Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Γ. Μπαμπινιώτης’

Έντεκα ερωτήσεις για τη γλώσσα

Posted by sarant στο 12 Μαΐου, 2017

Πριν από καμιά δεκαπενταριά μέρες, ο δημοσιογράφος Γιώργος Μυλωνάς, από τον ιστότοπο oneman.gr, μού ζήτησε μια συνέντευξη για θέματα γλώσσας. Επειδή εκείνη τη μέρα έφευγα από την Ελλάδα, η συνέντευξη έγινε όχι ζωντανά, αλλά με μέιλ. Ο κ. Μυλωνάς μού έστειλε 11 ερωτήσεις για θέματα γλώσσας, απάντησα -και η συνέντευξη δημοσιεύτηκε χτες με τον αβανταδόρικο τίτλο «Ήξερες ότι το ‘surgeon’ προέρχεται από τη λέξη ‘χειρουργός’;» Διαπίστωσα με χαρά ότι διαβάστηκε αρκετά και μαλιστα από ένα κάπως διαφορετικό κοινό από το κοινό που συνήθως διαβάζει το ιστολόγιο. Όπως συνηθίζω, αναδημοσιεύω και εδώ τη συνέντευξη, αν και αναγνωρίζω ότι για τους ταχτικούς φίλους του ιστολογίου αρκετά από τα θέματα που θίγω (όχι όμως όλα) είναι γνωστά και έχουν ξανά συζητηθεί. Κάνω και κάποιες προσθήκες (σε αγκύλες) ενώ ίσως θα άξιζε να συζητηθεί αν και πώς θα πρέπει να αλλάξουν τα διδακτικά προγράμματα για να πάρουν υπόψη τους την τεχνολογική επανάσταση.

Πρόλογος από τον Γ. Μυλωνά:

Η σωστή χρήση της ελληνικής γλώσσας είναι ταυτισμένη με τον Γιώργο Μπαμπινιώτη. Στις περισσότερες σχετικές συζητήσεις που προκύπτουν σε παρέες, στην πρώτη διαφωνία σχεδόν πάντα εμφανίζεται -ή έστω εμφανιζόταν- κάποιος ο οποίος μεταξύ σοβαρού και αστείου θα παραπέμψει την ομήγυρη στον Μπαμπινιώτη. Μια παραπομπή διόλου παράλογη, αν σκεφτούμε πως ο Μπαμπινιώτης είναι ένας από τους πιο αναγνωρίσιμους γλωσσολόγους της χώρας, έχει διατελέσει πρύτανης του Πανεπιστημίου Αθηνών από το 2000 μέχρι το 2006, ενώ έχει γράψει κάμποσα ελληνικά λεξικά.

Τα τελευταία 2-3 χρόνια όσες φορές έχω βρεθεί σε αντίστοιχες συζητήσεις, σαν παράδειγμα για τη σωστή χρήση -και όχι μόνο- της ελληνικής γλώσσας δεν χρησιμοποιήθηκε ο γνωστός πρύτανης, αλλά ο Νίκος Σαραντάκος και το ιστολόγιο του, ‘Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία’. Ένα ιστολόγιο που ασχολείται με διάφορα θέματα που αφορούν την ελληνική γλώσσα. Από την αναζήτηση της ρίζας κάποιων λέξεων και την επαναφορά στο προσκήνιο ξεχασμένων λημμάτων μέχρι την κατάρριψη γλωσσικών μύθων και τα γλωσσικά δάνεια.

Δεν τίθεται θέμα, ούτε υπάρχει λόγος σύγκρισης των γλωσσολογικών γνώσεων των δύο προαναφερθέντων κυρίων (ποιος θα μπορούσε να την κάνει άλλωστε;), ωστόσο η όλο και πιο συχνή εμφάνιση κειμένων του συγγραφέα του προαναφερθέντος ιστολογίου αλλά και δύο συλλογών με διηγήματα και βιβλίων για την ελληνική γλώσσα, Νίκου Σαραντάκου, στα social media με έκαναν να τον αναζητήσω και να τον ρωτήσω την άποψή του σχετικά με θέματα που αφορούν την ελληνική γλώσσα και την εξέλιξή της.

Η συνέντευξη:

Πώς ξεκίνησε η αγάπη σας για την ελληνική γλώσσα;

»Κοιτάξτε, γεννήθηκα σε ένα σπίτι γεμάτο βιβλία, σε μια οικογένεια που όχι μόνο διάβαζε πολύ αλλά έγραφε κιόλας. Έτσι αγάπησα τα βιβλία, το διάβασμα και ειδικά τη λογοτεχνία –έγραφα κιόλας κι εγώ. Ασχολήθηκα επαγγελματικά με τη μετάφραση, κάτι που μου έδωσε την ευκαιρία να προβληματιστώ για τις λεπτές διαφορές των σημασιών.

Αργότερα, βρέθηκα στο εξωτερικό, σε πολυγλωσσικό περιβάλλον, και εκεί συνειδητοποίησα με μεγαλύτερη ενάργεια τις ομοιότητες και τις διαφορές των γλωσσών, όπως και το σαγηνευτικό φαινόμενο του γλωσσικού δανεισμού και αντιδανεισμού, αλλά και τους ποικίλους τρόπους με τους οποίους μπορεί η γλώσσα να εκφράζει καταστάσεις. Έτσι γεννήθηκε η αγάπη προς τη γλώσσα, που συντηρείται πλέον με την καθημερινή ενασχόληση».

Ποια είναι η αγαπημένη σας λέξη;

»Καλή ερώτηση. Κάποτε, στον μεσοπόλεμο, ένα περιοδικό ποικίλης ύλης, ρώτησε διάφορους γνωστούς λογοτέχνες, αλλά και πολιτικούς, ποια είναι κατά τη γνώμη τους η ‘ωραιότερη’ λέξη της ελληνικής γλώσσας: ο Παλαμάς είχε αναφέρει τη λέξη ‘δημοτικισμός’, ο Ξενόπουλος την ‘αισιοδοξία’, κάποιος άλλος τη ‘μάνα’.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in Γενικά γλωσσικά, Γκρίκλις, Γκας Πορτοκάλος, Γλωσσικοί μύθοι, Λαθολογία, Περιαυτομπλογκίες, Συνεντεύξεις | Με ετικέτα: , , | 133 Σχόλια »

Μαυροπαρασκευιάτικα μεζεδάκια

Posted by sarant στο 26 Νοέμβριος, 2016

fridayΉ ίσως Μαυροσαββατιάτικα αφού δημοσιεύονται το Σάββατο μετά τη Μαύρη Παρασκευή -αν και τα έγραψα χτες, που ήταν η μαύρη μέρα ανήμερα. Ελπίζω να το εκτιμήσετε που αντί να στηθώ στην ουρά για ένα κραγιόν καθόμουν και έγραφα τα μεζεδάκια. Όσο για το φαινόμενο της Μαύρης Παρασκευής, θα άξιζε να το συζητήσουμε κάποια μέρα στα σοβαρά, γενικεύοντάς το ίσως ώστε να συμπεριλάβει και άλλα στοιχεία της καταναλωτικής συμπεριφοράς.

Προς το παρόν, αφού σήμερα έχουμε σχολιασμό ευτράπελο κυρίως, εγώ θα περιοριστώ στην εικόνα αριστερά, από τα πανέξυπνα Αρχαία μιμίδια, αλλά αν εσείς θέλετε να σχολιάσετε τώρα τα όσα έγιναν χτες, θα διαβάσω με πολύ ενδιαφέρον τα σχόλιά σας.

Τα μεζεδάκια, εννοείται, δεν αναφέρονται καθόλου στη χτεσινή μαύρη μέρα, είναι συγκεντρωμένα ολόκληρη την εβδομάδα.

* Χτες που ήταν της Αγίας Αικατερίνης αναφέρθηκα σε διάφορες Κατερίνες, μεταξύ των οποίων και στη βουλευτίνα Κατερίνα Μάρκου, που αποχώρησε από το Ποτάμι. Πρόσεξα στην επιστολή της αποχώρησής της το εξής:

«Έμεινα σταθερή στην άποψη αυτή, όπως και στην πολιτική μου στάση από την πολύ αρχή απέναντι στην κυβέρνηση, επιμένοντας στο πλαίσιο της ανασυγκρότησης της δημοκρατικής παράταξης…»

Αυτό το λέτε εσείς; Εμένα μου φαίνεται αγγλισμός (from the very beginning) και μου ηχεί εντελώς αφύσικα. Μπορούμε να πούμε «από την αρχή», «από την αρχή-αρχή», «από την πρώτη στιγμή» και κάμποσα άλλα -αλλά η «πολύ αρχή» μου φαίνεται πολύ άστοχη.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Κοτσανολόγιο, Λεξικογραφικά, Μαργαριτάρια, Μεζεδάκια | Με ετικέτα: , , , | 362 Σχόλια »

Τα «έγγραμμα» πεντάλεπτα του κ. Μπαμπινιώτη

Posted by sarant στο 13 Νοέμβριος, 2015

Η επανάσταση της πληροφορικής έχει γεννήσει χιλιάδες όρους, από τους οποίους αρκετοί, πολλές δεκάδες ή εκατοντάδες, έχουν γίνει στοιχείο της καθημερινής ζωής, κάτι πολύ λογικό αφού ένα από τα χαρακτηριστικά της επανάστασης αυτής είναι πως η χρήση της τεχνολογίας έχει εκδημοκρατιστεί. Οι όροι έχουν όλοι τους σχεδόν εισαχθεί από τα αγγλικά και έχουν μεταφερθεί στα ελληνικά με μικρότερη ή μεγαλύτερη επιτυχία.

Συχνά, ο αγγλικός όρος με τον ελληνικό συνυπάρχουν και χρησιμοποιούνται σε διαφορετικά επίπεδα ύφους, πιο επίσημος ο ελληνικός όρος, πιο λαϊκός ο αγγλικός, κομπιούτερ και υπολογιστής, ιντερνέτ και Διαδίκτυο. Στον προφορικό λόγο και μεταξύ συναδέλφων χρησιμοποιούμε περισσότερο τους αγγλικούς όρους, όταν γράφουμε πιο πολύ τους ελληνογενείς. Κάποιοι ελληνικοί όροι είναι άγνωστοι στον πολύ κόσμο, αλλά, αν συγκρίνουμε με μια προηγούμενη τεχνολογική επανάσταση που επίσης προκάλεσε μαζική εισροή όρων στο λεξιλόγιό μας, εννοώ το αυτοκίνητο, μάλλον καλά τα έχουμε καταφέρει με τους όρους της πληροφορικής. Το λέω αυτό διότι ενώ οδηγώ αυτοκίνητο δεν ξέρω τους ελληνογενείς όρους για το καρμπιρατέρ, το γκάζι ή το παρμπρίζ (αλεξήνεμο το λένε; ) -όμως ξέρω την ελληνογενή ονομασία όλων των εργαλείων του υπολογιστή μου έστω κι αν συχνά χρησιμοποιώ τον αγγλικό όρο.

Ένας όρος που έχει πονοκεφαλιάσει πολύ κόσμο για την απόδοσή του είναι ο όρος online (on line, on-line), που χρησιμοποιείται ως επίθετο (online sales) και ως επίρρημα (I am online).

