Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Γ. Σεφέρης’

Τα φρούτα, οι καρποί, τα πωρικά, τα γεμίσια ξανά

Posted by sarant στο 24 Ιουνίου, 2016

Το σημερινό άρθρο είναι επανάληψη ενός παλιότερου, φυσικά ξανακοιταγμένη και αισθητά επαυξημένη αλλά πάντως επανάληψη. Σας έχω προειδοποιήσει κιόλας ότι ολόκληρη τη θερινή περίοδο θα έχουμε αρκετές επαναλήψεις. Τουλάχιστον έρχεται σε ταιριαστή εποχή, μιας και ο Μαϊούνης που τελειώνει είναι η περίοδος της αποθέωσης των οπωρικών, ίσως περισσότερο και από το καθαυτό καλοκαίρι που αρχίζει.

Φυσικά, σήμερα οποιοδήποτε λεξιλογικό άρθρο φαντάζει ανεπίκαιρο αφού κυριαρχεί στην επικαιρότητα ο σεισμός του Μπρέξιτ, που ομολογώ πως δεν τον είχα προβλέψει. Έχουμε πάντως ειδικό άρθρο για να βάζετε εκεί τα σχόλιά σας.

Το ιστολόγιο έχει παρουσιάσει άρθρα αφιερωμένα σχεδόν σε όλα τα φρούτα, όμως σήμερα θα μιλήσουμε για τα φρούτα γενικώς και όχι ειδικά για κάποιο ή κάποια από αυτά.

Και λογικό είναι να ξεκινήσουμε την περιδιάβασή μας από την ίδια τη λέξη, φρούτο. Η λέξη βέβαια δεν είναι αναντάμ μπαμπαντάμ ελληνική, είναι δάνειο από τα ιταλικά, με την αρχή της στο λατινικό fructus, που σημαίνει τον καρπό αλλά και το όφελος, το έσοδο. Η λατινική λέξη πέρασε στις ρωμανικές και στις γερμανικές νεότερες ευρωπαϊκές γλώσσες, ενώ από τα ιταλικά πέρασε και στα ελληνικά, αν και διατηρείται σε χρήση και η αυτόχθονη «οπώρα» που χρησιμοποιείται συνήθως σε λόγια σύνθετα, σαν το οπωροπωλείο ή τα οπωροκηπευτικά, αλλά έχει δώσει και τα δημοτικότερα οπωρικά ή και πωρικά.

Η οπώρα, πρέπει να πούμε, αρχικά σήμαινε στον Όμηρο την εποχή από τα τέλη Ιουλίου στα τέλη Σεπτεμβρίου (από εκεί και το φθινόπωρο που ακολουθεί), και στη συνέχεια τους καρπούς εκείνης της εποχής, παναπεί σύκα και σταφύλια κυρίως, και μετά όλους τους καρπούς. Πάντως, οι αρχαίοι για τους καρπούς όλων των δέντρων είχαν και τη λέξη ακρόδρυα, που όμως αργότερα έμεινε να εννοεί μόνο τους καρπούς που έχουν κέλυφος ξυλώδες, δηλαδή λίγο-πολύ τους ξηρούς καρπούς. Βέβαια, στον Πωρικολόγο, ένα βυζαντινό σύντομο λαϊκό σατιρικό έργο που προσωποποιεί όλα τα οπωρικά, βρίσκω να συμμετέχουν και οι ξηροί καρποί στο πανηγύρι, έστω και σαν ξεχωριστή ομάδα, όπως άλλωστε και τα ζαρζαβατικά. Να πω ότι ο Πωρικολόγος, γραμμένος τον 13ο ή τον 14ο αιώνα, δεν περιέχει τη λέξη «φρούτο» επειδή προφανώς δεν είχε ακόμα μπει στη γλώσσα μας.

Πότε όμως μπήκε στην ελληνική γλώσσα η λέξη «φρούτο»; Επειδή τα γλωσσικά ληξιαρχεία της ελληνικής δεν δουλεύουν καλά, θα δυσκολευτούμε να απαντήσουμε. Ο Μπαμπινιώτης δεν τη χρονολογεί στο λεξικό του· ως γνωστόν, χρονολογεί σχεδόν μόνο τις λέξεις που έχει συμπεριλάβει στη Συναγωγή του ο Κουμανούδης. Πάντως, τη λέξη φρούτα δεν τη βρίσκω στο TLG, ούτε και στον Δουκάγγιο (έκδοση 1678), αλλά τη βρίσκω στο Σομαβέρα (έκδοση 1709)· δεν θα τολμήσω βέβαια να συμπεράνω πως η λέξη μπήκε στη γλώσσα μας ανάμεσα στο 1678 και στο 1709 (που θα σήμαινε ότι την έφεραν στον Μοριά οι Βενετοί όταν τον κατέκτησαν το 1687)· εξίσου πιθανό είναι να υπήρχε και να μην την κατέγραψε ο Δουκάγγιος (ή να έψαξα απρόσεχτα εγώ).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επαναλήψεις, Ιστορίες λέξεων, Ποίηση, Φρούτα εποχής | Με ετικέτα: , , , , , , | 94 Σχόλια »

Τσερνομπίλ, τριάντα χρόνια μετά

Posted by sarant στο 26 Απρίλιος, 2016

Συμπληρώνονται σήμερα, 26 Απριλίου, τριάντα χρόνια από το ατύχημα στον πυρηνικό σταθμό του Τσερνομπίλ, στην τότε ΕΣΣΔ, σήμερα στην Ουκρανία αλλά κοντά στα σύνορα με τη Λευκορωσία. Γνωρίζοντας περίπου το προφίλ των αναγνωστών του ιστολογίου, στοιχηματίζω πως οι περισσότεροι θυμάστε τα γεγονότα, και περιμένω άλλωστε στα σχόλια να διαβάσω πώς εσείς βιώσατε τα του ατυχήματος -ωστόσο δεν βλάφτει μια σύντομη υπενθύμιση.

Το ατύχημα συνέβη στον αντιδραστήρα αριθ. 4 του σταθμού παραγωγής ενέργειας στις 1 τα ξημερώματα του Σαββάτου 26 Απριλίου 1986 -αυτά με την τοπική ώρα, οπότε στη Δυτική Ευρώπη ήταν ακόμα 25 Απριλίου. Γινόταν δοκιμή μιας στροβιλογεννήτριας και σημειώθηκε έκρηξη, με αποτέλεσμα ο πυρήνας του αντιδραστήρα να έρθει σε επαφή με το εξωτερικό περιβάλλον. Ξέσπασε πυρκαγιά και εκλύθηκε ραδιενέργεια. Το ατύχημα στοίχισε άμεσα τη ζωή σε 31 ανθρώπους, εργαζόμενους του σταθμού (δύο σκοτώθηκαν κατά την αρχική έκρηξη) και πυροσβέστες. Οι  μακροπρόθεσμες επιπτώσεις της έκλυσης ραδιενέργειας στην αύξηση καρκίνων και λευχαιμιών είναι δυσκολότερο να υπολογιστούν -η Βικιπαίδεια αναφέρει εκτίμηση για 5.000 καρκίνους σε όλη την Ευρώπη.

Οι αρχές άργησαν να συνειδητοποιήσουν την έκταση του ατυχήματος και να το ανακοινώσουν. Η κοντινή πόλη Πριπυάτ εκκενώθηκε την επόμενη μέρα, υποτίθεται προσωρινά. Το ραδιενεργό νέφος μέσα στις επόμενες μέρες κινήθηκε προς την Δυτική και τη Νότια Ευρώπη, προκαλώντας πανικό.

Πριν προχωρήσω, να πω ότι κανονικά το τοπωνύμιο τονίζεται στην παραλήγουσα: Τσερνόμπιλ. Ωστόσο, τουλάχιστον στην Ελλάδα, πιο πολύ ακούστηκε ο τύπος «Τσερνομπίλ», μετά ο τύπος «Τσέρνομπιλ» και πολύ λιγότερο ο «Τσερνόμπιλ». Τιμής ένεκεν, στο άρθρο υιοθετώ τον «λανθασμένο» τύπο που χρησιμοποιούσαμε τότε.

