Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Γ. Σεφέρης’

Το μεγάλο Ναι και το μεγάλο Όχι

Posted by sarant στο 28 Ιουνίου, 2015

Το άρθρο γράφεται ενώ στη Βουλή συζητιέται η πρόταση για διοργάνωση δημοψηφίσματος την επόμενη Κυριακή, οπότε μοιραία είναι επηρεασμένο από το δημοψηφισματικό αυτό κλίμα. Στο δημοψήφισμα θα κληθούμε να απαντήσουμε με Ναι ή Όχι, οπότε δεν είναι αταίριαστο θαρρώ να αφιερώσουμε το σημερινό μας άρθρο σε ένα ποίημα που μιλάει ακριβώς γι’ αυτό το δίλημμα, για το Ναι ή Όχι, ή μάλλον για το μεγάλο Ναι και το μεγάλο Όχι.

Είναι ένα ποίημα πολύ γνωστό, που το έχουμε συζητήσει και παλιότερα στο ιστολόγιο. Είναι ένα από τα γνωστότερα ποιήματα του Κ.Π.Καβάφη, οχτώ στίχοι όλοι κι όλοι. Παράλληλα, είναι το μοναδικό από τα 154 αναγνωρισμένα ποιήματα του Καβάφη, που έχει ξένον τίτλο:

Che fece … il gran rifiuto

Σε μερικούς ανθρώπους έρχεται μια μέρα
που πρέπει το μεγάλο Ναι ή το μεγάλο το Όχι
να πούνε. Φανερώνεται αμέσως όποιος τόχει
έτοιμο μέσα του το Ναι, και λέγοντάς το πέρα

πηγαίνει στην τιμή και στην πεποίθησί του.
Ο αρνηθείς δεν μετανοιώνει. Aν ρωτιούνταν πάλι,
όχι θα ξαναέλεγε. Κι όμως τον καταβάλλει
εκείνο τ’ όχι — το σωστό —  εις όλην την ζωή του.

Ο τίτλος, σε παλιά ιταλικά, σημαίνει «που έκανε … τη μεγάλη άρνηση». Τα αποσιωπητικά δηλώνουν ότι κάτι λείπει, κάτι έχει παραλείψει ο Καβάφης. Από πού είναι όμως ο στίχος;

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Καβαφικά, Μεταφραστικά, Ποίηση, Φιλολογία | Με ετικέτα: , , , | 264 Σχόλια »

Να κεράσει ακόμα ένα κεράσι;

Posted by sarant στο 15 Ιουνίου, 2015

Το σημερινό άρθρο είναι επανάληψη ενός παλιότερου, το οποίο στη συνέχεια συμπεριλήφθηκε και στο βιβλίο μου Οπωροφόρες λέξεις. Οι πιστοί αναγνώστες θα διαμαρτυρηθούν, αλλά έχω αρκετές δικαιολογίες. Καταρχάς, πρόκειται για ένα από τα πιο αγαπημένα μου φρούτα, ίσως το πιο αγαπημένο. Δεύτερον, το προηγούμενο άρθρο είχε δημοσιευτεί τέτοιες μέρες πριν από πέντε χρόνια, άρα δεν θα το θυμούνται/πρόλαβαν πάρα πολλοί. Τρίτον, είναι η εποχή τους. Και τέταρτον, χτες ταξίδευα και δεν πρόλαβα να ετοιμάσω κάτι φρέσκο. Πάντως, έχω κάνει πολλές και σημαντικές προσθήκες στο προηγούμενο άρθρο, που τώρα μοιάζει περισσότερο με τη μορφή που δημοσιεύτηκε στο βιβλίο.

Cherry_Stella444Στο τραγούδι «Ναύτης βγήκε στη στεριά», ο Μάνος Ελευθερίου, που έγραψε τους στίχους, βάζει τον ναύτη να θέλει να κεράσει «μια βανίλια παγωτό και γλυκό κεράσι». Κεράσι θα σας κεράσω στο κεφάλαιο αυτό, επισημαίνοντας πρώτα-πρώτα ότι η ομοιότητα του κερασιού με το ρήμα «κερνάω» είναι εντελώς συμπτωματική.