Μια λύση, βέβαια, είναι να δεχτούμε τον όρο ως ασυμμόρφωτο δάνειο (τύπου ‘παρμπρίζ’) και αυτό ακριβώς κάναμε άλλωστε, αφού ο όρος έχει μπει στην ελληνική γλώσσα και καθημερινή ζωή πολύ πριν από την ορμητική είσοδο των ηλεκτρονικών υπολογιστών σε κάθε σπίτι -θυμάμαι (αλλά δεν μπορώ να βρω) τη γελοιογραφία του Γιάννη Ιωάννου με τη γιαγιά στην τράπεζα να θρηνεί που «έπεσε το ονλάιν». Φυσικά, αν το χρησιμοποιήσουμε έτσι στον γραπτό μας λόγο, θα το γράψουμε ελληνικά -ονλάιν- αν γράφουμε ελληνικό κείμενο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Λεξικογραφικά, Νεολογισμοί, Ορολογία | Με ετικέτα: , , , | 167 Σχόλια »

Το περισπώμενο κύμα της κυρίας Φλέσσα

Posted by sarant στο 28 Σεπτεμβρίου, 2015

Την εκπομπή της Βίκης Φλέσσα και του Γ. Μπαμπινιώτη «Οι λέξεις φταίνε» (στη ΝΕΡΙΤ και σε επανάληψη στην ΕΡΤ) δεν την παρακολουθώ συστηματικά, οπότε μπορεί να την αδικώ, πάντως όποτε την έχω παρακολουθήσει πρόσεξα ότι ο καλεσμένος ήταν, χωρίς εξαίρεση, νοσταλγός του πολυτονικού ή/και εξέφραζε την άποψη ότι η γλώσσα απειλείται, φθείρεται, αφελληνίζεται. Ένα αλλο χαρακτηριστικό που διέκρινα: οι λέξεις που διάλεγαν οι οικοδεσπότες για να βάλουν σε συζήτηση ή στα γλωσσικά παιχνίδια τους (π.χ. στην Κρεμάλα) ήταν πάντα λόγιες λέξεις, κάτι που υποβάλλει την ιδέα ότι άξια μελέτης είναι μόνο η λόγια μορφή της γλώσσας -ποτέ δεν έχω δει να έχει μπει σε γλωσσικό παιχνίδι της εκπομπης λέξη λαϊκή.

Η εκπομπή που προβλήθηκε χτες (σε επανάληψη) δεν αποτέλεσε εξαίρεση. Η λέξη που μπήκε στην κρεμάλα για να τη βρει ο καλεσμένος ήταν η «ειμαρμένη», ενώ καλεσμένος ήταν ο πολύ καλός ηθοποιός Ιεροκλής Μιχαηλίδης, ο οποίος δεν παρέλειψε να εκφράσει την ευαρέσκειά του που ο τίτλος της εκπομπής («Οι λέξεις φταίνε») είναι γραμμένος στον λογότυπο «με δασείες και περισπωμένες», με αυτά τα ωραία στολίδια, που του λείπουν, και μάλιστα την απώλεια αυτή την έχει νιώσει στο πετσί του, αφού το όνομά του, Ιεροκλής ήταν και δασυνόμενο και περισπώμενο.

– Έμεινε μισό το ονομά μου, παραπονέθηκε.

– Έφυγε όλο το αρχαίον κλέος, είπε με στόμφο η κυρία Φλέσσα (Ποιο κλέος όμως; Οι αρχαίοι περισπωμένη δεν ξέρανε -η πολυτονική γραφή δεν γενικεύτηκε παρά στον 9ο αιώνα μ.Χ.)

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Μονοτονικό, Τηλεοπτικά | Με ετικέτα: , , , , , | 263 Σχόλια »

Οι σφήγκες δεν σφίγγουν

Posted by sarant στο 4 Σεπτεμβρίου, 2015

Vespula_germanica-gbΧτες το απόγεμα στην παραλία ένας συλλουόμενος παραπονέθηκε για μια sfiga που τον τριγύριζε, κι έτσι μου έδωσε αφορμή να επεκτείνω ένα από τα μεζεδάκια της σαββατιάτικης πιατέλας σε αυτοτελές άρθρο.

Συγκεκριμένα, στο Ηράκλειο ένας πενηντάχρονος έχασε τη ζωή του, όπως μας πληροφορεί το τοπικό ρεπορτάζ, «από δάγκωμα σφίγγας». Το λάθος επισημάνθηκε και επικρίθηκε και στα κοινωνικά μέσα και στο μεταφραστικό φόρουμ της Λεξιλογίας. Και λάθος είναι, διότι η σφίγγα δεν είναι έντομο που μοιάζει με τη μέλισσα, είναι πλάσμα της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας, τέρας με σώμα φτερωτού λιονταριού, με στήθος και κεφάλι γυναίκας και με ουρά φιδιού. Σφίγγες επίσης υπήρχαν στην αιγυπτιακή τέχνη, με τη διαφορά ότι έχουν αντρική μορφή, και ήταν  προσωποποίηση της βασιλικής εξουσίας.

Το μυθικό τέρας διαφέρει πάρα πολύ στο μέγεθος από το μικρούτσικο (έστω και επίφοβο, όπως είδαμε) έντομο, αλλά οι δυο λέξεις που τα περιγράφουν διαφέρουν ελάχιστα ή καθόλου: το μυθικό τέρας είναι σφίγγα, το κοινότατο έντομο είναι σφήκα ή σφήγκα. Όταν χρησιμοποιείται ο δεύτερος τύπος, οι δυο λέξεις είναι ομόηχες. Βέβαια, όταν ακούμε κάποιον, όπως ο συλλουόμενός μου, να παραπονιέται ότι τον ενοχλεί μια sfiga δεν έχουμε καμιά αμφιβολία πως το έντομο τον ενοχλεί, όχι το μυθικό τέρας: ο τελευταίος που καταγράφεται να συναντήθηκε με σφίγγα, απ’ όσο ξέρω, είναι ο Οιδίποδας.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Λαθολογία, Μυθολογία, Ομόηχα, Παρετυμολογία | Με ετικέτα: , , , , , | 135 Σχόλια »

Επετειακά μεζεδάκια

Posted by sarant στο 9 Μαΐου, 2015

Επετειακά άρθρα έχουμε δημοσιεύσει πολλά στο ιστολόγιο, επετειακά μεζεδάκια όχι ακόμα -ας κάνουμε την αρχή, αφού αυτές τις μέρες κλείνουν 70 χρόνια από τη συνθηκολόγηση της ναζιστικής Γερμανίας τον Μάιο του 1945 και τη λήξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου στην Ευρώπη. Όχι ότι τα μεζεδάκια μας θα έχουν άμεση συνάφεια με την επέτειο, πάντως, αν και η Μηχανή του χρόνου φρόντισε για ένα ορντέβρ.

Σε ένα ενδιαφέρον άρθρο με φωτογραφίες των ίδιων σημείων του Βερολίνου το 1945 και σήμερα (που μάλιστα τραβήχτηκαν με το ίδιο μοντέλο φωτογραφικής μηχανής), διαβάζουμε ότι «H αντεπίθεση του ρώσικου στρατού ενάντια στη Γερμανία ξεκίνησε τον Νοέμβριο του 1945 με αποκορύφωμα τη μάχη του Βερολίνου, που σήμανε και το τέλος του πολέμου….». Εντάξει, το «1945» είναι λάθος, αλλά είναι τάχα σωστό το «Νοέμβριος 1944»; Αν δεν κάνω λάθος, ο σοβιετικός στρατός είχε περάσει στην «αντεπίθεση» αρκετά νωρίτερα, ενώ σε έδαφος της καθαυτό Γερμανίας μπήκε μόλις τον Γενάρη του 1945, αν δεν κάνω λάθος. Τέλος πάντων, ας μας πουν οι ειδήμονες.

skaiautou* Τελικά, το βασιλικό μόrrow (για να θυμηθούμε το άφταστο λογοπαίγνιο Εγεννήθη το μόrrow του Μποστ) θα ονομαστεί Σάρλοτ (αν και θα έχει κι άλλα δυο ονόματα για εφεδρεία), αλλά το in.gr δεν απέφυγε τη σχεδόν υποχρεωτική κοτσάνα, αφού μας ενημερώνει ότι «Η μόλις τριών ημερών τέταρτη διάδοχος του θρόνου θα αποκαλείται η Αυτού Βασιλική Υψηλότητα Σάρλοτ του Κέιμπριτζ». Και πάλι, όχι -η Αυτής Υψηλότητα θα αποκαλείται η μπέμπα.

* Στην ίδια κοτσάνα είχε προηγηθεί η τηλεόραση του Σκάι, όπως βλέπετε αριστερά. Βρίσκω επίσης πολύ ενδιαφέροντα τον συνδυασμό του χοντρού γλωσσικού λάθους στα ελληνικά και της προσπάθειας να αποδοθεί «σωστά» η αγγλική προφορά του (καθιερωμένου, διάβολε) Κέμπριτζ και να γραφτεί Κέιμπριτζ ή, ακόμα πιο εξεζητημένα, Κέημπριτζ (λες και είναι κανένα Kaybridge).

* Το περασμένο Σάββατο, σε μια ταινία που έδειχνε η Nova, το at an IT company (για το πού δουλεύει κάποιος) αποδόθηκε στους υποτίτλους «στην εταιρεία IT» -τώρα ξέρετε ποια ειναι η κορυφαία εταιρεία υπολογιστών της Νομανσλάνδης: η ΙΤ!

* Ένα πολύ ανησυχητικό κρούσμα ακλισιάς εντοπίστηκε πριν από μερικές μέρες στην Καθημερινή: Στον Μπαρτολομέο Κριστοφόρι, τον ιταλό εφευρέτη του πιάνο ο οποίος γεννήθηκε στις 4 Μαΐου το 1655 στην Πάντοβα της βόρειας Ιταλίας, είναι αφιερωμένο το σημερινό doodle της google.

Γιατί το χαρακτηρίζω «ανησυχητικό»; Επειδή, παλιότερα, επικρίνοντας μια πιο διαδεδομένη ακλισιά (ίσως «του τσίρκο»), είχα γράψει «δηλαδή, θα πείτε και ‘του πιάνο'»;

Ναι ρε, θα πούμε, ακούστηκε από το βάθος.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ακλισιά, Κοτσανολόγιο, Μαργαριτάρια, Μεζεδάκια | Με ετικέτα: , , , | 249 Σχόλια »

Είναι βιώσιμο το ελληνικό χρέος;

Posted by sarant στο 11 Φεβρουαρίου, 2015

Η ερώτηση αυτή ακούγεται συνεχώς τον τελευταίο καιρό και ένα σωρό άρθρα έχουν γραφτεί για τη βιωσιμότητα του χρέους, ερώτηση πολύ επίκαιρη ειδικά σήμερα, που πραγματοποιείται η έκτακτη συνεδρίαση της Ευρωομάδας.

Από πρώτη ματιά, φαίνεται όχι απλώς δυσβάστακτο αλλά αβάσταχτο το βάρος του ελληνικού χρέους, τόσο σε απόλυτους αριθμούς όσο και ως ποσοστό του ΑΕΠ. Από την άλλη, σωστά υποστηρίζουν κάποιοι ότι το ζητούμενο δεν είναι η πλήρης εξόφληση του χρέους, αλλά η συγκράτησή του, ο περιορισμός του σε διαχειρίσιμα επίπεδα. Ωστόσο, η τωρινή διευθέτηση, που στηρίζεται στη δέσμευση της προηγούμενης κυβέρνησης ότι η χώρα θα πετυχαίνει συνεχώς θηριώδη πρωτογενή πλεονάσματα (πάνω από 4% επί πολλά συναπτά έτη), ασφαλώς φαίνεται ανέφικτη και αυτό το αναγνωρίζουν όλοι σχεδόν. Άρα, από την άποψη αυτής της διευθέτησης το χρέος είναι μη βιώσιμο.