Το Πάσχα του 1986 ήταν, όπως και το φετινό, αργοπορημένο. Το 1986 έπεσε στις 4 Μαϊου και το θυμάμαι με λαμπρό ήλιο. Το νέφος έφτασε στην Ελλάδα εκείνες τις μέρες, και κάθισε ως τις 9 Μαϊου. Πάρθηκαν μέτρα όπως απαγόρευση παραγωγής γάλατος και γαλακτοκομικών, καθώς και συστάσεις για αποφυγή κάποιων λαχανικών. Οι μανάβηδες έβαζαν ταμπέλες ότι τα λαχανικά τους είχαν μαζευτεί πριν από το Πάσχα, αλλά ο κόσμος δεν αγόραζε. Τα κορόμηλα τα είχαμε τότε βαφτίσει «τσερνομπίλια», και το ανέκδοτο έλεγε ότι οι Κνίτες είχαμε γραμμή να τα τρώμε μαζικά και επιδεικτικά για να δείξουμε ότι δεν υπάρχει κίνδυνος από τη μεγάλη σοσιαλιστική πατρίδα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επετειακά, Ετυμολογικά, Ογδόνταζ, Πρόσφατη ιστορία | Με ετικέτα: , , , , , , | 270 Σχόλια »

Το μικρότερο καλό

Posted by sarant στο 14 Δεκέμβριος, 2015

Χτες έγινε ο δεύτερος γύρος των περιφερειακών εκλογών στη Γαλλία, και από τις 13 περιφέρειες η κεντροδεξιά αντιπολίτευση κέρδισε τις 7 ενώ η κεντροαριστερά κατέκτησε τις 5 (σε μία περιφέρεια, την Κορσική, πρώτευσαν οι, ας πούμε, εθνικιστές, αλλά οι εκλογές στην Κορσική έχουν πάντα ιδιαιτερότητες από την εποχή του Αστερίξ κιόλας).

Έτσι, η κεντροδεξιά πέτυχε μεγάλη νίκη, αφού στις προηγούμενες εκλογές, που βέβαια έγιναν κάτω από εντελώς διαφορετικές συνθήκες (και με διαφορετική οριοθέτηση των περιφερειών, αφού μεσολάβησε ένας Καλλικράτ, με αποτέλεσμα να μην είναι συγκρίσιμα τα αποτελέσματα) η αριστερά είχε κερδίσει τις περισσότερες περιφέρειες.

Ωστόσο, αν κάποιος συνόψιζε τα αποτελέσματα σε «νίκη της κεντροδεξιάς με 7-5», θα διέπραττε το ατόπημα που η μπλογκόσφαιρα ονομάζει «τουκανισμό«, και που ονομάστηκε έτσι όταν κάποιος, περιγράφοντας το εξωτικό πουλί τουκάν το αποκάλεσε «πουλί των τροπικών με χαρακτηριστικό μαύρο φτέρωμα», παραλείποντας να αναφέρει το τεράστιο ράμφος του πουλιού.

Και θα ήταν τουκανισμός, επειδή βέβαια το μεγάλο διακύβευμα του δεύτερου γύρου των εκλογών δεν ήταν αν θα επικρατήσει ο σοσιαλιστής ή ο δεξιός στη Νορμανδία ή τη Βρετάνη, αλλά αν το ακροδεξιό μέτωπο της Μαρίν Λεπέν θα κατακτούσε μία, δύο ή τρεις περιφέρειες από τις έξι που διεκδικούσε ύστερα από τις εντυπωσιακές επιδόσεις του πρώτου γύρου, όταν πρώτευσε σε αρκετές περιφέρειες με πολύ μεγάλα ποσοστά που ξεπερνούσαν το 40% σε δύο περιφέρειες, στον Βορρά και στην Προβηγκία. Πρώτος ήταν επίσης ο υποψήφιος του Εθνικού Μετώπου στην Ανατολική Γαλλία, και επειδή ο σοσιαλιστής υποψήφιος αρνήθηκε να πειθαρχήσει στις κεντρικές κατευθύνσεις του κόμματος και να αποσυρθεί, πολλοί θεωρούσαν πως το κόμμα της Λεπέν ήταν φαβορί.

Βέβαια, τα ποσοστά αυτά επιτεύχθηκαν χάρη στην πολύ υψηλή αποχή του πρώτου γύρου και μέσα σε συνθήκες που δύσκολα θα βρει άλλη φορά πιο ευνοϊκές η Μαρίν Λεπέν, μετά στο μακελειό της 13ης Νοεμβρίου. Στον δεύτερο γύρο η συμμετοχή αυξήθηκε πολύ και αυτό ήταν καθοριστικός παράγοντας.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γαλλία, Επικαιρότητα, Εκλογές, Ποίηση, Πολιτική | Με ετικέτα: , , , | 69 Σχόλια »

Μεζεδάκια του συμβουλίου αρχηγών

Posted by sarant στο 28 Νοέμβριος, 2015

Ο τίτλος του σημερινού μας άρθρου είναι ίσως παραπλανητικός, αφού τα μεζεδάκια μας δεν έχουν βέβαια αλιευτεί από τις συζητήσεις στο σημερινό Συμβούλιο Αρχηγών, που άλλωστε δεν έχει αρχίσει, και που τα πρακτικά του έτσι κι αλλιώς δεν δημοσιεύονται, τουλάχιστον σε μορφή που να επιτρέπει τον εντοπισμό γλωσσικών αξιοπερίεργων. Απλώς, το σημερινό άρθρο δημοσιεύεται την ίδια μέρα με τη σύγκληση του Συμβουλίου, οπότε βρήκα μια εύκολη λύση για τον τίτλο του.

sugklΣύγκληση βέβαια, αφού συγκαλείται. Πολλοί το έγραψαν «σύγκλιση», ακόμα και τα Νέα για μερικές ώρες (ευτυχώς στο μεταξύ το διόρθωσαν) αλλά αυτό είναι άλλη λέξη, από το «συγκλίνω», και για να λογοπαίξουμε θα μπορούσαμε να πούμε ότι δεν υπήρξε σύγκλιση απόψεων ως προς τη σύγκληση του συμβουλίου.

(Οι οδοντογιατροί ξέρουν ότι υπάρχει και τρίτο ομόηχο στην παρέα, η σύγκλειση, αλλά είναι σπάνιο. Σύγκλυση δεν υπάρχει, μόνο σύγκλυς όχλος στα αρχαία Αλλά υπάρχει και σύγκλυση, από το αρχαίο ρήμα συγκλύζω, που είναι η πλημμύρα ή η νεροποντή, όπως μου θύμισε ο φίλος Δημήτρης, Η λέξη λεξικογραφείται στον Δημητράκο και στο Μείζον Ελληνικό Λεξικό, και υπάρχεικαι στον Ερωτόκριτο: οπούλαχε να δει ποτέ σύγκλυση να φουσκώσει.

* Ένας φίλος μού στέλνει κατά καιρούς κρούσματα γλωσσικού ευπρεπισμού που ψαρεύει εδώ κι εκεί. Για παράδειγμα, σε άρθρο για τον εμπρησμό στο σπίτι του Αλ. Φλαμπουράρη, πρόσεξε τη φράση «η φωτιά προσέλαβε διαστάσεις» και μου λέει «άρχισαν οι προσλήψεις;» Του απάντησα ότι για τους κοινούς θνητούς «παίρνει διαστάσεις», αλλά αφού ήταν για υπουργό, έστω και συριζαίο, είπε να βάλει τα καλά της.

* Το ρήμα «παίρνω» όμως είναι απαγορευμένο από τους γλαφυρούς. Τις προάλλες, στην εκπομπή του Σκάει Μπογδάνου, που έτυχε να την ακούσω, ένας από τους δημοσιογράφους είπε ότι η Τουρκία, με το να καταρρίψει το ρωσικό αεροσκάφος «λαμβάνει μεγάλο ρίσκο». «Παίρνει ρίσκο» είναι η έκφραση -αν θες να το πεις με φράκο θα πεις «διακινδυνεύει», αλλιώς έχεις φράκο με βερμούδα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γραμματική, Ευπρεπισμός, Κοτσανολόγιο, Λαθροχειρίες, Μαργαριτάρια, Μεζεδάκια, Ορθογραφικά, Ομόηχα | Με ετικέτα: , , , , , | 190 Σχόλια »

Το μεγάλο Ναι και το μεγάλο Όχι

Posted by sarant στο 28 Ιουνίου, 2015

Το άρθρο γράφεται ενώ στη Βουλή συζητιέται η πρόταση για διοργάνωση δημοψηφίσματος την επόμενη Κυριακή, οπότε μοιραία είναι επηρεασμένο από το δημοψηφισματικό αυτό κλίμα. Στο δημοψήφισμα θα κληθούμε να απαντήσουμε με Ναι ή Όχι, οπότε δεν είναι αταίριαστο θαρρώ να αφιερώσουμε το σημερινό μας άρθρο σε ένα ποίημα που μιλάει ακριβώς γι’ αυτό το δίλημμα, για το Ναι ή Όχι, ή μάλλον για το μεγάλο Ναι και το μεγάλο Όχι.