Η λέξη κεράσι έχει αρχαία ελληνική προέλευση, από το ελληνιστικό κεράσιον, υποκοριστικό του κέρασος, που σήμαινε την κερασιά. Το δέντρο φαίνεται πως ήρθε από τη Μικρασία, αν σκεφτούμε και το τοπωνύμιο Κερασούς, οπότε η ελληνική λέξη θα είναι δάνειο από κάποια μικρασιατική γλώσσα, πανάρχαιο μάλιστα.

Στη Ρώμη, την καλλιεργούμενη κερασιά την έφερε από τον Πόντο ο Λούκουλλος  και ονομάστηκε cerasus. Ο καρπός της κερασιάς, το κεράσι, ονομάστηκε cerasium, στα μεταγενέστερα λατινικά ceresium, και στα λαϊκά λατινικά ο τύπος του πληθυντικού ceresia θεωρήθηκε εσφαλμένα ως ενικός θηλυκού γένους. Από αυτόν παράγεται το γαλλικό cerise και το αγγλονορμανδικό cherise, και επειδή η κατάληξη θεωρήθηκε κατά λάθος ότι δηλώνει πληθυντικό, στα αγγλικά το τελικό –s εξέπεσε κι έχουμε το μεσαιωνικό αγγλικό chery, σημερινό cherry,  που σημαίνει κεράσι. Μέσω των λατινικών πέρασε η λέξη στις πιο πολλές ευρωπαϊκές γλώσσες (ή και όχι μέσω των λατινικών, π.χ. κιράζ στα τούρκικα,) και από τα αγγλικά επανήλθε ως αντιδάνειο το τσέρι, που είναι σύντμηση του cherry brandy. Να σημειωθεί ότι το σέρι (sherry) είναι και αυτό αγγλικής προελεύσεως και ηδύποτο, αλλά ετυμολογικά δεν έχει καμιά σχέση με το τσέρι, αφού πήρε την ονομασία του από την ισπανική πόλη Xeres απ’ όπου το προμηθεύονταν οι Άγγλοι. Αντιδάνειο και από κεράσια, αλλά λιγότερο διαδομένο είναι το γερμανικό κιρς.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικά συμπόσια, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Φρασεολογικά, Φρούτα εποχής | Με ετικέτα: , , , , , | 219 Σχόλια »

Προεδρικά μεζεδάκια

Posted by sarant στο 20 Δεκεμβρίου, 2014

Κατά πάσα πιθανότητα δεν έχω χρησιμοποιήσει άλλη φορά αυτόν τον τίτλο, παρόλο που τούτη εδώ είναι η δεύτερη προεδρική εκλογή από τότε που άρχισε να εκπέμπει το ιστολόγιο. Όμως την προηγούμενη φορά (τον Φλεβάρη του 2010) η εκλογή του Κ. Παπούλια ήταν δεδομένη, αφού είχε την υποστήριξη ΠΑΣΟΚ, ΝΔ και ΛΑΟΣ, ενώ σήμερα φαίνεται αμφίβολη -και όχι βέβαια επειδή τώρα λείπει το ΛΑΟΣ παρά επειδή τα δύο πρώην μεγάλα κόμματα έχουν υποστεί μείωση έως και καθίζηση των δυνάμεών τους.

Μερικά από τα σημερινά μας θέματα είναι πράγματι παρμένα από την πρώτη ψηφοφορία για την εκλογή ΠτΔ που έγινε την Τετάρτη που μας πέρασε.

Το πιο χαρακτηριστικό, που έχει συζητηθεί πολύ στην μπλογκόσφαιρα, και που σχολιάστηκε και εδώ, μια και κατά σύμπτωση τη μέρα εκείνη είχα ανεβάσει ένα άρθρο σχετικά με τους τύπους «βουλευτίνες» και «βουλεύτριες», ήταν ότι κατά την ψηφοφορία οι βουλευτίνες που δεν ήθελαν να ψηφίσουν τον Σταύρο Δήμα, σε συμμόρφωση με τις οδηγίες του Προέδρου και τον Κανονισμό της Βουλής, φώναζαν «Παρών», πράγμα που θεωρήθηκε οξύμωρο από πολλούς.