Μπορείτε να επιχειρηματολογήσετε υπέρ ή εναντίον αυτής της θέσης -αλλά δεν είναι αυτό το βασικό αντικείμενο του άρθρου. Ως γνωστόν, εμείς εδώ λεξιλογούμε, κι έτσι η ερώτηση του τίτλου, αν και κάπως παραπλανητική στη διατύπωσή της, έχει γλωσσικό χαρακτήρα.

Για να την θέσω αλλιώς, είναι σωστό να χρησιμοποιούμε τον όρο «βιώσιμος» για το χρέος μιας οποιασδήποτε χώρας ή πρόκειται για σολοικισμό;

Αφορμή παίρνω από ένα άρθρο του Γ. Μπαμπινιώτη στο Βήμα της Κυριακής που μας πέρασε, με τίτλο «Τα Ελληνικά της πίκρας» (στίχος του Ελύτη), στο οποίο ο καθηγητής εξετάζει τρεις «πικρές» λέξεις που έχουν γίνει επίκαιρες τα τελευταία χρόνια: κρίση, βιώσιμο χρέος, τρόικα. Συμφωνώ με όσα λέει για την τρόικα και έχω μια δευτερεύουσα διαφωνία σε σχέση με την κρίση (όπως λέω και εδώ). Για τον όρο «βιώσιμο χρέος», ο κ. Μπαμπινιώτης έχει σοβαρές ενστάσεις, που τις αναδημοσιεύω εδώ:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Μεταφραστικά, Ορολογία | Με ετικέτα: , , , , , , | 185 Σχόλια »

Χρηστικό Λεξικό της Νεοελληνικής Γλώσσας, μια πρώτη εκτίμηση

Posted by sarant στο 7 Νοέμβριος, 2014

xlaΓια εμάς που ασχολούμαστε βιοποριστικά με τη γλώσσα, η κυκλοφορία ενός νέου «μεγάλου» λεξικού είναι σημαντικό γεγονός. Τη Δευτέρα το μεσημέρι είχα την τύχη να παρευρεθώ στην επίσημη παρουσίαση του Χρηστικού Λεξικού της Νεοελληνικής Γλώσσας, που εκδόθηκε από την Ακαδημία Αθηνών και αρκετοί φίλοι που το έμαθαν, ζήτησαν τη γνώμη μου για το νέο αυτό σύγγραμμα. Φυσικά, δεν είναι δυνατό να γράψει κανείς μια εμπεριστατωμένη γνώμη για ένα λεξικό (ή για οποιοδήποτε εκτενές σύγγραμμα) μέσα σε μια-δυο μέρες, οπότε εδώ θα δώσω απλώς τις πρώτες εντυπώσεις μου -ας πούμε μια δημοσιογραφική παρουσίαση και όχι μια λεξικογραφική κριτική. Ταυτόχρονα, θα σχολιάσω και ορισμένα πράγματα που γράφτηκαν στον τύπο για το λεξικό αυτό.

Πριν ξεκινήσω, επιβάλλεται μια προειδοποίηση.  Γνωρίζω τον καθηγητή Χριστόφορο Χαραλαμπάκη, που ήταν ο γενικός συντονιστής της έκδοσης, η ψυχή του λεξικού θα λέγαμε, και πέρυσι είχα την ευκαιρία να διαβάσω ένα μικρό τμήμα του λεξικού και να διατυπώσω κάποιες παρατηρήσεις.  Κατά συνέπεια, δεν είμαι αμερόληπτος. Και η ευνοϊκή μου προδιάθεση προς το λεξικό αυτό ενισχύεται από ορισμένα χαρακτηριστικά της έκδοσής του που θα αναπτύξω παρακάτω.

Το καινούργιο αυτό λεξικό για την οικονομία της συζήτησης θα το αποκαλέσω ΧΛΑ, χωρίς να ξέρω αν αυτό θα είναι το ακρώνυμο που τελικά θα καθιερωθεί: Χρηστικό Λεξικό της Ακαδημίας, το τρίτο μας «μεγάλο» λεξικό μετά το ΛΝΕΓ (Λεξικό Μπαμπινιώτη αλλιώς) και το ΛΚΝ (Λεξικό [του Ιδρύματος] Τριανταφυλλίδη αλλιώς). Ο ασαφής χαρακτηρισμός «Μεγάλο» δεν έχει να κάνει μόνο με τον όγκο και το λημματολόγιο του λεξικού αλλά και με την διάδοσή του, πραγματική ή προβλεπόμενη. Το δεύτερο λεξικό του οίκου Τεγόπουλου-Φυτράκη, που ονομάστηκε Μείζον, ήταν μεγάλο από μερικές ποσοτικές απόψεις αλλά από πλευράς διάδοσης και επιρροής δεν δικαιολόγησε ποτέ τον τίτλο του.

Το ΧΛΑ εκδίδεται από την Ακαδημία Αθηνών -και, κακά τα ψέματα, για πολλούς Έλληνες το κορυφαίο αυτό πνευματικό ίδρυμα είναι συνδεδεμένο, και όχι άδικα ίσως, με έννοιες όπως ο συντηρητισμός, η αρτηριοσκλήρωση, η ημετεροκρατία. Για να μείνουμε στον χώρο της λογοτεχνίας, όπου τα ονόματα είναι πιο γνωστά στο ευρύ κοινό, είναι χαρακτηριστικό πως ακαδημαϊκός δεν έγινε ο Σεφέρης (για Βάρναλη ούτε λόγος) αλλά ο Γεώργιος Αθάνας -και δεν ήταν ο χειρότερος από τους λογοτέχνες ομολόγους του.

Κι όμως, στην παρουσίαση του ΧΛΑ ο κ. Βασίλειος Πετράκος, Γενικός Γραμματέας της Ακαδημίας, μας εξέπληξε ευχάριστα όταν ανέφερε, ανάμεσα στα άλλα, και τα εξής: «Η Ακαδημία με το Χρηστικό Λεξικό δεν αποβλέπει σε ρύθμιση της γλώσσας, αποδεδειγμένως ανεδαφική, τουλάχιστον από τα χρόνια του Κοραή. Παρουσιάζει με συστηματικό τρόπο και επιστημονικώς εξακριβωμένο την πραγματική μορφή της Νεοελληνικής, τον γλωσσικό πλούτο της και τις θαυμαστές εκφραστικές δυνατότητές της … Το μέγα πλήθος των νεολογισμών και των νέων σημασιών που περιέχονται στο Χρηστικό Λεξικό είναι η αψευδής μαρτυρία αυτού του γεγονότος, που δείχνει τη δημιουργική δύναμη των Ελλήνων στη γλώσσα και διαψεύδει όσους θρηνούν για τη φθορά της».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Λεξικογραφικά, Παρουσίαση βιβλίου | Με ετικέτα: , , , , , , | 229 Σχόλια »

αφενός ή εξ αδιαιρέτου;

Posted by sarant στο 2 Οκτώβριος, 2014

Εντάξει, ο τίτλος είναι λιγάκι προβοκατόρικος, αφού τέτοιο δίλημμα δεν μπαίνει. Με το σημερινό άρθρο έρχομαι να εκπληρώσω κάτι που υποσχέθηκα προχτές, όταν συζητήσαμε για το φαινόμενο της σχιζολεξίας. Είχα πει ότι σχιζολεξία έχουμε όταν κάποιος χωρίζει λέξεις που είναι κοινώς αποδεκτό ότι γράφονται ενωμένες ή που γράφονταν πάντοτε ως μία λέξη (π.χ. *κατ’ επείγον), αλλά βέβαια υπάρχουν πολλές δεκάδες περιπτώσεις εκφωνημάτων που άλλοι τις γράφουν ως μία λέξη και άλλοι ως δύο (ή, σπάνια, περισσότερες), οπότε το πραγματικό δίλημμα διατυπώνεται με το ερώτημα «μία ή δύο λέξεις;«, όπως είναι και ένα σχετικό άρθρο του φόρουμ της Λεξιλογίας (βέβαια μερικές φορές δεν είναι δύο οι λέξεις, αλλά περισσότερες, π.χ. ειδεμή, εντωμεταξύ/εν τω μεταξύ.

Για να μη μπλέξουμε τα δύο ζητήματα (σχιζολεξία και μία ή δυο λέξεις) είχα υποσχεθεί να ανεβάσω σύντομα, ακόμα και μέσα στην εβδομάδα, ένα δεύτερο άρθρο αφιερωμένο στο δίλημμα «μία ή δυο λέξεις». Και αφού χτες ο πρωθυπουργός ανακοίνωσε ότι θα ζητήσει ψήφο εμπιστοσύνης αναζωπυρώνοντας την εκλογολογία, είπα κι εγώ να αρχίσω να τηρώ τις υποσχέσεις!

Γενικοί κανόνες για να απαντήσουμε στο δίλημμα υπάρχουν, αλλά έχουν εξαιρέσεις, οπότε χρήσιμο είναι να δοθεί ένας λίγο-πολύ εξαντλητικός κατάλογος, τουλάχιστον των εκφωνημάτων που γράφονται ως μία λέξη.

Από το καταπληκτικό βιβλίο Νεοελληνική ορθογραφία του Γ. Παπαναστασίου, που το είχε μοιράσει πρόσφατα σε δύο τομίδια το Βήμα, αντιγράφω τις «προτεινόμενες γραφές» με μία ή δύο λέξεις, όπου έχουν ληφθεί υπόψη οι συστάσεις της Γραμματικής Τριανταφυλλίδη, της Γραμματικής Τσοπανάκη και του Οδηγού της Άννας Ιορδανίδου. Στο τέλος, επισημαίνω ορισμένες διαφορές που έχει ο αντίστοιχος πίνακας του Μπαμπινιώτη.

Γενικά κριτήρια:
α) Φωνητικά κριτήρια. Προτιμάται η γραφή με δύο λέξεις όταν ακούγονται σαφώς δύο τόνοι. Αυτό ισχύει ιδίως για δάνεια, π.χ. άφτερ σέιβ.

β) Λεξιλογικά-σημασιολογικά κριτήρια. Προτιμάται η γραφή με μία λέξη, όταν ένα από τα στοιχεία που την αποτελούν δεν απαντά μεμονωμένο, π.χ. ειδάλλως, δηλαδή. Επίσης, όταν η σύνδεση των στοιχείων είναι πολύ στενή: εξαιτίας.

γ) Κριτήρια γραφής. Προτιμάται η γραφή με δύο λέξεις όταν η μονολεκτική γραφή θα δημιουργούσε ακολουθία γραμμάτων που δεν είναι αποδεκτή, π.χ. εν γένει, εν μέρει.

