί οίκοι, και μάλιστα από τους κορυφαίους, διαθέτουν το παλιό τους στοκ σε εξευτελιστικές τιμές, με εκπτώσεις που φτάνουν το 80%. Τρίτον, έχουν πληθύνει πολύ τα βιβλιοπωλεία που διαθέτουν μεταχειρισμένα και πάμφθηνα βιβλία, ενώ τα τελευταία χρόνια ακόμα και περίπτερα του κέντρου βγάζουν πάγκους με παλιά, καλά βιβλία. Και, τέταρτον, μέσα στις γιορτές πολλοί εκδοτικοί οίκοι και άλλοι φορείς κάνουν και έκτακτα μπαζάρ, όπου πάλι διαθέτουν βιβλία κοψοχρονιάς.

Για τον βιβλιόφιλο η κατάσταση αυτή είναι από ευνοϊκή έως παραδεισένια: ακόμα κι όταν το εισόδημά του έχει περικοπεί εξαιτίας της μνημονιακής λαίλαπας, οι εκπτώσεις στα βιβλία είναι ακόμα μεγαλύτερες, οπότε η βιβλιαγοραστική του δύναμη συχνά όχι απλώς δεν έχει μειωθεί, αλλά ίσως και να έχει αυξηθεί, υπό τον όρο ότι αγοράζει μόνο προσφορές και μεταχειρισμένα. Όμως για τον εκδότη, που βγάζει νέα βιβλία, η ίδια κατάσταση είναι ασφυκτική αφού τα καινούργια βιβλία, όσο και να ρίξουν τις τιμές τους, πάντα θα είναι ακριβότερα από τις προσφορές ή από τα μεταχειρισμένα.

Γι’ αυτό θα σας προτείνω, και θα ζητήσω να προτείνετε, μόνο καινούργια βιβλία.

Θα μπορούσε βέβαια να πει κανείς ότι το κάνω για να ευλογήσω τα γένια μου, διότι φέτος έβγαλα κι εγώ βιβλία. Πρόσφατα κυκλοφόρησαν, σε δική μου επιμέλεια, οι εντυπώσεις του Κώστα Βάρναλη από τη Μόσχα το 1934, με τίτλο Τι είδα εις την Ρωσσίαν των Σοβιέτ, και λίγο παλιότερα το άγνωστο διήγημα του Παπαδιαμάντη Η νοσταλγία του Γιάννη. Να προσθέσω και το περσινό (αλλά μέσα στο δεκατετράμηνο) δικό μου, τα Λόγια του αέραένα τερπνό και ενδιαφέρον, ελπίζω, φρασεολογικό λεξικό με 1001 παγιωμένες (ή ιδιωματικές) εκφράσεις της ελληνικής γλώσσας.

Ένα βιβλίο που θα ήθελα να προτείνω, είναι η αλληλογραφία ανάμεσα στη φιλόσοφο Έλλη Λαμπρίδη και την κόρη της, τη Νίκη, που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις φιλικές εκδόσεις Αρχείο («Αλληλογραφία 1939-1944«). Επειδή είχα σκοπό να αφιερώσω άρθρο στο βιβλίο αυτό και τελικά δεν αξιώθηκα, θα μου επιτρέψετε δυο λόγια παραπάνω. Το 1938 η φιλόσοφος Έλλη Λαμπρίδη, απολυμένη από τη μέση εκπαίδευση μετά την εκκαθάριση του 1935, αποδέχεται μια υποτροφία του Βρετανικού Συμβουλίου και φεύγει για την Αγγλία, αφήνοντας τη 16χρονη κόρη της, τη Νίκη, στη φροντίδα της μητέρας της. Μάνα και κόρη ανταλλάσσουν γράμματα, αλλά με το ξέσπασμα του πολέμου το 1939 η Έλλη εγκλωβίζεται στην Αγγλία, αδυνατώντας να επιστρέψει -ενώ μετά τη γερμανική κατοχή σχεδόν κάθε επικοινωνία κόβεται, με εξαίρεση ένα-δυο τηλεγραφήματα μέσω Ερυθρού Σταυρού. Η Έλλη Λαμπρίδη θα αναπτύξει πολυσχιδή δραστηριότητα στην Αγγλία, υποστηρίζοντας έμμεσα την πολεμική προσπάθεια με διαλέξεις και διδάσκοντας ελληνικά σε Βρετανούς αξιωματικούς. Η επικοινωνία αποκαθίσταται με την αποχώρηση των Γερμανών από την Ελλάδα, τον Οκτώβριο του 1944. Και ενώ η μητέρα προσπαθεί να φτάσει στην Ελλάδα με το πλοίο (στην Ευρώπη συνεχίζεται ο πόλεμος), σ’ ένα ταξίδι μέσω Καΐρου που διαρκεί εβδομάδες, στην Αθήνα ξεσπούν τα Δεκεμβριανά. Η Νίκη φιλοξενείται στο σπίτι της συμφοιτήτριάς της Έβης Τουλούπα, και στις 3.1.1945 ειδοποιείται ότι ένας Άγγλος ταγματάρχης, μαθητής της μητέρας της, έχει να της δώσει γράμμα της. Καθώς προσπαθούν να φτάσουν στην περιοχή που ελέγχεται από τους Άγγλους, οι δυο κοπέλες τραυματίζονται από θραύσμα βρετανικού όλμου, η Έβη στο χέρι αλλά η Νίκη στην κοιλιά -και λίγες ώρες αργότερα ξεψυχάει.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βιβλία, Παρουσίαση βιβλίου | Με ετικέτα: , , , , | 76 Σχόλια »