Είναι ένα ποίημα πολύ γνωστό, που το έχουμε συζητήσει και παλιότερα στο ιστολόγιο. Είναι ένα από τα γνωστότερα ποιήματα του Κ.Π.Καβάφη, οχτώ στίχοι όλοι κι όλοι. Παράλληλα, είναι το μοναδικό από τα 154 αναγνωρισμένα ποιήματα του Καβάφη, που έχει ξένον τίτλο:

Che fece … il gran rifiuto

Σε μερικούς ανθρώπους έρχεται μια μέρα
που πρέπει το μεγάλο Ναι ή το μεγάλο το Όχι
να πούνε. Φανερώνεται αμέσως όποιος τόχει
έτοιμο μέσα του το Ναι, και λέγοντάς το πέρα

πηγαίνει στην τιμή και στην πεποίθησί του.
Ο αρνηθείς δεν μετανοιώνει. Aν ρωτιούνταν πάλι,
όχι θα ξαναέλεγε. Κι όμως τον καταβάλλει
εκείνο τ’ όχι — το σωστό —  εις όλην την ζωή του.

Ο τίτλος, σε παλιά ιταλικά, σημαίνει «που έκανε … τη μεγάλη άρνηση». Τα αποσιωπητικά δηλώνουν ότι κάτι λείπει, κάτι έχει παραλείψει ο Καβάφης. Από πού είναι όμως ο στίχος;

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Καβαφικά, Μεταφραστικά, Ποίηση, Φιλολογία | Με ετικέτα: , , , | 264 Σχόλια »

Να κεράσει ακόμα ένα κεράσι;

Posted by sarant στο 15 Ιουνίου, 2015

Το σημερινό άρθρο είναι επανάληψη ενός παλιότερου, το οποίο στη συνέχεια συμπεριλήφθηκε και στο βιβλίο μου Οπωροφόρες λέξεις. Οι πιστοί αναγνώστες θα διαμαρτυρηθούν, αλλά έχω αρκετές δικαιολογίες. Καταρχάς, πρόκειται για ένα από τα πιο αγαπημένα μου φρούτα, ίσως το πιο αγαπημένο. Δεύτερον, το προηγούμενο άρθρο είχε δημοσιευτεί τέτοιες μέρες πριν από πέντε χρόνια, άρα δεν θα το θυμούνται/πρόλαβαν πάρα πολλοί. Τρίτον, είναι η εποχή τους. Και τέταρτον, χτες ταξίδευα και δεν πρόλαβα να ετοιμάσω κάτι φρέσκο. Πάντως, έχω κάνει πολλές και σημαντικές προσθήκες στο προηγούμενο άρθρο, που τώρα μοιάζει περισσότερο με τη μορφή που δημοσιεύτηκε στο βιβλίο.

Cherry_Stella444Στο τραγούδι «Ναύτης βγήκε στη στεριά», ο Μάνος Ελευθερίου, που έγραψε τους στίχους, βάζει τον ναύτη να θέλει να κεράσει «μια βανίλια παγωτό και γλυκό κεράσι». Κεράσι θα σας κεράσω στο κεφάλαιο αυτό, επισημαίνοντας πρώτα-πρώτα ότι η ομοιότητα του κερασιού με το ρήμα «κερνάω» είναι εντελώς συμπτωματική.

Η λέξη κεράσι έχει αρχαία ελληνική προέλευση, από το ελληνιστικό κεράσιον, υποκοριστικό του κέρασος, που σήμαινε την κερασιά. Το δέντρο φαίνεται πως ήρθε από τη Μικρασία, αν σκεφτούμε και το τοπωνύμιο Κερασούς, οπότε η ελληνική λέξη θα είναι δάνειο από κάποια μικρασιατική γλώσσα, πανάρχαιο μάλιστα.

Στη Ρώμη, την καλλιεργούμενη κερασιά την έφερε από τον Πόντο ο Λούκουλλος  και ονομάστηκε cerasus. Ο καρπός της κερασιάς, το κεράσι, ονομάστηκε cerasium, στα μεταγενέστερα λατινικά ceresium, και στα λαϊκά λατινικά ο τύπος του πληθυντικού ceresia θεωρήθηκε εσφαλμένα ως ενικός θηλυκού γένους. Από αυτόν παράγεται το γαλλικό cerise και το αγγλονορμανδικό cherise, και επειδή η κατάληξη θεωρήθηκε κατά λάθος ότι δηλώνει πληθυντικό, στα αγγλικά το τελικό –s εξέπεσε κι έχουμε το μεσαιωνικό αγγλικό chery, σημερινό cherry,  που σημαίνει κεράσι. Μέσω των λατινικών πέρασε η λέξη στις πιο πολλές ευρωπαϊκές γλώσσες (ή και όχι μέσω των λατινικών, π.χ. κιράζ στα τούρκικα,) και από τα αγγλικά επανήλθε ως αντιδάνειο το τσέρι, που είναι σύντμηση του cherry brandy. Να σημειωθεί ότι το σέρι (sherry) είναι και αυτό αγγλικής προελεύσεως και ηδύποτο, αλλά ετυμολογικά δεν έχει καμιά σχέση με το τσέρι, αφού πήρε την ονομασία του από την ισπανική πόλη Xeres απ’ όπου το προμηθεύονταν οι Άγγλοι. Αντιδάνειο και από κεράσια, αλλά λιγότερο διαδομένο είναι το γερμανικό κιρς.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικά συμπόσια, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Φρασεολογικά, Φρούτα εποχής | Με ετικέτα: , , , , , | 219 Σχόλια »

Προεδρικά μεζεδάκια

Posted by sarant στο 20 Δεκέμβριος, 2014

Κατά πάσα πιθανότητα δεν έχω χρησιμοποιήσει άλλη φορά αυτόν τον τίτλο, παρόλο που τούτη εδώ είναι η δεύτερη προεδρική εκλογή από τότε που άρχισε να εκπέμπει το ιστολόγιο. Όμως την προηγούμενη φορά (τον Φλεβάρη του 2010) η εκλογή του Κ. Παπούλια ήταν δεδομένη, αφού είχε την υποστήριξη ΠΑΣΟΚ, ΝΔ και ΛΑΟΣ, ενώ σήμερα φαίνεται αμφίβολη -και όχι βέβαια επειδή τώρα λείπει το ΛΑΟΣ παρά επειδή τα δύο πρώην μεγάλα κόμματα έχουν υποστεί μείωση έως και καθίζηση των δυνάμεών τους.

Μερικά από τα σημερινά μας θέματα είναι πράγματι παρμένα από την πρώτη ψηφοφορία για την εκλογή ΠτΔ που έγινε την Τετάρτη που μας πέρασε.

Το πιο χαρακτηριστικό, που έχει συζητηθεί πολύ στην μπλογκόσφαιρα, και που σχολιάστηκε και εδώ, μια και κατά σύμπτωση τη μέρα εκείνη είχα ανεβάσει ένα άρθρο σχετικά με τους τύπους «βουλευτίνες» και «βουλεύτριες», ήταν ότι κατά την ψηφοφορία οι βουλευτίνες που δεν ήθελαν να ψηφίσουν τον Σταύρο Δήμα, σε συμμόρφωση με τις οδηγίες του Προέδρου και τον Κανονισμό της Βουλής, φώναζαν «Παρών», πράγμα που θεωρήθηκε οξύμωρο από πολλούς.

Μάλιστα, όσοι παρακολούθησαν την ψηφοφορία θα θυμούνται ίσως ότι ακόμα και όταν δυο-τρεις βουλεύτριες είπαν «Παρούσα» (σίγουρα η Ελ. Κουντουρά και η Στ. Ξουλίδου, πιθανώς και η Αλέκα Παπαρήγα), ο ψηφολέκτης τις διόρθωσε και ανακοίνωσε ότι ψήφισαν «Παρών».