Με βάση τα παραπάνω, προτείνονται τα εξής (συμπληρώνω τον κατάλογο του Παπαναστασίου με ορισμένες λογιότερες λέξεις, που τις σημειώνω με αστερίσκο για να ξεχωρίζουν).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γραμματική, Ορθογραφικά | Με ετικέτα: , , , | 124 Σχόλια »

Τα αλαμπουρνέζικα ρητά του (υφυπουργού πλέον) Κ. Κουκοδήμου

Posted by sarant στο 10 Ιουνίου, 2014

Άλλο θέμα είχα διαλέξει για το σημερινό άρθρο και είχα ξεκινήσει να το γράφω, όταν μαθεύτηκαν  τα νέα για τον ανασχηματισμό της κυβέρνησης. Βέβαια, ο ανασχηματισμός ήταν αναμενόμενος, κανείς όμως δεν μπορούσε να φανταστεί ότι ύστερα από κυοφορία τόσων ημέρων το τελικό αποτέλεσμα θα ήταν τόσο κωμικοτραγικό. Αισθάνθηκα λοιπόν μεγάλο πειρασμό να αλλάξω θέμα και να σχολιάσω τον ανασχηματισμό, και τελικά ακολούθησα τη σοφή συμβουλή του Όσκαρ Ουάιλντ, που έλεγε ότι ο καλύτερος τρόπος για να απαλλαγείς από έναν πειρασμό είναι να ενδώσεις σε αυτόν.

Οπότε, το σημερινό άρθρο αφιερώνεται στον χτεσινό ανασχηματισμό, που βέβαια τον σχολιάσαμε και από χτες το βράδυ. Παρόλο που ο ανασχηματισμός έγινε ανήμερα του Αγίου Πνεύματος, το αποτέλεσμά του μπορεί άνετα να χαρακτηριστεί «Το μεγάλο μας τσίρκο», αφού το νέο κυβερνητικό σχήμα είναι πολύ χειρότερο από το προηγούμενο, με αρκετά φαιδρά πρόσωπα στους υπουργικούς θώκους και με έναν από τους ελάχιστους αθόρυβους και σοβαρούς υπουργούς του προηγούμενου σχήματος (εννοώ τον υπουργό Αγροτικής Ανάπτυξης) να αποχωρεί, θύμα των ποσοστώσεων ανάμεσα στους δυο εταίρους.

Όπως έλεγε κι ένας φίλος, φαίνεται πως είναι μνημονιακή υποχρέωση της χώρας το υπουργείο Υγείας να το παίρνει ακροδεξιός (στον επόμενο ανασχηματισμό να περιμένουμε Θ. Πλεύρη, εκτός αν ο Κασιδιάρης έχει ως τότε κάνει την υπέρβαση), καθώς και να αναλαμβάνει υπουργός Οικονομικών κάποιος φίλος του Κ. Σημίτη. Παρατηρούμε επίσης πως όσοι υπερεκτίθενται και γίνονται βασιλικότεροι του βασιλέως συχνά παίρνουν για αμοιβή του ζήλου τους τα παπούτσια στο χέρι, όπως ο Άδωνης ή ο Σίμος Κεδίκογλου. Ας το έχουν αυτό υπόψη τους όσοι ορκιστούν σήμερα.

Η αποπομπή του Άδωνη Γεωργιάδη από την κυβέρνηση λέγεται πως προκάλεσε τις έντονες διαμαρτυρίες του Συλλόγου Επιθεωρησιογράφων και Ευθυμογράφων, οπότε για αντιστάθμισμα ο πρωθυπουργός έσπευσε να υπεραναπληρώσει τον δημοφιλή πολιτικό, τοποθετώντας στην κυβέρνηση τον κ. Ντινόπουλο και τον κ. Γιακουμάτο. Όχι τυχαία, στα κοινωνικά μέσα ήταν πάρα πολλά τα σχόλια του τύπου «Πείτε μου ότι κάνετε πλάκα» ή «Εντάξει, καλό, πες μας τώρα την πραγματική σύνθεση της κυβέρνησης», ενώ η τοποθέτηση του κ. Λοβέρδου στο υπουργείο Παιδείας προκάλεσε το ερώτημα αν θα διαπομπεύονται οι μαθητές που πιάνονται να αντιγράφουν.

Ακόμα και σε σαμαρικούς ιστότοπους όπως το antinews τα περισσότερα σχόλια ήταν ή οργισμένα ή ειρωνικά, ενώ «Άφωνος» δήλωσε στο τουίτερ ο Ευάγγελος Αντώναρος. Η πιο μελαγχολική ίσως διαπίστωση είναι ότι πολλά από τα φαιδρά πρόσωπα που υπουργοποιήθηκαν είναι τακτικοί θαμώνες των τηλεοπτικών καναλιών και παραθύρων -μ’ άλλα λόγια, η τηλεοπτική προβολή, εκτός του ότι εξασφαλίζει, όπως είναι γνωστό, θέση στα βουλευτικά (και ευρωβουλευτικά) έδρανα, φαίνεται ότι έχει μετατραπεί σε διαβατήριο για υπουργικούς θώκους.

Μεγάλη τηλεοπτική προβολή πάντως δεν νομίζω να έχει ο νέος υφυπουργός Παιδείας, ο βουλευτής Κ. Κουκοδήμος, παλιός πρωταθλητής του άλματος σε μήκος. Για τον κ. Κουκοδήμο είχα γράψει παλιότερα, πριν ακόμα ανοίξω το ιστολόγιο. Τότε, ο βουλευτής Πιερίας είχε εμπλακεί στη λεγόμενη υπόθεση Κλαδά, η οποία πάντως τέθηκε στο αρχείο. (Είχε καταγγελθεί από τον Μάκη Τριανταφυλλόπουλο ότι του μετέφερε πρόταση συναλλαγής). Με την ευκαιρία εκείνη, ο Κ. Κουκοδήμος είχε κάνει επίδειξη της… αρχαιομάθειάς του, καθώς, βγαίνοντας από τον ανακριτή, είχε απαντήσει στις ερωτήσεις των δημοσιογράφων με ένα ανύπαρκτο αρχαιοελληνικό ρητό.  Μερικοί φίλοι θυμήθηκαν εκείνο το παλιό άρθρο και κάποιοι ζήτησαν να το αναδημοσιεύσω, αφενός επειδή δεν έχει δημοσιευτεί στο ιστολόγιο ποτέ (παρά μόνο στον παλιό μου ιστότοπο) και αφετέρου επειδή δεν αποκλείεται ο διορισμός του Κ. Κουκοδήμου στο Υπ. Παιδείας να οφείλεται ακριβώς στις επιδόσεις του στα αρχαία ελληνικά.

Αναδημοσιεύω λοιπόν το παλιό άρθρο, αφαιρώντας μερικές παλιές ιστορίες. Πάντως, εκτός από την υπόθεση Κουκοδήμου καθαυτή, το άρθρο κάνει και μερικές σκέψεις σχετικά με τη μαγική, θα λέγαμε, χρήση αρχαίων ελληνικών φράσεων και αποφθεγμάτων στη δημόσια ζωή μας.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αρχαία ελληνικά, Επικαιρότητα, Κοτσανολόγιο | Με ετικέτα: , , , , , , | 189 Σχόλια »

Μεσομαρτιάτικα μεζεδάκια

Posted by sarant στο 15 Μαρτίου, 2014

Ο τίτλος εξηγείται πολύ απλά μια και σήμερα βρισκόμαστε ακριβώς στη μέση του μήνα Μάρτη και ενώ εξακολουθεί (τουλάχιστο μέχρι τη στιγμή που γράφω) να είναι άφαντο το μαλαισιανό Μπόινγκ, κάτι εντελώς ασυνήθιστο, για να μην πω πρωτοφανές. Αλλά για το χαμένο αεροπλάνο τα είπαμε προχτές, οπότε όποιος ενδιαφέρεται να μάθει περισσότερα για τα στενά της Μαλάκας, που από σεμνοτυφία ή για άλλο λόγο μετονομάστηκαν, παρατονισμένα και ακλισιάρικα, σε «Στενά της Μάλακα» από τα περισσότερα ΜΜΕ, ας διαβάσει το σχετικό άρθρο.

* Πάντως, στο χαμένο αεροσκάφος δεν βρισκόταν κανένας Χάντριεν Γουατρέλος, όπως έγραψε η Καθημερινή σε ένα άρθρο για τις προσωπικές ιστορίες των επιβατών του Μπόινγκ. Το όνομα του Γάλλου εφήβου είναι Hadrien Wattrelos: όχι πολύ γαλλοπρεπές το επώνυμό του, προφανώς θα είναι από τα βόρεια, κοντά στο Βέλγιο, η καταγωγή του, και προφέρεται Αντριέν (ή Αντριάν) Ουατρελό. Θα μου πεις, τι φταίει η συντάκτρια που πήρε να μεταφράσει το άρθρο, πρέπει να ξέρει όλες τις γλώσσες; Βέβαια, στις μέρες μας είναι πιο εύκολο να βρεις πώς προφέρεται ένα ξένο όνομα που βρίσκεται στην επικαιρότητα διότι με δύο κλικ βρίσκεις ένα δελτίο ειδήσεων στην ξένη γλώσσα και ακούς τη σωστή προφορά, αλλά προφανώς δεν υπάρχει χρόνος. Ίσως όμως δεν θα πρέπει να γκρινιάζω για τις λαθεμένες μεταγραφές ονομάτων διότι έμμεσα προωθώ την υπόθεση όσων τα αφήνουν όλα στο λατινικό αλφάβητο. Κάτι άλλο που πρόσεξα στο άρθρο της Καθημερινής είναι ότι δεν αναφέρει πηγές ενώ ολοφάνερα προέρχεται από κάποιο ξένο άρθρο (πιθανότατα αυτό). Επειδή όμως δεν πρόκειται για κατά λέξη μετάφραση ίσως δικαιολογείται να μην αναφέρονται οι πηγές.

* Έχουμε γένεση, έχουμε και γέννηση. Από τη γένεση βγαίνει η παρθενογένεση, που μερικοί τη γράφουν λάθος *παρθενογέννηση. Ακόμα πιο λάθος, αν μπορούμε να το πούμε έτσι, ή τέλος πάντων σπανιότερο, είναι η *παρθενογένηση, που διάβασα τις προάλλες, σε δήλωση του Τ. Κουίκ, ότι το Ποτάμι δεν έχει «προέλθει από την απόλυτη παρθενογένηση» -ή τουλάχιστον έτσι γράφτηκε, αφού πρόκειται για προφορική δήλωση. Οπότε, το μαργαριτάρι ανήκει εξ αδιαιρέτου στον κ. Κουίκ και στον δημοσιογράφο.

* Νάπτη καλέ νάπτη, έλεγε κάπου η μαντάμ Σουσού (αν θυμάμαι καλά), επειδή της φαινόταν χυδαίος ο φθόγγος «φτ» του ναύτη. Το θυμήθηκα διαβάζοντας στη Lifo τις αναμνήσεις μιας κυρίας από το Κολωνάκι: Γεννήθηκα στην πλατεία Δεξαμενής, στην περίφημη πολυκατοικία του Δοξιάδη. Γνωστό κτίριο της εποχής, μέναμε όλοι οι τρελοί εκεί πέρα, ο Χειμωνάς, η Καραπάνου, η Λυμπεράκη, η Φιόνα φον Τίσεν, ο ίδιος ο Δοξιάδης… Ένα άτυπο άνδρο. Κι όμως, ο άντρας μπορεί να ευπρεπίζεται σε άνδρα ή ο Αντρέας σε Ανδρέα, αλλά το άντρο παρακαλώ να το αφήσετε στην ησυχία του, άντρο είναι από την αρχαιότητα, είτε για το Δικταίο πρόκειται είτε για το Κωρύκειο, είτε ακόμα και για το κολωνακιώτικο άντρο.