Θα θέλατε ακόμα ένα ερωτόμηλο;

Posted by sarant στο 21 Αύγουστος, 2014

Το σημερινό άρθρο είναι επανάληψη παλιότερου, που τη ζήτησε φίλος, και συμφώνησα, αφού είμαστε ακόμα υπό την επήρεια της καλοκαιρινής χαλάρωσης και βάζουμε κάμποσες επαναλήψεις, δεδομένου μάλιστα ότι έχουν περάσει τέσσερα χρόνια και βάλε από την αρχική δημοσίευση. Ενσωματώνω εδώ υλικό από τα σχόλια της πρώτης δημοσίευσης.

Και ποιος θα έλεγε όχι σε έναν καρπό με τόσο ωραίο όνομα. Αλλά ποιο είναι το ερωτόμηλο; Θα μπορούσα να το βάλω για κουίζ, αλλά δυστυχώς η λέξη γκουγκλίζεται (σχεδόν τίποτε δεν μένει πια κρυφό από το άρπαγο μάτι του) κι έτσι θα μου το χαλάσει, αν όμως αντέχετε να μην γκουγκλίσετε, προσπαθήστε να μαντέψετε: ποιος είναι ο καρπός που τον είπαν κάποτε ερωτόμηλο, αλλά η ονομασία δεν έπιασε;

.

.

.

.

.

 

Να το πάρει το ποτάμι;

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Γλωσσικά συμπόσια, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , , , , , , , , , | 129 Σχόλια »

Η Μαρία Πολυδούρη βγαίνει απ’ τη σκιά του Καρυωτάκη

Posted by sarant στο 23 Μαρτίου, 2014

polyd 21-2--15-thumb-large

Προχτές, που ήταν η Παγκόσμια μέρα ποίησης, είχαμε ανάρτηση με ποιητικό θέμα, κατά σύμπτωση συνεχίζουμε και σήμερα, μια και το φιλολογικό θέμα της Κυριακής θα είναι κι αυτό αφιερωμένο σε μια ποιήτρια, με αφορμή την κυκλοφορία ενός πολύ σημαντικού βιβλίου.

Συγκεκριμένα, τον προηγούμενο μήνα κυκλοφόρησε, από τις εκδόσεις Εστία, σε φιλολογική επιμέλεια και επίμετρο της Χριστίνας Ντουνιά, το βιβλίο «Τα ποιήματα» της Μαρίας Πολυδούρη, της ποιήτριας που πέθανε φυματική το 1930 σε ηλικία 28 χρονών, και που είναι γνωστή κυρίως σε σχέση και για τη σχέση της με τον ποιητή Κώστα Καρυωτάκη.

Ειδική στη λογοτεχνία του μεσοπολέμου, η Χριστίνα Ντουνιά έχει κάνει κι εδώ υποδειγματική δουλειά. Πέρα από τη συγκέντρωση αρκετών ποιημάτων που είχαν μείνει είτε ανέκδοτα είτε αθησαύριστα και που είναι άγνωστα στον σημερινό αναγνώστη, αφού δεν συμπεριλήφθηκαν ως τώρα σε καμιά έκδοση ποιημάτων της Πολυδούρη, ιδιαίτερη αξία έχει το πλούσιο επίμετρο, στο οποίο η Ντουνιά θέτει το ερώτημα «Γιατί η Πολυδούρη;» και δίνει πειστικές απαντήσεις. Αντιγράφω τις πρώτες αράδες:

Η Μαρία Πολυδούρη έχει από καιρό περάσει στην περιοχή του λογοτεχνικού μύθου: είναι το σύμβολο της πρόωρα χαμένης ομορφιάς και του μοιραίου έρωτα. Στην καρδιά του δύσκολου και αντιφατικού Μεσοπολέμου, η ζωή και το έργο της αντανακλούσε διπλά -ως τέχνη και ως πραγματικότητα- την αισθητική πρόταση του Ε.Α.Πόε: «ο θάνατος μιας όμορφης γυναίκας είναι, αναμφίβολα, το πιο ποιητικό θέμα στον κόσμο». Ενώ όμως σε αυτή τη μακρινή εποχή η ζωντανή ακόμα παρουσία της έδινε μια υποβλητική γοητεία στους στίχους της, το ερώτημα που τίθεται είναι αν μπορεί η φωνή της να ακουστεί και σήμερα, αν μπορεί να γίνει μέρος της σύγχρονης ποιητικής μας γλώσσας. (…) Με άλλα λόγια, μπορούμε σήμερα να συναντήσουμε την ποίηση της Μαρίας Πολυδούρη και η συνάντηση αυτή να έχει τα χαρακτηριστικά μιας αυθεντικής ποιητικής εμπειρίας;