Το βέβαιο είναι ότι πράγματι ο Κανονισμός της Βουλής, στο άρθρο 140 παράγραφος 6 αναφέρει: Boυλευτές πoυ δεν επιθυμoύν να εκφράσoυν την πρoτίμησή τoυς υπέρ oρισμένoυ πρoσώπoυ δηλώνoυν «παρών». Σχολιάζοντας το θέμα, ένας φίλος νομικός (ο Χρ. Γραμματίδης) αναφέρει: «Οι βουλεύτριες πρέπει να λένε «παρών» καθώς ο κανονισμός λέει ότι όσοι δεν επιθυμούν την ψήφο εκφωνούν τη λέξη «παρών». Είναι χαρακτηρισμός ψήφου, όχι δήλωση για το αν είναι παρόντες / παρούσες ώστε να αλλάζει ανάλογα με το ποιος/ποια μιλάει».

Πράγματι, βάσει της διατύπωσης του Κανονισμού και των εντολών του Προέδρου, φαίνεται ότι οι βουλευτίνες καλώς ψήφισαν Παρών. Μάλιστα, η Άννα Χατζησοφιά, που έλειπε από την ψηφοφορία, έστειλε επιστολή στην οποία διευκρίνιζε ότι «αν ήταν παρούσα, θα ψήφιζε Παρών», που είναι σωστό αλλά ακούγεται αστείο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Θηλυκό γένος, Μαργαριτάρια, Μεζεδάκια, Το είπε/δεν το είπε | Με ετικέτα: , , , , , | 177 Σχόλια »

Ο συκαλειπτικός περιοδιστής και άλλοι ομογενείς εξωτερικού

Posted by sarant στο 12 Σεπτεμβρίου, 2014

Οι δυο πρώτες λέξεις του τίτλου (μετά το άρθρο) θα σας είναι άγνωστες υποθέτω -και μέχρι αυτή τη στιγμή δεν γκουγκλίζονταν και ήταν άγνωστες σε όλους, ανύπαρκτες στην ελληνική γλώσσα (Παρένθεση: τώρα που τις έγραψα, υπάρχουν τάχα; Όχι, θα έλεγα, διότι η γλώσσα δεν έχει ιδιωτικό χαρακτήρα).

Οι λέξεις αυτές είναι ανύπαρκτες λοιπόν στα ελληνικά, αλλά έχουν προκύψει με εξελληνισμό ελληνογενών λέξεων που υπάρχουν σε άλλες γλώσσες, λέξεων που έχουν πλαστεί στις γλώσσες αυτές από δομικά υλικά της ελληνικής γλώσσας, χωρίς να έχουν κάποιο ελληνικό πρωτότυπο. Δηλαδή, όπως, ας πούμε, από το αγγλικό telephone ή το γαλλικό téléphone πλάσαμε το τηλέφωνο, έτσι θα μπορούσαμε να έχουμε πλάσει και τις λέξεις αυτές αν δεν τύχαινε να έχουμε άλλες.

Ο περιοδιστής ίσως μαντέψατε σε ποια λέξη αντιστοιχεί -είναι ευτράπελος εξελληνισμός του ισπανικού periodista, που είναι ο δημοσιογράφος. Στα ισπανικά periodismo είναι η δημοσιογραφία και periódico δεν είναι το περιοδικό αλλά η εφημερίδα -καταλαβαίνουμε όμως εύκολα τη λογική της δημιουργίας της λέξης.

Τον συκαλειπτικό θα τον αφήσω για το τέλος.

Μια άλλη «ομογενής» λέξη, για την οποία έχουμε μιλήσει σε παλιότερο άρθρο, είναι η αλτηροφιλία. Δύσκολα θα μαντέψει κανείς σε τι αναφέρεται αν δεν ξέρει την ξένη λέξη που κρύβεται πίσω της. Ακόμα κι αν σας πω ότι πρόκειται για ένα άθλημα, δεν αποκλείεται να σκεφτείτε ότι θα πρόκειται για κάποιο είδος άλματος, ενώ στην πραγματικότητα είναι εξελληνισμός της γαλλικής λέξης haltérophilie, που είναι η άρση βαρών, όρος που φτιάχτηκε γύρω στα 1925. Οι haltères, αλτήρες ελληνικά, είναι τα βαράκια, δύο μεταλλικές σφαίρες ενωμένες μεταξύ τους με σιδερένια ράβδο, ενώ οι αρχαίοι αλτήρες ήταν βάρη που τα κρατούσαν στα χέρια οι άλτες του μήκους για να αυξάνουν τη φόρα τους.

Και τι θα μπορούσε να είναι τάχατες το βιοσκόπιο; Κάποιο επιστημονικό όργανο το δίχως άλλο, κάτι σαν το μικροσκόπιο. Όχι όμως, το βιοσκόπιο είναι ο εξελληνισμός του ολλανδικού bioscoop (ή και του αγγλικού bioscope) που είναι ο κινηματογράφος. Εξελληνισμός θεωρητικός βέβαια -διότι οι Έλληνες της Νότιας Αφρικής, που όντως εξελλήνισαν τη λέξη, όπως την κατέγραψε ο Σεφέρης το 1942, την είχανε πει «το μπαϊσκόπι».

Και ποιο επάγγελμα ασκούν οι χειροποδιστές; Κάτι που έχει να κάνει με τα χέρια και με τα πόδια; Ίσως ήταν έτσι στα τέλη του 18ου αιώνα που πλάστηκε η λέξη στα αγγλικά, αλλά σήμερα ο chiropodist είναι περίπου ο πεντικιουρίστας (ή ποδολόγος ή ποδοκόμος) και με τα πόδια κυρίως ασχολείται. Πάντως ο σχηματισμός της λέξης θεωρείται ελαττωματικός, και στην Αμερική η National Association of Chiropodists άλλαξε το 1958 το όνομά της σε American Podiatry Association. Αλλά επειδή πλησιάζουμε σε ναρκοθετημένη περιοχή όταν κάνουμε λόγο για ιατρικές και παραϊατρικές ειδικότητες που έχουν αλλάξει όνομα και που το ελληνογενές τους όνομα παραπέμπει σε ποδ- και πεδ- και παιδ-, το σταματάω εδώ.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Ευτράπελα | Με ετικέτα: , , | 114 Σχόλια »

Το ήρεμο καύμα και πάλι

Posted by sarant στο 28 Αύγουστος, 2014

Τις τελευταίες μέρες, όσοι ήμασταν στην Αθήνα περάσαμε από ζόρικο καύσωνα, που μπορεί να έχει υποχωρήσει από χτες-προχτές, αλλά όχι τόσο ώστε να κάνει ανεπίκαιρο το σημερινό άρθρο, που επιπλέον έχει το μεγάλο πλεονέκτημα (για μένα) ότι είναι επανάληψη παλαιότερου κι έτσι συμβατό με το ραστόνι που μας ταλανίζει. Η αναδημοσίευση όμως δεν είναι εντελώς άκοπη, αφού ενσωματώνω αρκετό υλικό από τα σχόλια του παλιού άρθρου, το οποίο, επειδή αρχικά είχε δημοσιευτεί στην Αυγή, είχε περιορισμένη έκταση.

Τις προηγούμενες μέρες, που ανέβηκε πολύ η θερμοκρασία, μιλήσαμε για καύσωνα. Για να θυμηθούμε τα δημοσιογραφικά κλισέ, η Αθήνα έγινε καμίνι, ο ήλιος σκάει την πέτρα, η άσφαλτος βράζει, ο υδράργυρος σκαρφαλώνει σε νέα ύψη· οπότε και το θέμα του σημερινού σημειώματος θα είναι ακριβώς ο καύσωνας, που έρχεται κάθε χρόνο περίπου τέτοιον καιρό σε μια πόλη που και με πιο ήπιες θερμοκρασίες γίνεται πολύ συχνά αβίωτη.