* Καθώς διάβαζα ειδήσεις σε έναν ιστότοπο, πάτησα κατά λάθος μια διαφήμιση και μεταφέρθηκα σε μια άλλη σελίδα όπου διαφημίζονται κάποιες θαυματουργές συσκευές αποτρίχωσης, που αποτελούν τη μοναδική λύση για μόνιμη αποτρίχωση για «γυναίκες, άνδρες και αθλητές«. Το αφήνω χωρίς σχόλια.

* Κι άλλο ένα μεζεδάκι σχετικά με τα προβλήματα της μεταγραφής των ξένων κύριων ονομάτων, αυτή τη φορά σχετικά με το αιώνιο δίλημμα της απλογράφησης (την οποία, όπως έχω γράψει, γενικά προτιμώ). Σε άρθρο του στην Καθημερινή για το βιβλίο Κουφοντίνα, ο συγγραφέας Ηλίας Μαγκλίνης γράφει: Μου έρχεται πρόχειρα στο μυαλό ο Ρούντολφ Ες, ο διοικητής του στρατοπέδου του Αουσβιτς, ο οποίος, φυλακισμένος όταν ήταν και καθώς περνούσε από δίκη, συνέγραψε μια συγκλονιστική μαρτυρία για όλα όσα έζησε και έπραξε στο πιο εμβληματικό στρατόπεδο εξόντωσης του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου. Ο Ες κρίθηκε ένοχος φυσικά και απαγχονίστηκε. Το βιβλίο του κυκλοφόρησε στα ελληνικά από τις εκδόσεις Νεφέλη. Δεν πρόκειται βέβαια για τον (πολύ γνωστότερο) Rudolf Hess, που άλλωστε δεν απαγχονίστηκε αλλά πέθανε σε βαθιά γεράματα το 1987, αλλά για τον Rudolf Höss. Η ομοηχία στα ελληνικά δεν ξεπερνιέται εύκολα,  -γραφές όπως «Ρούντολφ Αις» νομίζω ότι ενοχλούν στο μάτι- και εκτός αυτού και πάλι δεν καλύπτονται όλες οι περιπτώσεις αφού μπορεί να υπάρξει κι ένας κύριος Hoesch (όπως της οικογένειας βιομηχάνων).

Ωστόσο, δεν με ικανοποιεί η λύση την οποία διάλεξε η Καθημερινή, δηλαδή να βάλει στο τέλος του άρθρου την εξής φλύαρη υποσημείωση: ** Το παρόν άρθρο του κ. Ηλία Μαγκλίνη δεν αναφέρεται στον Ρούντολφ Ες (Rudolf Hess, 1894-1987), τον υψηλά ιστάμενο αξιωματούχο του Χίτλερ αλλά στον διοικητή του Αουσβιτς Rudolf Hoess (1901-1947). Στα γερμανικά, το όνομά του γράφεται κανονικά Hoss με τα διαλυτικά πάνω από το ο οπότε προφέρεται όχι «Χος» ή «Ος» αλλά «Χες» ή «Ες». Ο Ρούντολφ Ες του Αουσβιτς δικάστηκε από τους Πολωνούς μέσα στο ίδιο το στρατόπεδο που διοικούσε και απαγχονίστηκε το 1947.

Πολύ πιο απλό θα ήταν, νομίζω, να έμπαινε μια τόση δα παρενθεσούλα μετά την πρώτη αναφορά του ονόματος «ο Ρούντολφ Ες (Höss)» ή, για πλήρη διαλεύκανση, «ο Ρούντολφ Ες (Höss), να μη συγχέεται με τον κορυφαίο ναζιστή Rudolf Hess».

* Ωστόσο, για να μείνω στο ίδιο άρθρο, φοβάμαι ότι η ατάκα του κ. Μαγκλίνη ότι το βιβλίο του Κουφοντίνα «είναι κάτι χειρότερο από ανήθικο, είναι κακογραμμένο» μπορεί να λειτουργήσει αυτεπίστροφα. Βλέπετε, την ατάκα αυτή την είχε χρησιμοποιήσει ο Όσκαρ Ουάιλντ για το βιβλίο του «Το πορτρέτο του Ντόριαν Γκρέι», που είναι ένα από τα αριστουργήματα της παγκόσμιας λογοτεχνίας!

* Σε πρόσφατο άρθρο του συγγραφέα Βαγγέλη Ραπτόπουλου εντόπισα ένα ενδιαφέρον μεταφραστικό μαργαριτάρι, το οποίο, αν κατάλαβα καλά, περιέχεται και σε ένα βιβλίο του. Πρόκειται για τη μετάφραση του αρκετά γνωστού Δεκάλογου του Τζον Γκρίσαμ για το πώς να γράψετε καλά θρίλερ. Η τρίτη εντολή του δεκαλόγου, κατά την ελληνική μετάφραση που υποθέτω πως οφείλεται στον Β.Ραπτ. είναι: Eνοχοποίησέ τον νωρίς, τον ξεπληρώνεις αργότερα. Επειδή αυτό δεν βγάζει και πολύ νόημα (εδώ που τα λέμε, δεν βγάζει καθόλου νόημα), αναζήτησα το πρωτότυπο, το οποίο είναι: Plant it early; pay it off later.

Αμέσως βλέπουμε ότι δεν μπορεί να αναφέρεται σε πρόσωπο, αφού λέει «it», και βέβαια το plant έχει πολλές σημασίες, αλλά το νόημα της φράσης νομίζω πως είναι καθαρό -μην ξεχνάτε ότι έχουμε συμβουλές για συγγραφείς μυθιστορημάτων αγωνίας. Το υπονοούμενο it είναι το ίχνος (clue), δηλαδή η συμβουλή του Γκρίσαμ μπορεί να αποδοθεί «Άφησέ το νωρίς, αξιοποίησέ το αργότερα» ή «Φύτεψέ το νωρίς, αξιοποίησέ το αργότερα»: συμβουλεύει τον συγγραφέα να αφήσει σε ανύποπτο χρόνο έναν υπαινιγμό, που εκατό σελίδες πιο πέρα θα του φανεί πολύτιμος στην πλοκή του έργου.

Το πιο αστείο είναι ότι η λάθος μετάφραση παρασέρνει τον Β.Ραπτ. όταν εφαρμόζει τον Δεκάλογο του Γκρίσαμ στον Ντοστογιέφσκι και τον κάνει να γράψει ότι ο Ντοστογιέφσκι τον ενοχοποιεί [τον Ρασκόλνικοφ] νωρίς για να τον ξεπληρώσει αργότερα και άλλα τέτοια που έτσι κι αλλιώς δεν ταιριάζουν, διότι ο Ρασκόλνικοφ ήταν πραγματικά ένοχος, ενώ το ρήμα plant, αν δεν σφάλλω, σημαίνει ότι ενοχοποιώ έναν αθώο (του τη στήνω, όπως λέμε).

Αν κάνω λάθος στην ερμηνεία της τρίτης εντολής του Γκρίσαμ και σημαίνει αυτό που υπέθεσε ο κ. Ραπτόπουλος  παρακαλώ να μου το επισημάνετε να ζητήσω συγνώμη, αλλά μου φαίνεται ότι δίκιο έχω.

* Η Καθημερινή έγραψε πρόσφατα ότι ο ΣΥΡΙΖΑ «έχει πολλές φορές επικαλεσθεί την αλληλεγγύη που εκδηλώνεται από το Die Linke για τη χώρα μας και επιχαίρει για τις πολιτικές παρεμβάσεις του στο γερμανικό Κοινοβούλιο με θέσεις που ευνοούν τις ελληνικές διεκδικήσεις…». Όμως, σύμφωνα με το καημένο το λεξικό, που μένει να σκονίζεται στα ράφια των γραφείων της και κανείς δεν το ανοίγει, επιχαίρω σημαίνει «χαίρομαι για κάτι κακό που συμβαίνει σε κάποιον».

* Λαθάκι με έναν γνωστό κι από παλιότερα «άσπονδο φίλο», στη νεκρολογία του Τόνι Μπεν στην Αυγή: Ο ηγέτης των Εργατικών, Εντ Μίλιμπαντ, αποτίει φόρο τιμής σε μια «εικονική φιγούρα της εποχής μας». Προφανώς iconic στο αγγλικό, αλλά όχι εικονικός στα ελληνικά: εμβληματικός ή κάτι παρόμοιο.

* Το επόμενο μεζεδάκι μού το έστειλε φίλος. Εδώ από την ηλέκδοση του Βήματος, αλλά φυσικά η είδηση δημοσιεύτηκε και σε άλλους ιστότοπους πανομοιότυπη: «Βρετανοί γιατροί κατάφεραν να αποκαταστήσουν το πρόσωπο ασθενούς που είχε υποστεί σοβαρούς τραυματισμούς και παραμόρφωση μετά από ατύχημα με μοτοσικλέτα, χρησιμοποιώντας εμφυτευμάτων που είχαν εκτυπωθεί σε τρισδιάστατο εκτυπωτή».

Και θάπτεις των κορών, ήταν το σχόλιο του φίλου μου -υπαινιγμός στους στίχους της Νήσου των Αζορών του Μποστ. Εγώ θέλω να ελπίζω ότι δεν είναι γνήσιο κρούσμα γενικομανίας, ότι ο συντάκτης είχε γράψει κάτι σαν «κάνοντας χρήση εμφυτευμάτων» και μετά άλλαξε το ρήμα και απλώς ξέχασε να αλλάξει την πτώση.

* Σε ενδιαφέρον αλλά κακογραμμένο άρθρο στο tvxs διάβασα ότι ο στρατηγός Μπάκος στην Κατοχή ήταν «ένθερμος υποστηρικτής συγκρότησης ελληνικού εκστρατευτικού σώματος, για να συμμετάσχει παρά των ναζιστικών στρατευμάτων στην επίθεση κατά της Σοβιετικής ΄Ενωσης». Αυτό το «παρά» με γενική δεν χωνεύεται με τίποτα, ακόμα κι αν σκεφτούμε ότι θα μπορούσε να είναι «παρά το πλευρό των ναζιστικών στρατευμάτων» και να χάθηκαν καναδυό λέξεις από ατύχημα.

* Και κλείνω με ένα μεζεδάκι που το εντόπισε η φίλη Μαρία στη συζήτηση ενός πρόσφατου άρθρου, αλλά είναι κρίμα να μένει καταχωνιασμένο στα σχόλια.  Σε άρθρο του, όπου αναλύει τη θέση του για τον ιδανικό και τον προσεκτικό ομιλητή, ο κ. Γ. Μπαμπινιώτης επανέλαβε την πασίγνωστη ρήση του Σολωμού για την ελευθερία και τη γλώσσα, μόνο που την παρέθεσε ευπρεπισμένη, προσθέτοντας δυο λέξεις και ένα τελικό νι!