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αθησαύριστα, Παρουσίαση βιβλίου, Ποίηση | Με ετικέτα: , , , , , , | 103 Σχόλια »

Από τον Πρόδρομο στον Μποδοσάκη

Posted by sarant στο 14 Μαρτίου, 2014

Αν η ετυμολογία είναι δύσκολη ενασχόληση, η ετυμολόγηση των επωνύμων είναι δέκα φορές πιο δύσκολη, γιατί τα συγγράμματα αναφοράς είναι σχετικά λίγα, χρειάζεται έρευνα σε δυσπρόσιτες πηγές, ενώ πρέπει να έχεις το κριτήριο να ξεχωρίζεις ποιες οικογενειακές ιστορίες φωτίζουν τη διαδικασία δημιουργίας του ονόματος και ποιες αντίθετα αποτελούν επεξηγηματικό μύθο, συχνά για να αναγάγουν τις ρίζες της οικογένειας σε κάποιον βυζαντινό άρχοντα ή κάτι ανάλογο.

Πέρυσι, οι εφημερίδες του ΔΟΛ μοίραζαν, μαζί με τις κυριακάτικες εκδόσεις τους, και μια σειρά από βιβλία σχετικά με τη γλώσσα και την ετυμολογία, ένα από τα οποία ήταν και το βιβλίο του Γιάννη Τζέμου «Τα ελληνικά επώνυμα τουρκικής προέλευσης«, που είχε αρχικά εκδοθεί το 2003 και τώρα επανακυκλοφόρησε με τον τραβηχτικό υπέρτιτλο «Τα μυστικά των ονομάτων». Είχα βρει κάμποσα λάθη στο βιβλίο αυτό, αλλά δεν αξιώθηκα να κάνω μια κάπως τεκμηριωμένη κριτική και να την παρουσιάσω, μετά πέρασε ο καιρός, το παράτησα. Στο σημερινό άρθρο παίρνω αφορμή από ένα τέτοιο λάθος.

Στη σελ. 159 του βιβλίου διαβάζουμε: Μποδόσας, Μποδοσάκης, Μποντοσάκης, Μποντόσογλου, Μποντόζογλου. τουρκ. bodos η δοκός, το δοκάρι.
Παρόμοια αρχή δίνεται, στη σελ. 184, στο λήμμα Ποτόσογλου, όπως και στη σελ. 109, στο λήμμα Καραποτόσογλου. Πράγματι, όλα αυτά τα επώνυμα, στα οποία θα έπρεπε επίσης να προστεθεί τουλάχιστον το Ποτοσίδης, αλλά και το Μποντόσης, έχουν κοινή αρχή. Μόνο που δεν είναι αυτή που υποδεικνύεται στο βιβλίο.

Καταρχάς, δεν είμαι καθόλου βέβαιος ότι υπάρχει τουρκική λέξη bodos -τουλάχιστον το λεξικό μου δεν την έχει, ούτε το ονλάιν λεξικό του Νισανιάν. Βρίσκω μόνο τη λέξη bodoslama, που είναι κάποιο τμήμα των ιστιοφόρων πλοίων, δάνειο όπως φαίνεται από το ελληνικό ποδόστημα. Αλλά ακόμα κι αν υπάρχει τέτοια λέξη, δεν είναι αυτή η προέλευση των ελληνικών επωνύμων. Για να ετυμολογήσουμε επώνυμα δεν αρκεί να πάρουμε ένα λεξικό της τουρκικής και να βρούμε ποια τουρκική λέξη μοιάζει κάπως με το ελληνικό επώνυμο -διότι αυτή τη «μέθοδο» φαίνεται ν’ ακολούθησε ο συγγραφέας.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επώνυμα, Ονόματα, Πρόσφατη ιστορία | Με ετικέτα: , , , , , , , | 108 Σχόλια »

Ένα βιβλίο για δώρο

Posted by sarant στο 12 Δεκέμβριος, 2013

Τις γιορτές κάνουμε δώρα. Το ιστολόγιο αρέσκεται να δίνει (και να δέχεται) βιβλία για δώρα. Όπως είχα πει από την προηγούμενη εβδομάδα, αποφάσισα φέτος  να δημοσιεύσω ένα άρθρο με προτάσεις για βιβλία-δώρα. Όχι τόσο δικές μου προτάσεις, αν και θα κάνω κι εγώ, αλλά κυρίως δικές σας. Αλλά θα βάλω έναν περιορισμό, και θα τον εξηγήσω.