Μάλιστα, όσοι παρακολούθησαν την ψηφοφορία θα θυμούνται ίσως ότι ακόμα και όταν δυο-τρεις βουλεύτριες είπαν «Παρούσα» (σίγουρα η Ελ. Κουντουρά και η Στ. Ξουλίδου, πιθανώς και η Αλέκα Παπαρήγα), ο ψηφολέκτης τις διόρθωσε και ανακοίνωσε ότι ψήφισαν «Παρών».

Το βέβαιο είναι ότι πράγματι ο Κανονισμός της Βουλής, στο άρθρο 140 παράγραφος 6 αναφέρει: Boυλευτές πoυ δεν επιθυμoύν να εκφράσoυν την πρoτίμησή τoυς υπέρ oρισμένoυ πρoσώπoυ δηλώνoυν «παρών». Σχολιάζοντας το θέμα, ένας φίλος νομικός (ο Χρ. Γραμματίδης) αναφέρει: «Οι βουλεύτριες πρέπει να λένε «παρών» καθώς ο κανονισμός λέει ότι όσοι δεν επιθυμούν την ψήφο εκφωνούν τη λέξη «παρών». Είναι χαρακτηρισμός ψήφου, όχι δήλωση για το αν είναι παρόντες / παρούσες ώστε να αλλάζει ανάλογα με το ποιος/ποια μιλάει».

Πράγματι, βάσει της διατύπωσης του Κανονισμού και των εντολών του Προέδρου, φαίνεται ότι οι βουλευτίνες καλώς ψήφισαν Παρών. Μάλιστα, η Άννα Χατζησοφιά, που έλειπε από την ψηφοφορία, έστειλε επιστολή στην οποία διευκρίνιζε ότι «αν ήταν παρούσα, θα ψήφιζε Παρών», που είναι σωστό αλλά ακούγεται αστείο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Θηλυκό γένος, Μαργαριτάρια, Μεζεδάκια, Το είπε/δεν το είπε | Με ετικέτα: , , , , , | 177 Σχόλια »

Ο συκαλειπτικός περιοδιστής και άλλοι ομογενείς εξωτερικού

Posted by sarant στο 12 Σεπτεμβρίου, 2014

Οι δυο πρώτες λέξεις του τίτλου (μετά το άρθρο) θα σας είναι άγνωστες υποθέτω -και μέχρι αυτή τη στιγμή δεν γκουγκλίζονταν και ήταν άγνωστες σε όλους, ανύπαρκτες στην ελληνική γλώσσα (Παρένθεση: τώρα που τις έγραψα, υπάρχουν τάχα; Όχι, θα έλεγα, διότι η γλώσσα δεν έχει ιδιωτικό χαρακτήρα).

Οι λέξεις αυτές είναι ανύπαρκτες λοιπόν στα ελληνικά, αλλά έχουν προκύψει με εξελληνισμό ελληνογενών λέξεων που υπάρχουν σε άλλες γλώσσες, λέξεων που έχουν πλαστεί στις γλώσσες αυτές από δομικά υλικά της ελληνικής γλώσσας, χωρίς να έχουν κάποιο ελληνικό πρωτότυπο. Δηλαδή, όπως, ας πούμε, από το αγγλικό telephone ή το γαλλικό téléphone πλάσαμε το τηλέφωνο, έτσι θα μπορούσαμε να έχουμε πλάσει και τις λέξεις αυτές αν δεν τύχαινε να έχουμε άλλες.

Ο περιοδιστής ίσως μαντέψατε σε ποια λέξη αντιστοιχεί -είναι ευτράπελος εξελληνισμός του ισπανικού periodista, που είναι ο δημοσιογράφος. Στα ισπανικά periodismo είναι η δημοσιογραφία και periódico δεν είναι το περιοδικό αλλά η εφημερίδα -καταλαβαίνουμε όμως εύκολα τη λογική της δημιουργίας της λέξης.

Τον συκαλειπτικό θα τον αφήσω για το τέλος.