Κάποιος πιο παλιομοδίτης μπορεί να χρησιμοποιήσει την έκφραση «κυνικά καύματα». Το ακούμε κάθε τόσο κι αυτό το κλισέ όταν σφίγγουν οι ζέστες. Και γεννιέται εύλογα η απορία: μόνο οι σκύλοι ζεσταίνονται; Όμως η έκφραση αυτή γεννήθηκε όχι από τη ζωολογία αλλά απ’ την αστρονομία. Το τελευταίο δεκαήμερο του Ιούλη, ο Σείριος, το πιο λαμπρό αστέρι του αστερισμού του Μεγάλου Κυνός, που λεγόταν στην αρχαιότητα και κύναστρος ή κύναστρον, ανέτελλε και έδυε περίπου ταυτόχρονα με τον Ήλιο, κι επειδή τότε ακριβώς παρατηρούνται οι πιο ζεστές μέρες του χρόνου, οι αρχαίοι είχαν ονομάσει «κυνάδες ημέρες» τις μέρες τούτες που περνάμε, και «κυνικά καύματα» τις μεγάλες ζέστες που μας ταλαιπωρούν.

Αλλά και στα λατινικά, ο Σείριος ειπώθηκε canicula, κατά λέξη «σκυλίτσα», οι κυνάδες ημέρες dies caniculares και σήμερα ο καύσωνας στα γαλλικά λέγεται canicule, ενώ στα αγγλικά, που είναι γλώσσα πιο δημοκρατική, λένε απλώς dog days, σκυλίσιες μέρες, αν και έχουν και το επίθετο canicular. Τα κυνικά καύματα δεν τα έχουμε μεταφέρει στη δημοτική, αν και ο Σεφέρης είχε γράψει για τα «σκυλόδοντα του καλοκαιριού», ενώ ο Δ. Λιαντίνης έγραψε: Όσο και να την κρεουργούν οι άνεμοι, όσο και να τη δαγκώνουν οι λυσσάρικοι σκύλοι του Ιουλίου, ο μικρός πίσω από το μέγα Κύνα την εποχή των κυνικών καυμάτων, στους dies caniculares, τη θάλασσα ποτέ δεν την ξεδίψασε η βροχή. Και ποτέ δε λιποθύμησε μέσα στα αναφιλητά και τον ιδρώτα της.

Βέβαια, με το που χτυπάει σαραντάρι το θερμόμετρο δεν σημαίνει ότι έχουμε αυτομάτως καύσωνα· χρειάζονται και άλλες προϋποθέσεις: να υπάρχει άπνοια, να διαρκεί μερικές μέρες η μεγάλη ζέστη και, το κυριότερο, να μένει ψηλά η θερμοκρασία και τη νύχτα ώστε να μην αφήνει στον καταπονημένο οργανισμό μας περιθώρια ανασύνταξης. Ο συνδυασμός αυτός μπορεί να γίνει φονικός, όπως στον μεγάλο καύσωνα του 1987, που στοίχισε εκατοντάδες θύματα κυρίως στο κέντρο της Αθήνας και στις φτωχογειτονιές –ή τον ευρωπαϊκό καύσωνα του 2003, οπότε γέμισε η άμαθη Δυτική Ευρώπη με φορητά κλιματιστικά, μια και αυτή η συσκευή δεν θεωρείται (και δεν είναι) απαραίτητη σε εκείνα τα κλίματα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αντιδάνεια, Επαναλήψεις, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , , , | 95 Σχόλια »

Μεζεδάκια πριν από τον δεύτερο γύρο

Posted by sarant στο 24 Μαΐου, 2014

Αύριο ψηφίζουμε (όχι όλοι) για τον δεύτερο γύρο των αυτοδιοικητικών εκλογών. Ψηφίζουμε και για τις ευρωπαϊκές εκλογές, οπότε θα μπορούσα να κάνω λόγο για «προεκλογικά μεζεδάκια» αλλά αφού το άρθρο του περασμένου Σαββάτου το τιτλοφόρησα «μεζεδάκια πριν από τον πρώτο γύρο», πολύ λογικά προκύπτει και ο τίτλος του σημερινού μας άρθρου.

Δεν έχουν βέβαια όλα τα μεζεδάκια μας σχέση με τις αυριανές κάλπες, αλλά τα περισσότερα προς τα εκεί είναι προσανατολισμένα. Μια από τις ιδιαιτερότητες των αυριανών (ευρω)εκλογών σε αντιδιαστολή με τις εθνικές εκλογές του 2012 είναι ότι τώρα οι δημοσκοπήσεις επιτρέπονταν μέχρι τις τελευταίες μέρες, κι έτσι οι δημοσκόποι μπορούν σε πολύ μικρότερο βαθμό να επικαλεστούν μετακινήσεις της τελευταίας στιγμής για να δικαιολογήσουν πιθανή αστοχία τους. Ωστόσο, αυτό αντισταθμίζεται από το πολύ μεγάλο ποσοστό αδιευκρίνιστης ψήφου, οπότε δικαιολογία θα υπάρχει και τώρα.

Άλλοι βέβαια καταφεύγουν σε αλχημείες όχι στα ίδια τα αποτελέσματα αλλά στην παρουσίασή τους. Για παράδειγμα, σε παρουσίαση της νέας δημοσκόπησης της Metron Analysis από τα Παραπολιτικά (ιστότοπο ιδιοκτησίας Μαρινάκη, μου λένε), διαβάζω τον εξής τίτλο και υπότιτλο: Νέα δημοσκόπηση της Metron Analysis για τις ευρωεκλογές! Πρώτη η ΝΔ στην παράσταση νίκης – Προβάδισμα ΣΥΡΙΖΑ στην πρόθεση ψήφου.

Διαβάζω το άρθρο για να δω πώς προκυπτει αυτό το παράδοξο, και φτάνοντας στην παράσταση νίκης βλέπω:
Στην παράσταση νίκης, το 3% πιστεύει πως η Νέα Δημοκρατία θα βγει πρώτο κόμμα με μεγάλη διαφορά και το 35% πως θα περάσει πρώτη με μικρή διαφορά. Στον αντίποδα, το 13% θεωρεί πως πρώτο κόμμα θα αναδειχθεί ο ΣΥΡΙΖΑ με μεγάλη διαφορά και το 32% με μικρή διαφορά.

Ναι, αλλά αν προσθέσουμε το 3+35 = 38 (που προβλέπουν οποιαδήποτε νίκη της ΝΔ) αυτό βγαίνει μικρότερο από το 13+32 = 45 (που προβλέπουν οποιαδήποτε νίκη Σύριζα). Το σωστό μάλιστα είναι να προσθέσουμε με αυξημένη στάθμιση τη «νίκη με μεγάλη διαφορά», π.χ. με συντελεστή 2, οπότε βγαίνει ΝΔ 6+35=41 στην παράσταση νίκης, ΣΥΡΙΖΑ 26+32=58, σαφές προβάδισμα σε κάθε περίπτωση.

Αλλά οι μάγειροι των Παραπολιτικών θέλησαν να θολώσουν τα νερά…

exitballs2* Κατά τον πρώτο γύρο των εκλογών συζητήθηκαν πολύ τα έξιτ πολ, που δεν αποτύπωσαν σωστά τα τελικά αποτελέσματα. Το επόμενο (στη φωτογραφία αριστερά) μου το έστειλε με μέιλ φίλος και δεν ξέρω αν είναι αυθεντικό ή πειραγμένο, αν και φαίνεται για αυθεντικό. Σε κάθε περίπτωση, αυτό το exit balls, θελημένο ή ακούσιο, προσφέρεται για πολλά λογοπαίγνια.

* Κι άλλο ένα με αγγλικά από Έλληνες πολιτικούς. Ο Ευ. Βενιζέλος αφηγείται στην Έλενα Σμιθ της Γκάρντιαν πώς έσωσε την Ελλάδα και λέει για την πρόταση να γίνει δημοψήφισμα: At first Venizelos supported the idea because, he says, he did not want to further split the country or governing party. But when an email from Papandreou made him realise that the PM hadn’t told other EU leaders, the finance minister felt so ill he was admitted into hospital with stress-induced appendicitis. «It was one thing not to inform me, quite another not to tell Merkel or Sarkozy or anyone in the EU. When I got that email at 1.30am asking: ‘What will happen if we lose?’ I said to him: ‘Are you well? You announce all these things and ask now? Hadn’t you thought about any of this before?’ I felt so ill reading that mail I had to admit myself into the clinic at 4am.»