Θα προτείνω λοιπόν βιβλία για να κάνετε δώρα στις γιορτές και θα σας καλέσω να κάνετε κι εσείς τις προτάσεις σας, αλλά όχι οποιαδήποτε βιβλία. Στο άρθρο αυτό, θα ήθελα να περιοριστούμε σε καινούργια βιβλία, βιβλία δηλαδή που κυκλοφόρησαν στην ελληνική γλώσσα στους τελευταίους 12 μήνες -το λέω έτσι για να πιάσουμε και την παραγωγή των περσινών γιορτών, αν και δεν θα ζητήσω πιστοποιητικό από τη Βιβλιονέτ για να δεχτώ μια πρόταση βιβλίου! Περιλαμβάνονται και επανεκδόσεις βιβλίων που ήταν εξαντλημένα (κάνω και μια πρόταση από την κατηγορία αυτή).

Γιατί μόνο καινούργια βιβλία; Επειδή, και το έχω ξαναγράψει, στις πολύ ιδιόμορφες συνθήκες κρίσης που περνάμε σήμερα το μεγάλο πρόβλημα το αντιμετωπίζουν οι νέες εκδόσεις. Παρόλο που τα βιβλία που εκδοθηκαν φέτος είχαν χαμηλότερες τιμές από τα αντίστοιχα περσινά ή προπέρσινα, ο ανταγωνισμός που αντιμετωπίζουν από παλιότερες, καλές και πάμφθηνες εκδόσεις είναι οξύτατος και αναμένεται να ενταθεί ακόμα περισσότερο μέσα στις γιορτές. Βλέπετε, εξαιτίας της κρίσης των εφημερίδων, οι περισσότερες κυριακάτικες εφημερίδες προσφέρουν από ένα βιβλίο (και όχι μόνο) μαζί με κάθε φύλλο τους. Έπειτα, πολλοί εκδοτικοί οίκοι, και μάλιστα από τους κορυφαίους, διαθέτουν το παλιό τους στοκ σε εξευτελιστικές τιμές, με εκπτώσεις που φτάνουν το 80%. Τρίτον, έχουν πληθύνει πολύ τα βιβλιοπωλεία που διαθέτουν μεταχειρισμένα και πάμφθηνα βιβλία, ενώ τώρα τελευταία βλέπω και περίπτερα του κέντρου να βγάζουν πάγκους με παλιά, καλά βιβλία. Και, τέταρτον, μέσα στις γιορτές πολλοί εκδοτικοί οίκοι και άλλοι φορείς κάνουν και έκτακτα μπαζάρ, όπου πάλι διαθέτουν βιβλία κοψοχρονιάς.

Για τον βιβλιόφιλο η κατάσταση αυτή είναι από ευνοϊκή έως παραδεισένια: ακόμα κι όταν το εισόδημά του έχει περικοπεί εξαιτίας της μνημονιακής λαίλαπας, οι εκπτώσεις στα βιβλία είναι ακόμα μεγαλύτερες, οπότε η βιβλιαγοραστική του δύναμη συχνά όχι απλώς δεν έχει μειωθεί, αλλά ίσως και να έχει αυξηθεί, υπό τον όρο ότι αγοράζει μόνο προσφορές και μεταχειρισμένα. Όμως για τον εκδότη, που βγάζει νέα βιβλία, η ίδια κατάσταση είναι ασφυκτική αφού τα καινούργια βιβλία, όσο και να ρίξουν τις τιμές τους, πάντα θα είναι ακριβότερα από τις προσφορές ή από τα μεταχειρισμένα.

Γι’ αυτό θα σας προτείνω, και θα ζητήσω να προτείνετε, μόνο καινούργια βιβλία.

Θα μπορούσε βέβαια να πει κανείς ότι το κάνω για να ευλογήσω τα γένια μου, διότι φέτος έβγαλα κι εγώ βιβλία, και μάλιστα τέσσερα. Δύο εντελώς δικά μου, πιο πρόσφατα τα Λόγια του αέραένα τερπνό και ενδιαφέρον, ελπίζω, φρασεολογικό λεξικό με 1001 παγιωμένες (ή ιδιωματικές) εκφράσεις της ελληνικής γλώσσας, και λίγο παλιότερα τις Οπωροφόρες λέξεις, μια χυμώδη ιστορία των καρπών και των ονομάτων τους. Και άλλα δύο που ήταν επιμέλειες, πρώτα τη συλλογή διηγημάτων Ο μυστηριώδης φίλος και άλλες ιστορίες του Ν. Λαπαθιώτη και πρόσφατα τα Γράμματα από το Παρίσι του Κώστα Βάρναλη. (Δυο άλλα βιβλία μου, που ήταν εξαντλημένα, επανεκδόθηκαν, η Γλώσσα μετ’ εμποδίων και οι Λέξεις που χάνονται).