Μια άλλη «ομογενής» λέξη, για την οποία έχουμε μιλήσει σε παλιότερο άρθρο, είναι η αλτηροφιλία. Δύσκολα θα μαντέψει κανείς σε τι αναφέρεται αν δεν ξέρει την ξένη λέξη που κρύβεται πίσω της. Ακόμα κι αν σας πω ότι πρόκειται για ένα άθλημα, δεν αποκλείεται να σκεφτείτε ότι θα πρόκειται για κάποιο είδος άλματος, ενώ στην πραγματικότητα είναι εξελληνισμός της γαλλικής λέξης haltérophilie, που είναι η άρση βαρών, όρος που φτιάχτηκε γύρω στα 1925. Οι haltères, αλτήρες ελληνικά, είναι τα βαράκια, δύο μεταλλικές σφαίρες ενωμένες μεταξύ τους με σιδερένια ράβδο, ενώ οι αρχαίοι αλτήρες ήταν βάρη που τα κρατούσαν στα χέρια οι άλτες του μήκους για να αυξάνουν τη φόρα τους.

Και τι θα μπορούσε να είναι τάχατες το βιοσκόπιο; Κάποιο επιστημονικό όργανο το δίχως άλλο, κάτι σαν το μικροσκόπιο. Όχι όμως, το βιοσκόπιο είναι ο εξελληνισμός του ολλανδικού bioscoop (ή και του αγγλικού bioscope) που είναι ο κινηματογράφος. Εξελληνισμός θεωρητικός βέβαια -διότι οι Έλληνες της Νότιας Αφρικής, που όντως εξελλήνισαν τη λέξη, όπως την κατέγραψε ο Σεφέρης το 1942, την είχανε πει «το μπαϊσκόπι».

Και ποιο επάγγελμα ασκούν οι χειροποδιστές; Κάτι που έχει να κάνει με τα χέρια και με τα πόδια; Ίσως ήταν έτσι στα τέλη του 18ου αιώνα που πλάστηκε η λέξη στα αγγλικά, αλλά σήμερα ο chiropodist είναι περίπου ο πεντικιουρίστας (ή ποδολόγος ή ποδοκόμος) και με τα πόδια κυρίως ασχολείται. Πάντως ο σχηματισμός της λέξης θεωρείται ελαττωματικός, και στην Αμερική η National Association of Chiropodists άλλαξε το 1958 το όνομά της σε American Podiatry Association. Αλλά επειδή πλησιάζουμε σε ναρκοθετημένη περιοχή όταν κάνουμε λόγο για ιατρικές και παραϊατρικές ειδικότητες που έχουν αλλάξει όνομα και που το ελληνογενές τους όνομα παραπέμπει σε ποδ- και πεδ- και παιδ-, το σταματάω εδώ.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Ευτράπελα | Με ετικέτα: , , | 117 Σχόλια »

Το ήρεμο καύμα και πάλι

Posted by sarant στο 28 Αυγούστου, 2014

Τις τελευταίες μέρες, όσοι ήμασταν στην Αθήνα περάσαμε από ζόρικο καύσωνα, που μπορεί να έχει υποχωρήσει από χτες-προχτές, αλλά όχι τόσο ώστε να κάνει ανεπίκαιρο το σημερινό άρθρο, που επιπλέον έχει το μεγάλο πλεονέκτημα (για μένα) ότι είναι επανάληψη παλαιότερου κι έτσι συμβατό με το ραστόνι που μας ταλανίζει. Η αναδημοσίευση όμως δεν είναι εντελώς άκοπη, αφού ενσωματώνω αρκετό υλικό από τα σχόλια του παλιού άρθρου, το οποίο, επειδή αρχικά είχε δημοσιευτεί στην Αυγή, είχε περιορισμένη έκταση.

Τις προηγούμενες μέρες, που ανέβηκε πολύ η θερμοκρασία, μιλήσαμε για καύσωνα. Για να θυμηθούμε τα δημοσιογραφικά κλισέ, η Αθήνα έγινε καμίνι, ο ήλιος σκάει την πέτρα, η άσφαλτος βράζει, ο υδράργυρος σκαρφαλώνει σε νέα ύψη· οπότε και το θέμα του σημερινού σημειώματος θα είναι ακριβώς ο καύσωνας, που έρχεται κάθε χρόνο περίπου τέτοιον καιρό σε μια πόλη που και με πιο ήπιες θερμοκρασίες γίνεται πολύ συχνά αβίωτη.