Η υπογράμμιση είναι δική μου, διότι νομίζω ότι πρόκειται για αγγλικά τύπου slow the very much oil. Ή κάνω λάθος;

* Για να μη βάζουμε μόνο πολιτικά μαργαριτάρια, ένα μεταφραστικό από το Βήμα. Σε άρθρο για το Διάστημα διαβάζουμε ότι «Στον αστερισμό Canes Venatici (Τα σκυλιά του κυνηγιού) βρίσκονται δύο σπειροειδείς γαλαξίες…» Ωστόσο, ο αστερισμός έχει αποδοθεί στα ελληνικά ως Θηρευτικοί Κύνες. Αλλά και να μην ξέρει κανείς την καθιερωμένη ονομασία, απορώ γιατί να μεταφράσει δουλικά το αγγλικό (Hunting dogs) αντί να χρησιμοποιήσει την ελληνική λέξη, Κυνηγόσκυλα.

* Σε πρόσφατη τηλεοπτική αντιπαράθεση, επιβεβαιώθηκε για πολλοστή φορά ο πανίσχυρος Νόμος του Μπούμεραγκ. Ο βουλευτής του Σύριζα Σταύρος Κοντονής (γύρω στο 5.00 του αποσπάσματος) λέει για παραπομπή ενός θέματος «στις ρωμαϊκές καλένδες».

Παρών στο πάνελ και ο υπουργός Υγείας (οΘντκ) Άδωνης Γεωργιάδης, ο οποίος κρίνει σκόπιμο να τον διορθώσει. Και όταν έρχεται η σειρά του (περί το 10.17 του στιγμιοτύπου) διορθώνει ως εξής: «Επίσης, να κάνω κι ένα λάπσους λίνγκουε, δεν είναι ‘οι ρωμαϊκές καλένδες’ οι οποίες υφίστανται, είναι οι ελληνικές καλένδες που δεν υφίστανται».

Ωστόσο, λάπσους λίνγκουε σημαίνει παραδρομή της γλώσσας, γλωσσικό λάθος -δηλαδή ο Άδωνης αναγγέλλει ότι θα κάνει γλωσσικό λάθος; Ή εννοούσε «να διορθώσω ένα λάπσους λίνγκουε» και… έκανε λάπσους λίνγκουε; Ή πετάει λατινικά έτσι στον γάμο του Καραγκιόζη -όπως θα έλεγε ‘να κάνω ένα χαμπέας κόρπους’; Σε κάθε περίπτωση ο νόμος του Μπούμεραγκ επιβεβαιώθηκε. Ντούρα λεξ, σεντ λεξ!

* Όσο για αυτό που είπε αρχικά ο Σ. Κοντονής για τις ρωμαϊκές καλένδες, θα προτιμούσα τις σκέτες καλένδες. Όπως είχα γράψει σε παλιότερο σχετικό άρθρο: για τους Ρωμαίους πριν από 2000 χρόνια, η έκφραση ad calendas graecas έδειχνε πράγματι μιαν ανύπαρκτη ημερομηνία, αφού ελληνικές calendas δεν υπήρχαν. Ο σημερινός Έλληνας, δεν γνωρίζει ούτε ελληνικές καλένδες, ούτε ρωμαϊκές, ούτε αργεντίνικες, επομένως για τον σημερινό Έλληνα οι σκέτες καλένδες είναι εξίσου ανύπαρκτη ημερομηνία.

* Θέλοντας να κατακεραυνώσει την υποτιθέμενη… σύγκλιση ΣΥΡΙΖΑ και Χρυσής Αυγής, η κυρία Άννα-Μισέλ Ασημακοπούλου απεφάνθη: «Επαναλαμβάνουμε τον στίχο: Το φίδι αγκαλιά με τη σμέρνα«.

Τέτοιος στίχος δεν υπάρχει, εκτός αν τον έγραψε χτες η κ. Άννα-Μισέλ. Προφανώς η κ. εκπρόσωπος της ΝΔ θυμόταν αμυδρά τον στίχο του Καββαδία «το φίδι σκίζεται στο βράχο με τη σμέρνα», ο οποίος όμως δεν δείχνει αγαστή σύμπνοια αλλά θανάσιμη αντιπαλότητα! Είχε προφανώς και μιαν αμυδρή ανάμνηση από τον στίχο «οι λύκοι αγκαλιά με τα σκυλιά» του Μάνου Ελευθερίου, τα έβαλε στο μίξερ και εγένετο τέρας, όπως κάθε φορά που κάποιος πολιτικός επιχειρεί να κρύψει την κραυγαλέα του ακαλλιεργησία πίσω από ένα ράκος ποίησης.

seferogkatsos2* Μια και είπαμε για ποίηση, να κι ένα αυθεντικό «αποποίημα», όπως πρότεινα να λέμε τα ποιήματα που αποδίδονται σε άλλον ποιητή. Ήρθε η σειρά του Σεφέρη να πέσει θύμα των άσχετων, που μάλιστα δεν αποκλείεται να βγάζουν και κέρδος από την ασχετοσύνη τους.

Φυσικά, το τετράστιχο που αποδίδεται στον Σεφέρη δεν είναι δικό του, δεν είναι καν ποίημα, είναι από στίχους του Νίκου Γκάτσου και είναι εντελώς έξω από το ύφος του Σεφέρη.

* Το χειρότερο είναι ότι και οι στίχοι του Γκάτσου έχουν υποστεί φριχτή παραμόρφωση. Διότι βέβαια ο Γκάτσος,  όπως ακούτε εδώ (στο 9.00 περίπου του στιγμιότυπου) έγραψε «καινούργιοι ανθρώποι» (παροξύτονο), αλλιώς ούτε ρίμα υπάρχει, ούτε μέτρο. Αλλά πού να καταλάβουν από δαύτα οι παραχαράκτες;

* Άρθρο για τη διείσδυση Μαρινάκη στην πολιτική, μεταφρασμένο, όπως αρμόζει, με το πόδι. Δείγμα γραφής η τελευταία πρόταση, που λες ότι γράφτηκε από μηχανάκι: Ένα γιγαντιαίο πόστερ του Μόραλη κρέμεται από γήπεδο του Ολυμπιακού, το οποίο διαθέτει επίσης περίοπτη θέση στην τηλεοπτικό σποτ του υποψήφιου δημάρχου.

Ο φίλος που το στέλνει παρατηρεί ότι μακάρι να γέμιζαν όλα τα γήπεδα με πόστερ του Μόραλη -με τον Μώραλη έχει ένα θέμα.

* Και κλείνω με ένα περιεργότατο άρθρο που δημοσιεύτηκε χτες στη Μηχανή του χρόνου, έναν ιστότοπο που επανειλημμένα έχει δημοσιεύσει «ιστορικά» κείμενα με φριχτά λάθη αλλά εδώ φαίνεται να έχει αντιγράψει από κάποιο μουφοσάιτ. Το άρθρο έχει θέμα του την αυτοκτονία του Χίμλερ στις 23 Μαΐου 1945, και, όπως θα διαβάσετε, πρωταγωνιστικό ρόλο στην αυτοκτονία παίζει κάποιος «Συνταγματάρχης Μπλιμπ», ο οποίος στο πρωτότυπο (που πρέπει να είναι αυτό εδώ) αναφέρεται ως Colonel Blimp. Ωστόσο, επειδή σε κανένα σοβαρό άρθρο δεν βρίσκω τον Blimp και επειδή ο συνταγματάρχης Blimp είναι ήρωας χιουμοριστικών περιπετειών και κόμικς, που έγιναν και ταινία, νομίζω ότι η Μηχανή την έχει πατήσει χοντρά -σαν να έβλεπε κανείς άρθρο για τον ηρωικό ρόλο του στρατιώτη Καραμήτρου στη μάχη του Σκρα ή για τον εύζωνο Κουκκίδη… ωχ! για τον Κουκκίδη έχουν γραφτεί τόσα και τόσα!

 

 

Posted in Εκλογές, Λαθροχειρίες, Μαργαριτάρια, Μεζεδάκια, Το είπε/δεν το είπε | Με ετικέτα: , , , , , , | 166 Σχόλια »

Ο Σεφέρης δεν ήταν «προσεκτικός ομιλητής»!

Posted by sarant στο 11 Μαρτίου, 2014

mpampeksΚυκλοφόρησε πριν από λίγο καιρό, στις αρχές του 2014, το νέο λεξικό του Κέντρου Λεξικολογίας και του Γ. Μπαμπινιώτη, το «Λεξικό των δυσκολιών και των λαθών στη χρήση της ελληνικής», με τον υπότιτλο «Γλωσσικός σύμβουλος», ενώ στο εξώφυλλο δηλώνεται και η προγραμματική αρχή «Για να μιλούμε και να γράφουμε σωστά ελληνικά». Πρόκειται για ένα βοήθημα που παρουσιάζει, με λεξικογραφικό τρόπο, τα θέματα εκείνα στα οποία υπάρχουν αβεβαιότητες ή δυσκολίες στην ελληνική γλώσσα, όχι όμως δυσκολίες τέτοιες που θα είχε ένας αλλοδαπός που μαθαίνει ελληνικά αλλά θέματα στα οποία αισθάνεται αβεβαιότητα ο φυσικός ομιλητής της γλώσσας.