Όμως πολλά είπα για τον εαυτό μου, προχωράω σε μερικές προτάσεις μου, βιβλία φετινά που σας προτείνω να χαρίσετε για δώρο στις γιορτές. Όπως θα δείτε, οι προτάσεις μου χωλαίνουν σε ένα καίριο σημείο: δεν έχουν σχεδόν καθόλου λογοτεχνικά βιβλία. Εδώ θα πρέπει να συμπληρώσετε εσείς το κενό. Γράφω μερικά λόγια για κάθε βιβλίο που προτείνω, αλλά στις δικές σας προτάσεις αυτό δεν είναι υποχρεωτικό, απλώς καλοδεχούμενο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βιβλία, Παρουσίαση βιβλίου | Με ετικέτα: , , , | 67 Σχόλια »

Τσιγγάνοι και όχι γύφτοι

Posted by sarant στο 31 Οκτώβριος, 2013

Το σημερινό άρθρο, κατ’ εξαίρεση, είναι κατά κάποιο τρόπο συνέχεια του προχτεσινού. Συνήθως δεν το κάνω αυτό: όταν έχω ομοειδή άρθρα φροντίζω να περνάει λίγος καιρός ανάμεσά τους. Γράφοντας όμως το προχτεσινό άρθρο κατάλαβα ότι θα παραβάραινε αν, πλάι στη λέξη ‘τσιγγάνος’ ερευνούσα και τη λ. ‘γύφτος’, κι έτσι αποφάσισα να το χωρίσω στα δύο. Μάλιστα, θα τα έβαζα και σε συνεχόμενες μέρες, αλλά επειδή μεσολάβησε η παρουσίαση του βιβλίου μου Οπωροφόρες λέξεις είπα να ευλογήσω τα γένια μου κι έτσι χτες παρενέβαλα ένα άρθρο σχετικό με πωρικά. Σήμερα λοιπόν, θα δούμε την ιστορία της λέξης γύφτος, έχοντας αφήσει πίσω μας τη μικρή Μαρία (τ. ξανθό αγγελούδι, νυν γυφτάκι) να πορεύεται τον Γολγοθά της τώρα που την έσωσε το ελληνικό κράτος. [Σήμερα είναι και τα γενέθλια του αγαπημένου μου Ναπ. Λαπαθιώτη, που γεννήθηκε στις 31 Οκτωβρίου 1888 -συνηθίζω κάθε χρόνο τέτοιες μέρες να βάζω ένα άρθρο στη μνήμη του: θα το δημοσιεύσω την Κυριακή που μας έρχεται].

Σύμφωνα με τον ορισμό που αντιγράφω από το ΛΚΝ, γύφτος είναι: 1. (μειωτ.) ο τσιγγάνος της Ελλάδας: Γύφτοι στήσανε τα τσαντίρια τους έξω από τη Λάρισα. Γέμισε ο τόπος γύφτους. Ήρθε μια γύφτισσα να μου πει τη μοίρα μου. ΦΡ τρέμει / κρυώνει σαν ~, κρυώνει πάρα πολύ. ΠAΡ Είδε ο ~ τη γενιά* του κι αναγάλλιασε η καρδιά του. Όλοι οι γύφτοι μια γενιά*. 2. (παρωχ.) α. τεχνίτης σιδηρουργός. β. οργανοπαίχτης: Φώναξαν τους γύφτους στο πανηγύρι. 3. (μτφ.) α. άνθρωπος μικροπρεπής και φιλάργυρος: Είναι μεγάλος ~, πεντάρα δεν του παίρνεις από τα χέρια του. β. αυτός που ζει σε συνθήκες βρομιάς και ακαταστασίας: Γίναμε γύφτοι. Zούμε σαν γύφτοι. γ. άνθρωπος υπερβολικά μελαχρινός. γυφτάκι το YΠΟKΟΡ. γυφτάκος ο YΠΟKΟΡ. γύφταρος ο MΕΓΕΘ.

Παρόμοιο είναι και το λήμμα του λεξικού Μπαμπινιώτη, μόνο που παραλείπει τις παρωχημένες σημασίες του σιδερά και του οργανοπαίχτη, καθώς και (περιέργως) τη σημασία 3β. για τη βρομιά και την ακαταστασία.

Η λέξη γύφτος εμφανίζεται ήδη στα μεσαιωνικά ελληνικά, και προέρχεται, όπως θα έχετε ακούσει, από το εθνωνύμιο «Αιγύπτιος». Σε λόγια κείμενα, άλλωστε, χρησιμοποιείται για τους τσιγγάνους το «Αιγύπτιος» και αναφέραμε στο προχτεσινό άρθρο ένα απόσπασμα του Μάζαρι (1416) που συγκαταλέγει τους Αιγύπτιους στα εφτά έθνη που κατοικούσαν τότε την Πελοπόννησο. Στον δημώδη Κρασοπατέρα λέγεται ότι ο πότης αναζητάει το κρασί με την ίδια λαχτάρα όπως «ο ταπεινός ο Αίγυπτος τα παλαιοκόσκινά του» -σε μιαν άλλη παραλλαγή, ο ίδιος στίχος αναφέρει «ο δε μαυροκατζίβελος το γυροκόσκινόν του».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Πολιτική ορθότητα, Ρατσισμός, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , , , | 151 Σχόλια »

Δυο λόγια για τα γουναράδικα

Posted by sarant στο 18 Ιουλίου, 2013

Αρκετός θόρυβος έγινε στο Διαδίκτυο χτες για τη φράση «Ραντεβού στα γουναράδικα», που χρησιμοποίησε προχτές σε αγόρευσή του στη Βουλή ο βουλευτής Καστοριάς του ΣΥΡΙΖΑ Βαγγέλης Διαμαντόπουλος. Παίρνω κι εγώ την αφορμή να γράψω δυο λόγια, έστω και με μια μικρή καθυστέρηση, μια και το θέμα αγγίζει τη φρασεολογία, που είναι ένα από τα κατεξοχήν ενδιαφέροντα του ιστολογίου, παρόλο που βρίσκομαι σε εξοχικό περιβάλλον και δεν έχω πρόχειρα τα βιβλία μου.