Κάποιος πιο παλιομοδίτης μπορεί να χρησιμοποιήσει την έκφραση «κυνικά καύματα». Το ακούμε κάθε τόσο κι αυτό το κλισέ όταν σφίγγουν οι ζέστες. Και γεννιέται εύλογα η απορία: μόνο οι σκύλοι ζεσταίνονται; Όμως η έκφραση αυτή γεννήθηκε όχι από τη ζωολογία αλλά απ’ την αστρονομία. Το τελευταίο δεκαήμερο του Ιούλη, ο Σείριος, το πιο λαμπρό αστέρι του αστερισμού του Μεγάλου Κυνός, που λεγόταν στην αρχαιότητα και κύναστρος ή κύναστρον, ανέτελλε και έδυε περίπου ταυτόχρονα με τον Ήλιο, κι επειδή τότε ακριβώς παρατηρούνται οι πιο ζεστές μέρες του χρόνου, οι αρχαίοι είχαν ονομάσει «κυνάδες ημέρες» τις μέρες τούτες που περνάμε, και «κυνικά καύματα» τις μεγάλες ζέστες που μας ταλαιπωρούν.

Αλλά και στα λατινικά, ο Σείριος ειπώθηκε canicula, κατά λέξη «σκυλίτσα», οι κυνάδες ημέρες dies caniculares και σήμερα ο καύσωνας στα γαλλικά λέγεται canicule, ενώ στα αγγλικά, που είναι γλώσσα πιο δημοκρατική, λένε απλώς dog days, σκυλίσιες μέρες, αν και έχουν και το επίθετο canicular. Τα κυνικά καύματα δεν τα έχουμε μεταφέρει στη δημοτική, αν και ο Σεφέρης είχε γράψει για τα «σκυλόδοντα του καλοκαιριού», ενώ ο Δ. Λιαντίνης έγραψε: Όσο και να την κρεουργούν οι άνεμοι, όσο και να τη δαγκώνουν οι λυσσάρικοι σκύλοι του Ιουλίου, ο μικρός πίσω από το μέγα Κύνα την εποχή των κυνικών καυμάτων, στους dies caniculares, τη θάλασσα ποτέ δεν την ξεδίψασε η βροχή. Και ποτέ δε λιποθύμησε μέσα στα αναφιλητά και τον ιδρώτα της.

Βέβαια, με το που χτυπάει σαραντάρι το θερμόμετρο δεν σημαίνει ότι έχουμε αυτομάτως καύσωνα· χρειάζονται και άλλες προϋποθέσεις: να υπάρχει άπνοια, να διαρκεί μερικές μέρες η μεγάλη ζέστη και, το κυριότερο, να μένει ψηλά η θερμοκρασία και τη νύχτα ώστε να μην αφήνει στον καταπονημένο οργανισμό μας περιθώρια ανασύνταξης. Ο συνδυασμός αυτός μπορεί να γίνει φονικός, όπως στον μεγάλο καύσωνα του 1987, που στοίχισε εκατοντάδες θύματα κυρίως στο κέντρο της Αθήνας και στις φτωχογειτονιές –ή τον ευρωπαϊκό καύσωνα του 2003, οπότε γέμισε η άμαθη Δυτική Ευρώπη με φορητά κλιματιστικά, μια και αυτή η συσκευή δεν θεωρείται (και δεν είναι) απαραίτητη σε εκείνα τα κλίματα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αντιδάνεια, Επαναλήψεις, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , , , | 95 Σχόλια »

Μεζεδάκια πριν από τον δεύτερο γύρο

Posted by sarant στο 24 Μαΐου, 2014

Αύριο ψηφίζουμε (όχι όλοι) για τον δεύτερο γύρο των αυτοδιοικητικών εκλογών. Ψηφίζουμε και για τις ευρωπαϊκές εκλογές, οπότε θα μπορούσα να κάνω λόγο για «προεκλογικά μεζεδάκια» αλλά αφού το άρθρο του περασμένου Σαββάτου το τιτλοφόρησα «μεζεδάκια πριν από τον πρώτο γύρο», πολύ λογικά προκύπτει και ο τίτλος του σημερινού μας άρθρου.

Δεν έχουν βέβαια όλα τα μεζεδάκια μας σχέση με τις αυριανές κάλπες, αλλά τα περισσότερα προς τα εκεί είναι προσανατολισμένα. Μια από τις ιδιαιτερότητες των αυριανών (ευρω)εκλογών σε αντιδιαστολή με τις εθνικές εκλογές του 2012 είναι ότι τώρα οι δημοσκοπήσεις επιτρέπονταν μέχρι τις τελευταίες μέρες, κι έτσι οι δημοσκόποι μπορούν σε πολύ μικρότερο βαθμό να επικαλεστούν μετακινήσεις της τελευταίας στιγμής για να δικαιολογήσουν πιθανή αστοχία τους. Ωστόσο, αυτό αντισταθμίζεται από το πολύ μεγάλο ποσοστό αδιευκρίνιστης ψήφου, οπότε δικαιολογία θα υπάρχει και τώρα.