Ο Σολωμός έγραψε «μήγαρις έχω άλλο στο νου μου πάρεξ ελευθερία και γλώσσα;». Ο Μπαμπινιώτης ευπρέπισε σε «μήγαρις πως έχω άλλο τι στον νου μου πάρεξ ελευθερία και γλώσσα», χωρίς ερωτηματικό. Φαίνεται πως ούτε ο Σολωμός ήταν «προσεκτικός ομιλητής»…

Posted in Γλωσσικός σουσουδισμός, Ευπρεπισμός, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια | Με ετικέτα: , , , , | 138 Σχόλια »

Ο Σεφέρης δεν ήταν «προσεκτικός ομιλητής»!

Posted by sarant στο 11 Μαρτίου, 2014

mpampeksΚυκλοφόρησε πριν από λίγο καιρό, στις αρχές του 2014, το νέο λεξικό του Κέντρου Λεξικολογίας και του Γ. Μπαμπινιώτη, το «Λεξικό των δυσκολιών και των λαθών στη χρήση της ελληνικής», με τον υπότιτλο «Γλωσσικός σύμβουλος», ενώ στο εξώφυλλο δηλώνεται και η προγραμματική αρχή «Για να μιλούμε και να γράφουμε σωστά ελληνικά». Πρόκειται για ένα βοήθημα που παρουσιάζει, με λεξικογραφικό τρόπο, τα θέματα εκείνα στα οποία υπάρχουν αβεβαιότητες ή δυσκολίες στην ελληνική γλώσσα, όχι όμως δυσκολίες τέτοιες που θα είχε ένας αλλοδαπός που μαθαίνει ελληνικά αλλά θέματα στα οποία αισθάνεται αβεβαιότητα ο φυσικός ομιλητής της γλώσσας.

Τέτοια συγγράμματα, που δεν είναι ούτε ορθογραφικά λεξικά, ούτε πλήρεις γραμματικές, έχουμε αρκετά ήδη στη γλώσσα μας -μπορούμε να αναφέρουμε το «Είναι λάθος ή δεν είναι; Ιδού η απορία» της Άννας Ιορδανίδου, η οποία άλλωστε έχει επιμεληθεί και τον παλιότερο και πολύ εκτενέστερο «Οδηγό της νεοελληνικής γλώσσας» σε δύο τόμους, το κάπως παλιότερο «Το λέμε σωστά το γράφουμε σωστά» (Αναγνωστοπούλου και Μπουσούνη-Γκεσούρα), το «Κόκκινο βιβλιαράκι του κειμενογράφου» (Οδηγός για τη σωστή χρήση της ελληνικής γλώσσας στην επικοινωνία), και άλλα. Όπως βλέπετε, σε όλους σχεδόν τους τίτλους υπάρχει η λέξη «σωστός» (ή το αντίθετό της).

Τέτοια βιβλία δεν είναι περιττά, κάθε άλλο. Πράγματι, στην εποχή μας, καθώς η νεοελληνική έχει πολλές ακαταστάλαχτες περιοχές, όπου ακόμα κονταροχτυπιέται το τυπικό της καθαρεύουσας με της δημοτικής χωρίς να έχει κανένα επικρατήσει, για πολλά θέματα ο ομιλητής έχει αβεβαιότητα, οπότε ένας γλωσσικός οδηγός έχει τη θέση του ακόμα και για φυσικούς ομιλητές, ιδίως βέβαια για τους επαγγελματίες του λόγου: «γραφιάδες», μεταφραστές, επιμελητές εκδόσεων, διορθωτές, για εκδοτικούς οίκους, περιοδικά, μακάρι και υπεύθυνους ιστοτόπων, αν και με την τσαπατσουλιά που χαρακτηρίζει ακόμη και επαγγελματικούς ιστοτόπους που ανήκουν σε μεγάλα μέσα ενημέρωσης φαίνεται ουτοπικό να μιλάμε για επιμέλεια κειμένων τη στιγμή που ούτε από τον Σπελ Τσέκερ δεν τα περνάνε.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Γλωσσοδιορθωτές, Λαθολογία, Παρουσίαση βιβλίου | Με ετικέτα: , , , , , | 203 Σχόλια »

Ορθοπεδικός ή ορθοπαιδικός;

Posted by sarant στο 27 Ιανουαρίου, 2014

Την εποχή μας οι περισσότεροι πόλεμοι είναι σύντομοι, μια και τα φονικά σύνεργα έχουν φτάσει σε εξουθενωτικήν αποτελεσματικότητα, αν και λίγο παλιότερα ο πόλεμος Ιράν και Ιράκ σερνόταν για καμιά δεκαετία, ενώ κάποιες ξεχασμένες εμφύλιες συγκρούσεις, όπως στην Κολομβία, διαρκούν ήδη πολλές δεκαετίες, αν και με διαλείμματα, ενώ βέβαια στο κοινωνικό επίπεδο η πάλη των τάξεων δεν έχει σταματήσει χιλιετίες τώρα. Όμως εμείς εδώ γλωσσολογούμε, και στο σημερινό άρθρο θα αναφερθώ σε έναν γλωσσικό πόλεμο, ειδικότερα έναν ορθογραφικό πόλεμο, μια και η ορθογραφία είναι που προκαλεί τα μεγαλύτερα πάθη. Δεν εννοώ τον Πόλεμο των Αυγών, που μαίνεται από τις αρχές του 20ού αιώνα, μια και από τότε χρονολογείται η οργή των οπαδών του Αυγού εναντίον των υποστηρικτών του Αβγού, αλλά έναν νεότερο πόλεμο, που ξέσπασε πριν από καμιά δεκαπενταριά χρόνια, αλλά ίσως να’χει ξεπεράσει σε ένταση τον προηγούμενο: εννοώ βέβαια τον μεγάλο Ορθοπεδικό πόλεμο, τη σύγκρουση ανάμεσα στους οπαδούς της γραφής Ορθοπεδικός και σε εκείνους που προτιμούν τη γραφή Ορθοπαιδικός.

Η διαμάχη ανάμεσα στα δυο στρατόπεδα είναι οξύτατη, κι όποιος βρεθεί στη μέση κινδυνεύει να τον πάρουν τα σκάγια κι απ’ τις δυο μεριές. Ήδη, με το να γράψω «Ορθοπεδικός πόλεμος» μπορεί κάποιος να θεωρήσει ότι πήρα έμμεσα θέση, οπότε ίσως θα πρέπει να το γράφω εναλλάξ, τη μία με Ε και την άλλη με ΑΙ, όπως (έχω ακούσει ότι) ο βασιλιάς του Βελγίου στα διαγγέλματά του κανονίζει να πει ακριβώς τις μισές λέξεις στα γαλλικά και τις άλλες μισές στα φλαμανδικά. Πολλές φορές εδώ στο ιστολόγιο, χρησιμοποιώ τη γραφή ορθοπ*δικός. Όχι μόνο από οπορτουνισμό, για να μην προσβάλω δηλαδή τη μία από τις δυο μερίδες κι έτσι… χάσω το μισό αναγνωστικό κοινό μου, αλλά για να δηλώσω ότι η συγκεκριμένη ορθογραφική διένεξη που τόσον σαματά έχει προκαλέσει με αφήνει μάλλον αδιάφορο.

Εμένα με αφήνει αδιάφορο αλλ’ άλλους όχι. Έχουμε ξαναπεί πως απ’ όλα τα γλωσσικά ζητήματα, οι αλλαγές της ορθογραφίας εξάπτουν τα πάθη περισσότερο από κάθε άλλο, εάν βέβαια ότι τις συνειδητοποιήσει κανείς την ώρα που γίνονται. Παρόλο που η ορθογραφία είναι κάτι καθαρά συμβατικό, όταν βλέπουμε να γράφεται διαφορετικά μια λέξη με την οποία έχουμε γαλουχηθεί, παθαίνουμε ηθικόν πανικό, νιώθουμε να ανατρέπεται «εντός μου ο ρυθμός του κόσμου» που έλεγε κι ο Βιζυηνός και εξεγειρόμαστε, ιδίως αν η λέξη έχει μιαν ιδιαίτερη βαρύτητα για μας. Από τη στιγμή λοιπόν που η ορθογραφία μιας λέξης αναχθεί σε ζήτημα, τα πάθη οξύνονται -αν πάλι η αλλαγή δεν σχολιαστεί την ώρα που συντελείται, όλοι συνηθίζουν τη νέα γραφή αδιαμαρτύρητα και ούτε γάτα ούτε ζημιά. Κι έτσι, για τα αυγά, τα αυτιά, την ορθοπαιδική, το τρένο/τραίνο και τον Σέξπιρ έγινε πόλεμος, ενώ για το εληά-ελιά, είνε-είναι, καλλίτερος-καλύτερος, φείδι-φίδι, ώμορφος-όμορφος, μαζή-μαζύ-μαζί, και άλλα αμέτρητα, δεν άνοιξε ούτε ρουθούνι.

ορθον παιδίον image002Ύστερα απ’ αυτή τη φλύαρη εισαγωγή, ας μπούμε στο θέμα. Ο Ορθοπ*δικός Πόλεμος ξέσπασε στα τέλη του προηγούμενου αιώνα, δηλαδή τη δεκαετία του 1990. Μέχρι τότε, δεν υπήρχε έντονη αντιδικία, αφού οι περισσότεροι ορθοπ*δικοί γιατροί (συγνώμη, ιατροί!) έγραφαν στην ταμπέλα τους «Ορθοπεδικός», τα λεξικά είχαν μόνο τη γραφή με /ε/ (ορθοπεδική, ορθοπεδικός κτλ.), στο Πανεπιστήμιο οι καθηγητές δίδασκαν Ορθοπεδική κτλ. Ωστόσο, κάποιοι καθηγητές ορθοπεδικοί, στα διεθνή συνέδρια που έπαιρναν μέρος, πρόσεξαν ότι οι αγγλοσάξονες συνάδελφοί τους όχι μόνο προτιμούσαν το δίγραφο ae στην αγγλική μορφή της λέξης (orthopaedics κατά πλειοψηφία και όχι orthopedics), αλλά και ορισμένοι αγγλοσαξονικοί σύλλογοι ορθοπεδικών γιατρών (βλ. την εικόνα αριστερά) παρέπεμπαν στις ελληνικές λέξεις «ορθόν» και «παιδίον» από τις οποίες, όπως θα δούμε παρακάτω, είχε πλαστεί το όνομα της ειδικότητάς τους τον 18ο αιώνα.