Καταρχάς, τι ακριβώς ειπώθηκε στην αγόρευση. Υπάρχει ένα βιντεάκι που παρουσιάζει το επίμαχο σημείο (εδώ, κάτω-κάτω) οπότε μπορούμε να το ακούσουμε, και η εξής μεταγραφή της αγόρευσης:

«Είμαστε αυτοί που θα ενώσουμε ξανά αυτόν τον κύκλο που έσπασε το σάπιο πολιτικό σας σύστημα: από το λαό στη Βουλή και ξανά στο λαό. Είμαστε έξω και ακούμε όλους αυτούς που δεν έχουν καταθέσεις, που δεν είναι στη λίστα Λαγκάρντ, που δεν έχουν να πληρώσουν το λογαριασμό του ρεύματος, του νερού, του τηλεφώνου, που δεν έχουν να ταΐσουν τα παιδιά τους. […] Όλοι αυτοί μας λένε το εξής: Δεν εκβιάζονται, είναι αποφασισμένοι για ρήξη και ανατροπή. Έχουν την αποφασιστικότητα που θα πει αυτό που έλεγε και ο Άρης Βελουχιώτης όταν πήγαινε να δώσει τις μάχες για να ελευθερώσει αυτό τον τόπο: Ραντεβού στα γουναράδικα».

Μου λένε πως ο κ. Πρετεντέρης, στο προχτεσινοβραδυνό δελτίο του Μέγκα, παρουσίασε τη φράση αυτή ως απειλή προς τους αντιπάλους, «θα σας γδάρουμε» και ως εμφυλιοπολεμικό κήρυγμα. Από τα συμφραζόμενα της ομιλίας του βουλευτή προκύπτει σαφώς ότι τη φράση τη λένε μεταξύ τους οι αποφασισμένοι, οπότε μια τέτοια ερμηνεία σαν του Πρετεντέρη είναι κακόβουλη, ακόμα κι αν δεν ξέρει κανείς τίποτε για την ιστορία του τόπου ή της φράσης.

Γι΄αυτό το τελευταίο, μπορούμε να πούμε δυο λόγια.

Posted in Βουλή, Επικαιρότητα, Παροιμίες, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , , , | 130 Σχόλια »

O κατάφρακτος καρπός

Posted by sarant στο 24 Σεπτεμβρίου, 2012

Στον Πωρικολόγο, το υστεροβυζαντινό σατιρικό ποίημα όπου προσωποποιούνται τα φρούτα, οι ξηροί καρποί παρουσιάζονται σε δεύτερη μοίρα, ως σωματοφύλακες (βάραγγοι) των αρχόντων: ο Καρύδιος, ο Κάστανος και ο Λεπτοκάρυος και άλλοι.

Οι Βάραγγοι, να πούμε για την ιστορία, ήταν Ρως και σκανδιναβοί μισθοφόροι (αργότερα και αγγλοσάξονες), που συγκροτήθηκαν σε σώμα από τον Βασίλειο τον Βουλγαροκτόνο και σταδιακά αποτέλεσαν το πιο επίλεκτο τμήμα της αυτοκρατορικής φρουράς στο Βυζάντιο από τον 11ο αιώνα και μετά, πιο αξιόπιστο από τους ντόπιους οι οποίοι ήταν επιρρεπείς σε πραξικοπήματα. Δεν αποκλείεται ο ανώνυμος συγγραφέας του Πωρικολόγου να διαλέγει αυτή την παρομοίωση επειδή οι ξηροί καρποί έχουν κι αυτοί πανοπλία, το κέλυφός τους, άρα δίνουν την εντύπωση του πολεμιστή.