Άλλοι βέβαια καταφεύγουν σε αλχημείες όχι στα ίδια τα αποτελέσματα αλλά στην παρουσίασή τους. Για παράδειγμα, σε παρουσίαση της νέας δημοσκόπησης της Metron Analysis από τα Παραπολιτικά (ιστότοπο ιδιοκτησίας Μαρινάκη, μου λένε), διαβάζω τον εξής τίτλο και υπότιτλο: Νέα δημοσκόπηση της Metron Analysis για τις ευρωεκλογές! Πρώτη η ΝΔ στην παράσταση νίκης – Προβάδισμα ΣΥΡΙΖΑ στην πρόθεση ψήφου.

Διαβάζω το άρθρο για να δω πώς προκυπτει αυτό το παράδοξο, και φτάνοντας στην παράσταση νίκης βλέπω:
Στην παράσταση νίκης, το 3% πιστεύει πως η Νέα Δημοκρατία θα βγει πρώτο κόμμα με μεγάλη διαφορά και το 35% πως θα περάσει πρώτη με μικρή διαφορά. Στον αντίποδα, το 13% θεωρεί πως πρώτο κόμμα θα αναδειχθεί ο ΣΥΡΙΖΑ με μεγάλη διαφορά και το 32% με μικρή διαφορά.

Ναι, αλλά αν προσθέσουμε το 3+35 = 38 (που προβλέπουν οποιαδήποτε νίκη της ΝΔ) αυτό βγαίνει μικρότερο από το 13+32 = 45 (που προβλέπουν οποιαδήποτε νίκη Σύριζα). Το σωστό μάλιστα είναι να προσθέσουμε με αυξημένη στάθμιση τη «νίκη με μεγάλη διαφορά», π.χ. με συντελεστή 2, οπότε βγαίνει ΝΔ 6+35=41 στην παράσταση νίκης, ΣΥΡΙΖΑ 26+32=58, σαφές προβάδισμα σε κάθε περίπτωση.

Αλλά οι μάγειροι των Παραπολιτικών θέλησαν να θολώσουν τα νερά…

exitballs2* Κατά τον πρώτο γύρο των εκλογών συζητήθηκαν πολύ τα έξιτ πολ, που δεν αποτύπωσαν σωστά τα τελικά αποτελέσματα. Το επόμενο (στη φωτογραφία αριστερά) μου το έστειλε με μέιλ φίλος και δεν ξέρω αν είναι αυθεντικό ή πειραγμένο, αν και φαίνεται για αυθεντικό. Σε κάθε περίπτωση, αυτό το exit balls, θελημένο ή ακούσιο, προσφέρεται για πολλά λογοπαίγνια.

* Κι άλλο ένα με αγγλικά από Έλληνες πολιτικούς. Ο Ευ. Βενιζέλος αφηγείται στην Έλενα Σμιθ της Γκάρντιαν πώς έσωσε την Ελλάδα και λέει για την πρόταση να γίνει δημοψήφισμα: At first Venizelos supported the idea because, he says, he did not want to further split the country or governing party. But when an email from Papandreou made him realise that the PM hadn’t told other EU leaders, the finance minister felt so ill he was admitted into hospital with stress-induced appendicitis. «It was one thing not to inform me, quite another not to tell Merkel or Sarkozy or anyone in the EU. When I got that email at 1.30am asking: ‘What will happen if we lose?’ I said to him: ‘Are you well? You announce all these things and ask now? Hadn’t you thought about any of this before?’ I felt so ill reading that mail I had to admit myself into the clinic at 4am.»