Τέτοια συγγράμματα, που δεν είναι ούτε ορθογραφικά λεξικά, ούτε πλήρεις γραμματικές, έχουμε αρκετά ήδη στη γλώσσα μας -μπορούμε να αναφέρουμε το «Είναι λάθος ή δεν είναι; Ιδού η απορία» της Άννας Ιορδανίδου, η οποία άλλωστε έχει επιμεληθεί και τον παλιότερο και πολύ εκτενέστερο «Οδηγό της νεοελληνικής γλώσσας» σε δύο τόμους, το κάπως παλιότερο «Το λέμε σωστά το γράφουμε σωστά» (Αναγνωστοπούλου και Μπουσούνη-Γκεσούρα), το «Κόκκινο βιβλιαράκι του κειμενογράφου» (Οδηγός για τη σωστή χρήση της ελληνικής γλώσσας στην επικοινωνία), και άλλα. Όπως βλέπετε, σε όλους σχεδόν τους τίτλους υπάρχει η λέξη «σωστός» (ή το αντίθετό της).

Τέτοια βιβλία δεν είναι περιττά, κάθε άλλο. Πράγματι, στην εποχή μας, καθώς η νεοελληνική έχει πολλές ακαταστάλαχτες περιοχές, όπου ακόμα κονταροχτυπιέται το τυπικό της καθαρεύουσας με της δημοτικής χωρίς να έχει κανένα επικρατήσει, για πολλά θέματα ο ομιλητής έχει αβεβαιότητα, οπότε ένας γλωσσικός οδηγός έχει τη θέση του ακόμα και για φυσικούς ομιλητές, ιδίως βέβαια για τους επαγγελματίες του λόγου: «γραφιάδες», μεταφραστές, επιμελητές εκδόσεων, διορθωτές, για εκδοτικούς οίκους, περιοδικά, μακάρι και υπεύθυνους ιστοτόπων, αν και με την τσαπατσουλιά που χαρακτηρίζει ακόμη και επαγγελματικούς ιστοτόπους που ανήκουν σε μεγάλα μέσα ενημέρωσης φαίνεται ουτοπικό να μιλάμε για επιμέλεια κειμένων τη στιγμή που ούτε από τον Σπελ Τσέκερ δεν τα περνάνε.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Γλωσσοδιορθωτές, Λαθολογία, Παρουσίαση βιβλίου | Με ετικέτα: , , , , , | 203 Σχόλια »

Μικρό γλωσσάρι της ελληνοτρανσβαλικής γλώσσας (1942)

Posted by sarant στο 26 Σεπτεμβρίου, 2013

Οι Έλληνες που έφευγαν να ζήσουν σε άλλες χώρες, οι μετανάστες της πρώτης γενιάς τουλάχιστον, συνήθιζαν να φτιάχνουν ένα δικό τους λεξιλόγιο με λέξεις ντόπιες εξελληνισμένες. Η πιο γνωστή περίπτωση είναι τα ελληνοαμερικάνικα, με την εμβληματική λέξη «μπιλοζίρια» (below zero, για τις θερμοκρασίες κάτω του μηδέν στην κλίμακα Φαρενάιτ, δηλαδή άγρια πράγματα, -18 βαθμοί Κελσίου. Στο ιστολόγιο δεν έχουμε βάλει, περιέργως, ειδικό άρθρο για το ελληνοαμερικάνικο λεξιλόγιο, αν και κατά καιρούς μάς τυχαίνουν τέτοιες λέξεις -τις προάλλες, που είχαμε τις αναμνήσεις ενός μετανάστη, είπαμε για το Καστιγκάρι, που είναι το Castle Garden στα ελληνοαμερικάνικα. Μιαν άλλη φορά είχαμε πει για έναν πρόσφατο ελληνοαμερικανισμό: τις πινακίδες τις δίνει ο Μοροβίκος, όπου Μοροβίκος είναι το (Department of) Motor Vehicles. Ωστόσο, δεν έχουμε ασχοληθεί εκτενώς με το θέμα, επομένως αν έχετε δει διαλόγους τύπου «φριζάρανε τα λέκια» θα τους έχετε διαβάσει αλλού. Θα προσέξατε πάντως ότι έβαλα παρελθοντικό χρόνο στην αρχή του άρθρου γιατί δεν ξέρω αν και σημερα, με τη γλωσσομάθεια που μας δέρνει, εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται οι ελληνο-ντόπιες λέξεις.

Ούτε ξέρω αν έχει κανείς γράψει για τα ελληνοαυστραλιανά (δεν μπορεί, θα υπάρχουν) ή άλλα ελληνο-ντόπια. Εμείς εδώ έχουμε αναφερθεί παρεμπιπτόντως στην ελληνογερμανική διάλεκτο των ελλήνων φοιτητών στη Γερμανία στις αρχές του 20ού αιώνα, αλλά τα ελληνογερμανικά (ή λαζογερμανικά;) δεν ξέρω αν έχουν μελετηθεί. Όμως σήμερα θα σας παρουσιάσω ένα μικρό γλωσσάρι της ελληνοτρανσβαλικής γλώσσας, δηλαδή τις λέξεις που χρησιμοποιούσαν, στα 1942, οι Έλληνες της περιοχής του Τράνσβααλ στη Νότια Αφρική. Το κείμενο έχει ιδιαίτερη αξία γιατί το γλωσσάρι δεν το έφτιαξε όποιος κι όποιος αλλά ο ποιητής Γιώργος Σεφέρης, ο οποίος την εποχή εκείνη υπηρετούσε στην ελληνική πρεσβεία στην Πρετόρια. Οι ποιητές έχουν βέβαια οξυμένο αισθητήριο για τις λέξεις και πολλοί φτιάχνουν ιδιωτικά λεξικά (ο Καβάφης έφτιαχνε χρόνια ένα λεξικάκι, ενώ ο Σεφέρης έχει κι αλλού λεξικογραφικές καταγραφές). Δεν είμαι πάντως σε θέση να ξέρω αν οι λέξεις αυτές εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται και στις μέρες μας από τους Έλληνες της Νότιας Αφρικής ή αν στις καθαυτό αγγλόφωνες περιοχές της χώρας υπάρχει άλλη ελληνοντόπια διάλεκτος. Η Πρετόρια βρίσκεται σε περιοχή που μιλάνε και τα αφρικάανς, αλλά, όπως σημειώνει ο Σεφέρης, όλες οι λέξεις της ελληνοτρανσβαλικής γλώσσας είναι παρμένες από τα αγγλικά.

Πολλά είπα όμως, αντιγράφω χωρίς δικές μου παρεμβολές το σχετικό κομμάτι από τις Μέρες Δ’, το ημερολόγιο του Σεφέρη, την εγγραφή της 16.2.1942. Στο τέλος του άρθρου έχω και μια παράκληση για έναν-δυο εθελοντές.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικά ταξίδια, Γλωσσικά δάνεια, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , , , | 120 Σχόλια »

Μηνολόγιον Ιουλίου και πάλι

Posted by sarant στο 1 Ιουλίου, 2013

Το Μηνολόγιο, που το δημοσιεύω εδώ στις αρχές κάθε μήνα (συνήθως την πρώτη του μηνός), ήταν ιδέα του πατέρα μου, του αξέχαστου Δημήτρη Σαραντάκου, ο οποίος αρχικά το δημοσίευε στο περιοδικό Φιστίκι, που έβγαζε επί πολλά χρόνια στην Αίγινα. Στο εδώ ιστολόγιο, το Μηνολόγιο άρχισε να δημοσιεύεται τον Οκτώβρη του 2010 και βέβαια μέσα σε 12 μήνες έκλεισε τον κύκλο. Τότε, αποφάσισα να εξακολουθήσω να το δημοσιεύω στις αρχές κάθε μήνα, επειδή έχει γίνει το σταθερό σημείο αναφοράς για τα γεγονότα του μήνα, που ενημερώνεται συνεχώς με δικά σας σχόλια μέσα στη διάρκεια του μήνα, σχόλια που συνήθως αφορούν επισήμανση ημερομηνιών, αν και κυρίως αγγελτήρια θανάτων.