Σήμερα θα ασχοληθούμε με έναν από αυτούς τους κατάφρακτους καρπούς, εκείνον που φοράει τη βαρύτερην πανοπλία απ’ όλους. (Κατάφρακτοι ήταν άλλο επίλεκτο βυζαντινό σώμα, έφιπποι αυτοί). Εννοώ τα καρύδια. Θα μπορούσαμε μάλιστα να πούμε ότι τα καρύδια είναι ο κατεξοχήν ξηρός καρπός, αν σκεφτούμε ότι οι αρχαίοι  τους ξηρούς καρπούς τους αποκαλούσαν «κάρυα», περίπου όπως τις οπώρες τις έλεγαν «μήλα». Πάντα τα ακρόδρυα κάρυα λέγουσιν, επισημαίνει ο Αθήναιος. Τα καρύδια τα έλεγαν σκέτα κάρυα όταν δεν υπήρχε περιθώριο για σύγχυση αλλά και Περσικά κάρυα ή βασιλικά κάρυα, δηλαδή προερχόμενα από τον βασιλιά της Περσίας. Η ανάμνηση του βασιλιά μένει και στην επιστημονική ονομασία της καρυδιάς που είναι Juglans regia, δηλαδή βασιλική.Αυτό το περίεργο λατινικό Juglans σημαίνει, όσο κι αν αυτό δεν φαίνεται διά γυμνού οφθαλμού, «Διός βάλανος» (Jovis glans)· βέβαια οι Έλληνες, π.χ. ο Θεόφραστος, αποκαλούσαν Διός βάλανο τα κάστανα, αλλά δεν είναι καθόλου σπάνιο να αποκαλείται ένας καρπός με όνομα που έχει χρησιμοποιηθεί και για κάποιον άλλο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικά συμπόσια, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Φρούτα εποχής | Με ετικέτα: , , , , | 89 Σχόλια »

Η Νοσταλγία του Γιάννη, ένα αθησαύριστο διήγημα του Παπαδιαμάντη (;)

Posted by sarant στο 15 Ιουλίου, 2012

Το σημερινό άρθρο το παρουσιάζω με αρκετή συγκίνηση, διότι πρόκειται να διαβάσετε ένα διήγημα που κατά πάσα πιθανότητα (το τονίζω) είναι του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη, αυθεντικό ή ελαφρώς διασκευασμένο, που δεν έχει εκδοθεί σε βιβλίο, δεν έχει συμπεριληφθεί σε καμιά έκδοση των Απάντων του, ούτε τη μνημειώδη τελευταία έκδοση του Ν. Δ. Τριανταφυλλόπουλου (εκδ. Δόμος)· δηλαδή πρόκειται για ένα αθησαύριστο διήγημα, που οι παπαδιαμαντολόγοι ήξεραν την ύπαρξή του αλλά έως τώρα ελάνθανε.

Φωτογραφία της δημοσίευσης

Βέβαια, επειδή μου αρέσει να σκαλίζω παλιά χαρτιά και να βγάζω στην επιφάνεια άγνωστα ή δυσεύρετα λογοτεχνικά κείμενα, οι ταχτικοί αναγνώστες του ιστολογίου, ιδίως των κυριακάτικων δημοσιεύσεων, ίσως θυμούνται κι άλλα αθησαύριστα κείμενα που έχουν δημοσιευτεί εδώ, όπως ένα ποίημα του Βάρναλη ή πολλά του Λαπαθιώτη (παράδειγμα). Αλλά με τον Παπαδιαμάντη το πράγμα διαφέρει· επειδή ακριβώς έχουν πάνω του εργαστεί πολλοί και δεινοί φιλόλογοι, δεν είναι και τόσο συνηθισμένο φαινόμενο να βγαίνει στην επιφάνεια άγνωστο διήγημα του Παπαδιαμάντη.

Για την ακρίβεια, τις τελευταίες δεκαετίες ένα μόνο άγνωστο διήγημα έχει φανερωθεί, το Γιαλόξυλο, που το ανακάλυψε ο Β. Τωμαδάκης το 2007 και αρχικά είχε δημοσιευτεί στο χριστουγεννιάτικο φύλλο της εφημ. Πατρίς (25.12.1905). Επομένως, το αθησαύριστο που θα διαβάσετε, αν επιβεβαιωθεί, θα είναι το δεύτερο του είδους· κι αν πάρουμε υπόψη μας τη θέση του Παπαδιαμάντη στη γραμματεία μας, το σημερινό εύρημα δεν είναι μικρό πράμα και αισθάνομαι ότι αποτελεί το κόσμημα της συλλογής μου των αθησαύριστων, έστω κι αν το διήγημα δεν είναι από τα καλύτερά του. Παπαδιαμάντης είναι αυτός, δεν είναι παίξε γέλασε. (Επειδή αναγκαστικά θα πω πολλά, αν θέλετε μπορείτε να τα παραλείψετε και να πάτε κατευθείαν στο διήγημα).