Επιπλέον, φαίνεται πως υπήρξαν και κάποιες προτάσεις αγγλοσαξόνων ορθοπεδικών να αντικατασταθεί το δυσκολονόητο ελληνογενές όνομα orthopaedics με κάτι ακριβέστερο και κατανοητό από τον μέσο αγγλοσάξονα πολίτη, σαν το bone surgery, όπως και σε άλλους τομείς βλέπουμε καμιά φορά να γίνονται ή να προτείνονται τέτοιες αντικαταστάσεις (π.χ. water science αντί για hydrology). Κάποιοι λοιπόν «εθνικά σκεπτόμενοι» ορθοπεδικοί έκριναν ότι πρέπει να υιοθετηθεί στα ελληνικά η γραφή «ορθοπαιδικός», ώστε να μη δίνονται επιχειρήματα σε όσους αλλοδαπούς θέλουν τον… αφελληνισμό του διεθνούς όρου. Το πρότειναν στην Ελληνική Εταιρεία Χειρουργικής Ορθοπεδικής και Τραυματολογίας. Η ΕΕΧΟΤ ζήτησε τη γνωμοδότηση τριών επιφανών γλωσσολόγων (Μπαμπινιώτης, Χριστίδης, Πετρούνιας). Οι δύο πρώτοι τάχθηκαν υπέρ της γραφής με ΑΙ, ο τρίτος υπέρ της γραφής με Ε (έχει ενδιαφέρον να διαβάσετε τις τοποθετήσεις τους, που μας τις προσφέρει η Λεξιλογία) κι έτσι με ψήφους 2-1 η ΕΕΧΟΤ γράφεται πλέον Ελληνική Εταιρεία Χειρουργικής ΟρθοπAIδικής και Τραυματολογίας και χρησιμοποιεί τη γραφή ΑΙ σε όλα της τα κείμενα. Κι έτσι, οι μισοί περίπου ορθοπ*δικοί ενστερνίστηκαν τη νέα πρόταση, και έσπευσαν να αλλάξουν τις πινακίδες τους, είτε επειδή πείστηκαν από τα επιχειρήματα των Παιδιστών είτε επειδή αδιαφορούσαν για δευτερεύοντα θέματα όπως η ορθογραφία, και παρουσιάστηκε η εικόνα που σατίρισε ο Παντελής Μπουκάλας στην κριτική που έγραψε για το πρώτο μου βιβλίο: Γωνιακό το ιατρείο της γειτονιάς, στον πρώτο όροφο μιας πολυκατοικίας, έχει δύο πινακίδες. Μια μεγάλη προς τον κεντρικό δρόμο, μια μικρότερη προς τον κάθετο δρομάκο. Η μεγάλη είναι καινούργια, το δείχνουν και τα χρώματά της, που δεν τα θόλωσαν ακόμα τα καυσαέρια και οι βροχές. Η μικρή, αρκετά παλαιότερη. Καινούργια όμως είναι και η ορθογραφία της «κεντρικής» πινακίδας: «Ορθοπαιδικός», με άλφα γιώτα. Η πλαϊνή, που εκ πραγμάτων απευθύνεται σε λιγότερα μάτια, έμεινε στα παλιά: «Ορθοπεδικός», με έψιλον. Ενας ευδιάκριτος, σχεδόν κραυγαλέος ορθογραφικός διχασμός που δεν είναι απίθανο να αποτελεί το αποτύπωμα, την εκδήλωση ενός βαθύτερου, γλωσσικού διχασμού. Γιατί στα μέρη μας ακόμα και το πώς θα ορθογραφήσουμε μια λέξη έχει αποβεί συχνά, συχνότατα, ζήτημα ιδεολογίας, όχι «καθαρής» επιστήμης.

Ωστόσο, δεν πείστηκαν όλοι από τα επιχειρήματα των Παιδιστών -οι πιστοί της παλιότερης ορθογραφίας, με Ε, θα τους πούμε Πεδητές, πρόβαλαν λυσσαλέα αντίσταση, με αποτέλεσμα ο Ορθοπ*δικός Πόλεμος να μην τελειώσει με τη σύντομη επικράτηση των Παιδιστών, που είχαν και τα θεσμικά όπλα με το μέρος τους αλλά να εξακολουθεί ίσαμε σήμερα.

bookandry1Είπα τόσα και τόσα και ακόμα δεν αφηγήθηκα την ιστορία της λέξης. Λοιπόν, η λέξη πλάστηκε στα γαλλικά, ως orthopédie, από τον γιατρό Nicolas Andry (1658-1742), καθηγητή στο Πανεπιστήμιο των Παρισίων, ο οποίος το 1741 στο έργο του Traité d’orthopédie ou l’art de prévenir et corriger dans les enfants les difformités du corps (Πραγματεία περί «ορθοπαιδίας» ή προλήψεως και θεραπείας των σωματικών δυσπλασιών στα παιδιά) έπλασε αυτό τον όρο για να αποδώσει την προσπάθεια διόρθωσης των σωματικών δυσπλασιών ειδικά των παιδιών. Όπως λέει ο ίδιος ο Andry στον πρόλογό του (μπορείτε να διαβάσετε όλο το βιβλίο εδώ αν σας αρέσουν τα παλιά γαλλικά): «Όσο για τον τίτλο, τον έπλασα από δύο ελληνικές λέξεις, ορθός και παιδίον» (Quant au titre, je l’ai formé de deux mots grecs, à savoir d’ Orthos, qui signifie droit, exempt de difformité, qui est selon la rectitude, et Paidion, qui signifie Enfant). Γι’ αυτό άλλωστε και χρησιμοποιεί é, με οξεία, που αποδίδει στους ελληνογενείς όρους το ελληνικό αι, π.χ.  pédagogie = παιδαγωγική, péderastie = παιδεραστία κ.ά. Παρόμοια σκέψη βρίσκεται και πίσω από τον αγγλικό όρο orthopaedics (αν και είναι ισχυρή ή ίσως ισχυρότερη και η απλούστερη γραφή orthopedics) και τον γερμανικό Orthopädie.

Στα ελληνικά ο όρος ήρθε στα μέσα του 19ου αιώνα, και στην αρχή υπήρχε η συνήθης αμηχανία και η δοκιμή διάφορων εναλλακτικών αποδόσεων. Ο Κουμανούδης καταγράφει την «ορθοπαγία» (1891), το «ορθοπαιδευτικόν κατάστημα» (1850 και 1897), τις «ορθοποδίστριες ιατρείνες» (1895), τα «ορθοπεδικά νοσήματα» (1898). Τελικά καθιερώθηκε ο όρος «ορθοπ*δική», και επικράτησε η γραφή «ορθοπεδική», από τις αρχές του 20ού αιώνα μέχρι την τελευταία δεκαετία του. Όπως είπαμε, όλα αυτά τα χρόνια, η γραφή με Ε υπερτερούσε συντριπτικά και βοήθησε στην εδραίωσή του η παρετυμολογική σύνδεση τής λέξης είτε με το pes, pedis «πόδι» τής Λατινικής είτε με το ελληνικό πέδη (πβ. χειρο-πέδη, τροχο-πέδη), οπότε ορθοπεδική νοήθηκε το «να ορθώνεις (τα οστά) με πέδες».

Οι Πεδητές υποστηρίζουν ότι πριν από την ανακίνηση του ζητήματος στα Ενενήντα δεν υπήρχε κανείς που να γράφει «ορθοπαιδικός», πράγμα που είναι μια από τις πολλές δυστυχώς υπερβολές τους. Η γραφή με ΑΙ υπήρχε, και φαίνεται ότι στις αρχές του 20ού αιώνα ο κάθε ορθοπ*δικός γιατρός (δεν ήταν και πολλοί) υιοθετούσε τη γραφή της προτίμησής του, ίσως μάλιστα οι γαλλοσπουδαγμένοι να προτιμούσαν το Ε και οι γερμανοσπουδαγμένοι το ΑΙ. Δείτε εδώ δυο σχετικές αγγελίες, παρμένες και οι δυο από την εφημερίδα Σκριπ:

orthopaidorthopedΗ πρώτη αγγελία είναι από το 1901, του Ιωάννη Χρυσοσπάθη που υπήρξε ο πρώτος που κατέλαβε την έδρα της Ορθοπεδικής στο Πανεπιστήμιο, ενώ η δεύτερη είναι λίγο παλιότερη, από το 1898 και ίσως όχι τυχαία προέρχεται από γιατρό γαλλοσπουδαγμένο (που μάλιστα έχει την τόλμη εν έτει 1898 να μην υπογράφει Σπυρίδων αλλά Σπύρος!).Προσέξτε ότι ο Χρυσοσπάθης χρησιμοποιεί τον όρο «ορθοπαιδία», αλλά και το επίθετο «ορθοπαιδικός», από το οποίο στη συνέχεια είναι εύκολο να δημιουργηθεί η «ορθοπαιδική».

Άρα δεν ήταν ανύπαρκτος ο τύπος ΑΙ, όπως ισχυρίζονται οι Πεδητές, αν και έχουν δίκιο όταν λένε ότι από κάποια στιγμή και μετά, π.χ. το 1920, ο τύπος με Ε επικρατεί, τουλάχιστον στις θεσμικές χρήσεις. Και δεν είναι τυχαίο ότι ο Ιωάννης Χρυσοσπάθης, παρόλο που ο ίδιος προσωπικά φαίνεται να προτιμούσε το ΑΙ, στο σύγγραμμά του με το οποίο δίδαξε στο Πανεπιστήμιο έδωσε τίτλο Ορθοπεδική, δηλαδή συμμορφώθηκε με την ορθογραφική ομογενοποίηση του όρου. Ασφαλώς στην εδραίωση της γραφής με Ε συντέλεσε όχι μόνο η παρετυμολογία αλλά και το γεγονός ότι σταδιακά οι ορθοπεδικοί ασχολούνταν ολοένα και περισσότερο με ενήλικους ασθενείς, οπότε ο κλάδος αποσυσχετίστηκε από τη θεραπεία ειδικά των παιδιών.

Για να συμπληρώσω την ιστορία της λέξης, πρέπει να αναφέρω κι ένα δικό μου εύρημα, που δεν το έχω δει να μνημονεύεται αλλού και είναι το παλιότερο από όλα. Σε λόγο που εκφώνησε το 1854 ο Γεώργιος Μακκάς, γιατρός και καθηγητής Πανεπιστημίου, στο οποίο μιλούσε για τις ευεργετικές επιδράσεις της γυμναστικής στα παιδιά, και σε ένα σημείο που θέλει να διακρίνει τα γυμναστήρια από τα ορθοπαιδικά ιατρεία, που ήδη υπήρχαν στο εξωτερικό, λέει: «Αλλά περί τούτων [των γυμναστηρίων] λέγοντες, ουδόλως εννοούμεν τα παιδορθωτικά εκείνα εν πολλαίς της Ευρώπης πόλεσιν υπάρχοντα θεραπευτήρια, τα κακώς ορθοπαιδικά ονομαζόμενα». Λέει ο Μακκάς ότι άλλο είναι τα γυμναστήρια και άλλο τα ορθοπαιδικά θεραπευτήρια, τα οποία κακώς ονομάστηκαν έτσι και έπρεπε να τα λένε «παιδορθωτικά». (Την ίδια ένσταση θα εξέφραζε 140 χρόνια αργότερα ο Μπαμπινιώτης, ότι με βάση τους κανόνες της γλώσσας δεν είναι σωστό να λέμε «ορθοπαιδικός» αλλά «παιδορθωτικός», όπως και «οδοντορθωτικός» αντί για «ορθοδοντικός» -βέβαια και οι δυο όροι έχουν πια καθιερωθεί και θα ήταν άτοπο να προτεινόταν αλλαγή τους).