Οπότε, συνεχίζω τις δημοσιεύσεις όσο θα υπάρχει ενδιαφέρον, προσθέτοντας πάντοτε δικές σας προτάσεις από πέρυσι. Πάντως, σε κάποιες περιπτώσεις η επέτειος έχει εσκεμμένα μετατεθεί κατά μία ημέρα.

Δε  1

Ανακοίνωσις της θεωρίας της εξελίξεως των ειδών υπό Καρόλου Δαρβίνου

Τρ  2

† Άρεως Αλεξάνδρου

Τε 3

Γενέσιον Φραγκίσκου Κάφκα -και Ιακώβου Μόρρισων αυτοχειρία κατά τον δαίμονα εαυτού

Πε  4

Διακήρυξις της Ανεξαρτησίας υπό Θωμά Τζέφερσον

Πα  5

Δημοσίευσις των Μαθηματικών Αρχών της Φυσικής Φιλοσοφίας υπό Ισαάκ Νεύτωνος

Σα  6

Πρώτον αντιλυσσικόν εμβόλιον υπό Λουδοβίκου Παστέρ

Κυ 7

Γενέσιον Βλαδιμήρου Μαγιακόφσκι και Νικολάου Ξυλούρη του Κρητός

Δε 8

Γενέσιον Αρθούρου Έβανς του αρχαιολόγου

Τρ 9

Θανάτωση επισκόπων και προκρίτων εν Λευκωσία Κύπρου

Τε 10

Γενέσιον Ιωάννου Χατζηανδρέου (κατά κόσμον Στρατή Τσίρκα) και Νικολάου Τέσλα

Πε 11

Έναρξις της εξοντώσεως των Ισραηλιτών της Θεσσαλονίκης υπό των χιτλερικών δημίων

Πα 12

† Κωνσταντίνου Ουράνη

Σα 13

† Φωτίου Κόντογλου (και γενέσιον Νεοκιδίου του Καλαμαρά)

Κυ 14

Της πτώσεως της Βαστίλης

Δε 15

Της Ιουλιανής εκτροπής και του κυπριακού πραξικοπήματος

Τρ 16

Της Εγίρας

Τε 17

Πρωταγόρου του Αβδηρίτου

Πε 18

Γενέσιον Νέλσονος Μαντέλα

Πα 19

† Στρατή Μυριβήλη τελευτή

Σα 20

Νιλ Άρμστρογκ και των πρώτων επί της Σελήνης βαδισάντων

Κυ 21

+ Κωνσταντίνου Καρυωτάκη τελευτή

Δε 22

Γενέσιον Ερνέστου Χεμινγουαίη

Τρ 23

Της πρώτης κατά την Αρχαιότητα Ολυμπιάδος

Τε 24

Γενέσιον Σίμωνος Μπολιβάρ του ελευθερωτού

Πε 25

Γενέσιον Γεωργίου Βερνάρδου Σω

Πα 26

Της νίκης των Ελλήνων επαναστατών εις Δερβενάκια

Σα 27

Τελεσίλλης της Αργείας

Κυ 28

Γενέσιον Εμμανουήλ Ροΐδου

Δε 29

† Βικεντίου Βαν Γκογκ και γενέσιον Μιχαήλ Θεοδωράκη του επιμήκους μουσουργού

Τρ 30

† Κοίμησις Διονυσίου Ντιντερό

Τε 31

† Θανή Νικολάου Σκουφά

Επαναλαμβάνω μερικά από παλιότερα μηνολογιακά μου άρθρα, μια και αυτά δεν αλλάζουν.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Δημήτρης Σαραντάκος, Επετειακά, Μηνολόγιο, Πρόσφατη ιστορία | Με ετικέτα: , , , , , | 52 Σχόλια »

Όταν ακούει τη λέξη κουλτούρα, τραβάει το πιστόλι του

Posted by sarant στο 10 Μαΐου, 2013

Στο χτεσινό μας άρθρο, που ήταν αφιερωμένο στη συζήτηση που ξεκίνησε με αφορμή τις δηλώσεις της ποιήτριας Κικής Δημουλά, ένας επισκέπτης παρουσίασε σε σχόλιο ένα βιντεάκι (θα το δούμε παρακάτω), στο οποίο ο αρχηγός της Χρυσής Αβγής, ο Ν. Μιχαλολιάκος καταφέρεται εναντίον της ποιήτριας, αρνούμενος ευθέως την ποιητική αξία της. Παρακολουθώντας το βίντεο, η πρώτη φράση που μου ήρθε στο μυαλό ήταν η γνωστή «Όταν ακούω τη λέξη κουλτούρα τραβάω το πιστόλι μου», που είχα ακούσει να αποδίδεται άλλοτε στον Γκέμπελς, άλλοτε στον Γκέρινγκ ή στον Ρούντολφ Ες ή σε κάποιο άλλο ίνδαλμα των επιτελών της ναζιστικής συμμορίας.

Βέβαια, δεν θα την παρουσίαζα χωρίς να την τσεκάρω έστω και ακροθιγώς, δηλαδή χωρίς να κοιτάξω τουλάχιστον τη Βικιπαίδεια. Φαίνεται λοιπόν ότι η φράση στο πρωτότυπο είναι «Wenn ich Kultur höre … entsichere ich meinen Browning!», το οποίο σημαίνει «Όταν ακούω τη λέξη κουλτούρα, απασφαλίζω το Μπράουνιγκ μου». Στα αγγλικά θα τη βρείτε «Whenever I hear the word ‘culture’ I reach for my revolver», παρόλο που το Μπράουνινγκ, αυστηρά μιλώντας, δεν είναι περίστροφο. Όπως είπα η φράση έχει αποδοθεί στον Γκέρινγκ και σε άλλους ναζιστές, αλλά στην πραγματικότητα ακούστηκε πρώτη φορά στο θεατρικό έργο Schlageter, του ναζιστή θεατρικού συγγραφέα Χανς Γιοστ: τη φράση τη λέει ένας ήρωας του έργου, ο Thiemann. Η πρεμιέρα του έργου δόθηκε τον Απρίλιο του 1933 προς τιμή των γενεθλίων του Χίτλερ. Ωστόσο, τη φράση περί κουλτούρας την υιοθέτησε αργότερα ο Μπάλντουρ φον Σίραχ, πρόεδρος της χιτλερικής νεολαίας, και μάλιστα σε ένα ντοκιμαντέρ εμφανίζεται να την εκφωνεί και ταυτόχρονα να βγάζει το πιστόλι του -οπότε η σύνδεση της φράσης με τους ναζιστές είναι απολύτως βάσιμη.

Βέβαια, στο βιντεάκι που θα δείτε, ο αρχηγός των θαυμαστών του Χίτλερ δεν καταδικάζει συλλήβδην την ποίηση: αντιδιαστέλλει την «ακατανόητη και παρακμιακή» (αν και δεν χρησιμοποιεί αυτή τη λέξη) ποίηση της Κικής Δημουλά με το έργο του Βαλαωρίτη, του Σεφέρη ή του Ελύτη. Υποστηρίζω ότι ο θαυμασμός του προς τον Σεφέρη, ας πούμε, είναι υποκριτικός, αλλά αυτό θα το κρίνετε εσείς βλέποντας το βιντεάκι. Έκανα μάλιστα τον κόπο και απομαγνητοφώνησα ένα κομμάτι, για όσους δεν αντέχουν να προσλαμβάνουν τον Αρχηγό με δύο από τις αισθήσεις τους. Το στιγμιότυπο είναι απόσπασμα από την εκπομπή «Επί του πιεστηρίου» του Κόντρα Τσάνελ, στην οποία ο κ Μιχαλολιάκος ήταν προσκεκλημένος προχτές σχεδόν επί μία ώρα (!). Οικοδεσπότης της εκπομπής ο κ. Μάκης Κουρής. Ποιοι είναι οι άλλοι δύο τσιρλίντερ του Μιχαλολιάκου δεν ξέρω, όσο κι αν φαίνεται περίεργο μπορεί να είναι συντελεστές της εκπομπής.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Ποίηση, Φρασεολογικά, Χρυσαβγίτες | Με ετικέτα: , , , , , , , | 83 Σχόλια »