Το διήγημα λέγεται «Η νοσταλγία του Γιάννη». Ο τίτλος είναι γνωστός. Στο σημείωμά του στον 4ο τόμο των Απάντων (από τις εκδόσεις Δόμος), ο Ν.Δ.Τριανταφυλλόπουλος αναφέρει τέσσερα διηγήματα που παραμένουν ανεύρετα ενώ ξέρουμε την ύπαρξή τους από άλλες πηγές. Ένα από αυτά είναι και η Νοσταλγία του Γιάννη, που ξέρουμε ότι δημοσιεύτηκε στην εφημ. Αλήθεια, στις 25 και 26 Απριλίου 1906, της οποίας μέχρι τώρα δεν έχει βρεθεί πλήρες σώμα· στη Βιβλιοθήκη της Βουλής υπάρχουν φύλλα της μόνο από τις 25 Δεκεμβρίου 1906, όταν πια είχε μετεξελιχθεί σε εβδομαδιαίο έντυπο. Όμως. η Αλήθεια εκδόθηκε τον Απρίλιο του 1905 και ο Παπαδιαμάντης ήταν ταχτικός συνεργάτης της (όπως μαθαίνουμε από διαφημιστικές αγγελίες σε άλλα έντυπα), πράγμα που σημαίνει ότι αν βρεθεί σώμα εκείνης της εποχής τίποτα δεν αποκλείει, στους 20 μήνες δημοσιεύσεων που δεν έχουν βρεθεί, να βρεθούν όχι ένα, αλλά πολλά ακόμα άγνωστα παπαδιαμαντικά διηγήματα. Ψηλώνει ο νους όταν το σκέφτεσαι…

Για τη Νοσταλγία του Γιάννη, το μόνο μέχρι στιγμής ίχνος ήταν μια μαρτυρία σε περιοδικό του 1938, ότι ο Αντώνης Μουσούρης είχε στο αρχείο του αποκόμματα του διηγήματος.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αθησαύριστα, Λογοτεχνία, Παπαδιαμάντης | Με ετικέτα: , , , , , , , , , | 115 Σχόλια »

Όταν μεγαλώσει, θα βρει το δρόμο του… (Δημήτρης Σαραντάκος)

Posted by sarant στο 19 Ιουνίου, 2012

Ύστερα από υπερκατανάλωση επίκαιρης και πολιτικής ύλης, λόγω των εκλογών, ας κάνουμε λίγη δίαιτα με κάτι εντελώς ανεπίκαιρο: το σημερινό είναι το ενδέκατο απόσπασμα από τα “Εφτά ευτυχισμένα καλοκαίρια”, το ανέκδοτο αυτοβιογραφικό πεζογράφημα του πατέρα μου, του Δημήτρη Σαραντάκου. Δημοσιεύτηκε την Παρασκευή που μας πέρασε πριν στο Εμπρός της Μυτιλήνης, την εφημερίδα με την οποία συνεργαζόταν για πολλά χρόνια ο πατέρας μου. Το προηγούμενο απόσπασμα μπορείτε να το βρείτε εδώ. Ο αφηγητής βρίσκεται σε ηλικία εφτά χρονών.

Σημείωση: στο τέλος του πεζογραφήματος έχω μια άσχετη πρόσκληση προς εθελοντές.

Τότε, δηλαδή το καλοκαίρι που αφηγούμαι, ήμουν πολύ θρήσκος και αυτό κράτησε ως τα δώδεκα χρόνια μου, μ’ όλο που στο σπίτι μας δε μιλούσαμε ποτέ για θρησκευτικά θέματα, ούτε είχαμε εικονίσματα. Ο πατέρας μου ήταν άθεος και δεν το έκρυβε, αλλά ποτέ του δεν έκανε την παραμικρή απόπειρα να επιβάλει τις απόψεις του ούτε σε μένα ούτε και σε κανέναν άλλον. Όταν κάποιοι φίλοι του τον πείραζαν πώς από έναν άθεο βγήκε ένα παπαδάκι, γελούσε κι έλεγε συνήθως:

«Όταν μεγαλώσει, θα βρει μονάχος το δρόμο του. Κι όποιον δρόμο ακολουθήσει, θα έχει αξία, γιατί θα τον έχει βρει μοναχός του.»

Η μητέρα μου τηρούσε ορισμένους τύπους της θρησκείας, νήστευε την εβδομάδα των Παθών και το Δεκαπενταύγουστο, έκανε το σταυρό της, άναβε κανένα κερί στην εκκλησία, κοινωνούσε μια δυο φορές το χρόνο, αλλά δε θυμάμαι να είχε ποτέ της εξομολογηθεί. Πιο πολύ τη δυνάστευαν ορισμένες προλήψεις και δεισιδαιμονίες, όπως άλλωστε όλους σχεδόν τους ανθρώπους, εκτός από τον πατέρα μου.

Ο παππούς μου κι η γιαγιά μου ήταν άνθρωποι ευλαβείς και θεοφοβούμενοι, με μιαν ευσέβεια όμως σεμνή και καθόλου επιδεικτική. Του παππού μου του άρεσε να ψέλνει και συχνά διάβαζε την Αγία Γραφή, αλλά και άλλα βιβλία, όπως την «Αποκάλυψη του Αγαθάγγελου», τη «Φαβιόλα» και το «Κβο Βάντις». Αγαπούσε ιδιαίτερα το συνονόματό του άγιο Γεώργιο, γιατί ήταν «των αιχμαλώτων ελευθερωτής και των πτωχών υπερασπιστής», όπως έλεγε το απολυτίκιό του.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αναμνήσεις, Δημήτρης Σαραντάκος, Μυτιλήνη | Με ετικέτα: , , | 20 Σχόλια »