Τι γίνεται σήμερα; Ποια είναι τα επιχειρήματα υπέρ του ενός ή του άλλου όρου; Πρέπει να πω ξεκινώντας ότι σήμερα κυρίως διαμαρτύρονται οι Πεδητές, αφού αυτοί βρίσκονται εκτός θεσμικού νυμφώνος. Οι Παιδιστές έχουν επιβάλει την άποψή τους, οπότε εύλογο είναι να επιχειρηματολογούν με μεγαλύτερη ηρεμία ή και να απαξιούν να επιχειρηματολογήσουν -μακάριοι οι κατέχοντες. Στην προσπάθειά τους να πείσουν για το δίκιο τους, που το νιώθουν να τους πνίγει, οι Πεδητές συχνά πέφτουν σε υπερβολές και εξαλλοσύνες, με χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτόν εδώ τον ιστότοπο. Οι τακτικοί θαμώνες του ιστολογίου, άλλωστε, θα πρόσεξαν ότι τις προάλλες που συζητήθηκε το θέμα, ένας εκπρόσωπος των Πεδητών, ορθοπεδικός γιατρός ο ίδιος και καλός γιατρός απ’ ό,τι λένε, θέλοντας να επιστρατεύσει όσο το δυνατόν  περισσότερα επιχειρήματα κατά της γραφής με ΑΙ, έπεσε στο σφάλμα να επικαλεστεί τις λερναίες μπαρούφες περί πρωτογένειας της ελληνικής και άλλα τζιροπουλήματα ή να υποστηρίζει ανυπόστατα πράγματα, όπως ότι υπάρχει ρήμα «ορθοπεδώ» (δεν υπάρχει).

Επειδή εγώ δεν θεωρώ πολύ σημαντικό το ορθογραφικό θέμα, θα προτιμούσα να παραθέσω τα επιχειρήματα των δύο πλευρών και να αφήσω Παιδιστές και Πεδητές να λύσουν τις διαφορές τους στον στίβο, εγώ δε να κάτσω στην άκρη και να μετράω τους πόντους, σαν εκείνον τον αστυνόμο στην ταινία του Χοντρού-Λιγνού. Επειδή όμως οι αρχαίοι είπαν «ος αν στασιαζούσης της πόλεως μη θήται τα όπλα μηδέ μεθ’ ετέρων άτιμον είναι», θα πω κι εγώ τη γνώμη μου.

Οι Παιδιστές λένε, σωστά, ότι η λέξη πλάστηκε στα γαλλικά (καλώς ή κακώς) με βάση την ελληνική λέξη «παιδίον», επομένως αυτό πρέπει να αντανακλάται στην ελληνική ορθογραφία. Ωστόσο, ελάχιστοι εφαρμόζουν αυτή την αρχή σε όλες τις περιπτώσεις δανείων λέξεων που έχουν στην καταγωγή τους ελληνικές λέξεις ή ρίζες. Μόνο οι πούροι μπαμπινιωτιστές αντέχουν να γράψουν, π.χ. «τσηρώτο» ή «τζύρος», ενώ και ο ίδιος ο Μπαμπινιώτης γράφει, ας πούμε, «μοτοσικλέτα», οπότε για να σταθεί κάπως το επιχείρημα αυτό θα πρέπει να το προσαρμόσουμε και να πούμε ότι σε ελληνογενείς ή και υβριδικές λέξεις (όχι αντιδάνεια!) όπου το ελληνικό συστατικό είναι αναλλοίωτο και αναγνωρίσιμο, διατηρείται η ελληνική ορθογραφία. Έτσι θα γράψουμε μοτοσικλέτα, γιατί ο κύκλος δεν διατηρείται αναλλοίωτος, αλλά, ας πούμε, σαξόφωνο και όχι σαξόφονο (εκτός αν κάνουμε λογοπαίγνιο). Με αυτή την επαναδιατύπωση, η γραφή «ορθοπαιδικός» στέκεται.

Τότε όμως το επιχείρημα των Παιδιστών γυρίζει ελαφρώς μπούμερανγκ, διότι στη σημερινή εποχή και στη σημερινή κατάσταση της ορθοπ*δικής είναι παραπλανητικό να εστιαζόμαστε στα παιδιά, αφού οι γιατροί της ειδικότητας αυτής κυρίως ενηλίκους θεραπεύουν σήμερα.

Aπό την άλλη, έχουν δίκιο οι Παιδιστές ότι η σύνδεση είτε με το pes, pedis (το πόδι στα λατινικά) είτε με το ελλ. πέδη είναι παρετυμολογική. Βέβαια, η παρετυμολογία καμιά φορά ή μάλλον πολλές φορές φτιάχνει νόμο, διότι, ας πούμε, ακόμα και ο κ. Μπαμπινιώτης δέχεται την πολυθρόνα που είναι καραμπινάτη παρετυμολογία, αφού δεν έχει σχέση με το πολύς και το θρόνος, παρά προέρχεται από το ιταλ. poltrona, αλλά πάντως καλό είναι να ξέρουμε ότι τα επιχειρήματα των Πεδητών για πέδες κτλ. είναι έωλα.

Οι Πεδητές έχουν δίκιο ότι σήμερα δεν υπάρχει σχέση με τη θεραπεία παιδιών, όπως επίσης έχουν δίκιο ότι με τη γραφή ΑΙ δημιουργούνται πλεοναστικές εικόνες στην περίπτωση υποειδικοτήτων όπως «παιδοορθοπαιδική» ή «ορθοπαιδική των παίδων». Από την άλλη, δεν έχουν δίκιο οι Πεδητές όταν αποφαίνονται πως όλα τα δάνεια γράφονται στην απλούστερη δυνατή μορφή (είπαμε: σαξόφωνο, γραμμόφωνο κτλ.).

Και βέβαια οι Πεδητές έχουν απόλυτο δίκιο όταν λένε ότι η χρήση νομιμοποιεί.

Τελικά, και οι δυο γραφές, με ΑΙ και Ε, στέκονται γλωσσολογικά (άλλωστε αυτό υποστηρίζουν και οι δύο από τους τρεις γνωμοδότες γλωσσολόγους) οπότε η απόφαση για το ποια γραφή θα υιοθετηθεί πρέπει να συνεκτιμά και άλλες παραμέτρους: κοινωνικές, πολιτικές κτλ. Βέβαια, το «εθνικό» επιχείρημα που επικαλέστηκαν το 1995 οι Παιδιστές δεν μου φαίνεται και πολύ σοβαρό, αφενός διότι επιβάλλει σε μία γλώσσα να αλλάξει την ορθογραφία της με βάση την ορθογραφία άλλης γλώσσας, και αφετέρου επειδή το δίγραφο ae εμφανίζεται μόνο στα αγγλικά και μπορεί σε δέκα χρόνια να έχει εγκαταλειφθεί εκεί, μια και η τάση προς απλοποίηση είναι παγκόσμια. Αν είχαμε διάθεση για αστεία, θα μπορούσαμε να σκεφτούμε μια λύση «διπλής ονομασίας», όπου κρατάμε το «ορθοπεδικός» για την εσωτερική χρήση ενώ στις διεθνείς σχέσεις το «ορθοπαιδικός», αλλά φοβάμαι ότι οι ενδιαφερόμενοι θέλουν μια λύση erga omnes.

Προσωπικά, έχω πει ότι σε θέματα ορθογραφίας, που δεν τους δίνω και ύψιστη σημασία, ακολουθώ την ορθογραφία του ΛΚΝ (με λίγες εξαιρέσεις, που συμπυκνώνονται στη φράση «Ωχ, το γκαστρωμένο καθίκι» ή «Ωχ, το γκαστρωμένο ρωμέικο καθίκι»). Όμως, το ΛΚΝ δεν μας βοηθάει και πολύ να λύσουμε τον γόρδιο δεσμό, διότι δέχεται και τις δύο ορθογραφίες, έστω κι αν θεωρεί πρωτεύοντα τύπο τον ορθοπΕδικό.

Παλιότερα, είχα πει ότι επιλέγω το «ορθοπαιδικός» σε έκφραση τιμής στη μνήμη του Τάσου Χριστίδη, ωστόσο σήμερα θα υιοθετήσω την αντίθετη άποψη, το «ορθοπεδικός», για δύο λόγους. Αφενός, αν πω ότι είναι μάταιο να αμφισβητείται μια ειλημμένη θεσμική απόφαση, αυτό θα σημαίνει ότι πρέπει να δεχτώ και το Γουδή. Αφετέρου, ύστερα από αρκετή σκέψη κατέληξα στο συμπέρασμα ότι τώρα που έχει έρθει στο προσκήνιο η προέλευση από το «παιδί», είναι προτιμότερο να γράφουμε «ορθοπεδικός» ακριβώς για να μη λειτουργεί παραπλανητικά η λέξη. Ξαναλέω όμως ότι για μένα είναι δεκτές και οι δυο γραφές, που σημαίνει ότι αν δω σε ένα κείμενο «ορθοπαιδικός» δεν θα το διορθώσω, εκτός αν στο ίδιο κείμενο υπάρχει και η γραφή «ορθοπεδικός».

Και μ’ αυτές τις σκέψεις ολοκλήρώνω την αφήγησή μου για τον Ορθοπεδικό Πόλεμο (παρακαλούνται οι καταμετρητές υποσχέσεων να βάλουν σταυρό) και μαζεύω δυνάμεις για να αφηγηθώ κάποτε, δεν υπόσχομαι πότε, τον Πόλεμο των Αυγών!

Posted in Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Ορθογραφικά | Με ετικέτα: , , , , , , , , , , | 432 Σχόλια »

Το τάλιρο και το πεντάευρο (και φυσικά όχι *πεντάευρω)

Posted by sarant στο 9 Ιανουαρίου, 2014

 

Τις μέρες αυτές έγινε πολύς λόγος για το εικοσιπεντάευρο, δηλαδή το εισιτήριο για τη νοσηλεία ασθενών στα δημόσια νοσοκομεία, που τελικά αποφασίστηκε, όπως διαβάζω, να μην εφαρμοστεί, και σε αντάλλαγμα να αυξηθεί κατά πέντε λεπτά το πακέτο η τιμή των τσιγάρων.

Δεν θα συζητήσω αν ήταν δικαιολογημένο ή όχι το μέτρο, κι αν είναι σωστή η αντικατάστασή του, αυτά μπορούμε να τα συζητήσουμε άνετα στα σχόλια· εμείς εδώ λεξιλογούμε και το σημερινό άρθρο θέλει να περιοριστεί στα λεξιλογικά –και, συγκεκριμένα, στο πώς αποκαλούνται τα διάφορα νομίσματα και χαρτονομίσματα τώρα που ο ερχομός του ευρώ, εδώ και 12 χρόνια, διατάραξε τις παλιές καθιερωμένες ονομασίες που ίσχυαν επί δραχμής.

Παλιά, τότε που κυκλοφορούσαν ακόμα νομίσματα με τις υποδιαιρέσεις της δραχμής, είχαμε τα εξής νομίσματα:

το νόμισμα των 5 λεπτών, πεντάλεπτο ή κοινώς πεντάρα
το νόμισμα των 10 λεπτών, δεκάλεπτο ή δεκάρα
το νόμισμα των 20 λεπτών, εικοσάλεπτο ή κοινώς εικοσάρα
το νόμισμα των 50 λεπτών, πενηντάλεπτο ή πενηνταράκι
το νόμισμα της μίας δραχμής, η δραχμή, ή φράγκο
το νόμισμα των 2 δραχμών, δίδραχμο ή δίφραγκο
το νόμισμα των 5 δραχμών, πεντάδραχμο ή τάλιρο
το νόμισμα των 10 δραχμών, δεκάδραχμο ή δεκάρικο
το νόμισμα των 20 δραχμών, εικοσάδραχμο ή εικοσάρικο
το νόμισμα των 50 δραχμών, πενηντάδραχμο ή πενηντάρικο
το νόμισμα των 100 δραχμών, εκατοντάδραχμο ή κατοστάρικο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Λεξικογραφικά, Νομίσματα, Ορθογραφικά | Με ετικέτα: , , | 212 Σχόλια »