Η υπογράμμιση είναι δική μου, διότι νομίζω ότι πρόκειται για αγγλικά τύπου slow the very much oil. Ή κάνω λάθος;

* Για να μη βάζουμε μόνο πολιτικά μαργαριτάρια, ένα μεταφραστικό από το Βήμα. Σε άρθρο για το Διάστημα διαβάζουμε ότι «Στον αστερισμό Canes Venatici (Τα σκυλιά του κυνηγιού) βρίσκονται δύο σπειροειδείς γαλαξίες…» Ωστόσο, ο αστερισμός έχει αποδοθεί στα ελληνικά ως Θηρευτικοί Κύνες. Αλλά και να μην ξέρει κανείς την καθιερωμένη ονομασία, απορώ γιατί να μεταφράσει δουλικά το αγγλικό (Hunting dogs) αντί να χρησιμοποιήσει την ελληνική λέξη, Κυνηγόσκυλα.

* Σε πρόσφατη τηλεοπτική αντιπαράθεση, επιβεβαιώθηκε για πολλοστή φορά ο πανίσχυρος Νόμος του Μπούμεραγκ. Ο βουλευτής του Σύριζα Σταύρος Κοντονής (γύρω στο 5.00 του αποσπάσματος) λέει για παραπομπή ενός θέματος «στις ρωμαϊκές καλένδες».

Παρών στο πάνελ και ο υπουργός Υγείας (οΘντκ) Άδωνης Γεωργιάδης, ο οποίος κρίνει σκόπιμο να τον διορθώσει. Και όταν έρχεται η σειρά του (περί το 10.17 του στιγμιοτύπου) διορθώνει ως εξής: «Επίσης, να κάνω κι ένα λάπσους λίνγκουε, δεν είναι ‘οι ρωμαϊκές καλένδες’ οι οποίες υφίστανται, είναι οι ελληνικές καλένδες που δεν υφίστανται».

Ωστόσο, λάπσους λίνγκουε σημαίνει παραδρομή της γλώσσας, γλωσσικό λάθος -δηλαδή ο Άδωνης αναγγέλλει ότι θα κάνει γλωσσικό λάθος; Ή εννοούσε «να διορθώσω ένα λάπσους λίνγκουε» και… έκανε λάπσους λίνγκουε; Ή πετάει λατινικά έτσι στον γάμο του Καραγκιόζη -όπως θα έλεγε ‘να κάνω ένα χαμπέας κόρπους’; Σε κάθε περίπτωση ο νόμος του Μπούμεραγκ επιβεβαιώθηκε. Ντούρα λεξ, σεντ λεξ!

* Όσο για αυτό που είπε αρχικά ο Σ. Κοντονής για τις ρωμαϊκές καλένδες, θα προτιμούσα τις σκέτες καλένδες. Όπως είχα γράψει σε παλιότερο σχετικό άρθρο: για τους Ρωμαίους πριν από 2000 χρόνια, η έκφραση ad calendas graecas έδειχνε πράγματι μιαν ανύπαρκτη ημερομηνία, αφού ελληνικές calendas δεν υπήρχαν. Ο σημερινός Έλληνας, δεν γνωρίζει ούτε ελληνικές καλένδες, ούτε ρωμαϊκές, ούτε αργεντίνικες, επομένως για τον σημερινό Έλληνα οι σκέτες καλένδες είναι εξίσου ανύπαρκτη ημερομηνία.

* Θέλοντας να κατακεραυνώσει την υποτιθέμενη… σύγκλιση ΣΥΡΙΖΑ και Χρυσής Αυγής, η κυρία Άννα-Μισέλ Ασημακοπούλου απεφάνθη: «Επαναλαμβάνουμε τον στίχο: Το φίδι αγκαλιά με τη σμέρνα«.

Τέτοιος στίχος δεν υπάρχει, εκτός αν τον έγραψε χτες η κ. Άννα-Μισέλ. Προφανώς η κ. εκπρόσωπος της ΝΔ θυμόταν αμυδρά τον στίχο του Καββαδία «το φίδι σκίζεται στο βράχο με τη σμέρνα», ο οποίος όμως δεν δείχνει αγαστή σύμπνοια αλλά θανάσιμη αντιπαλότητα! Είχε προφανώς και μιαν αμυδρή ανάμνηση από τον στίχο «οι λύκοι αγκαλιά με τα σκυλιά» του Μάνου Ελευθερίου, τα έβαλε στο μίξερ και εγένετο τέρας, όπως κάθε φορά που κάποιος πολιτικός επιχειρεί να κρύψει την κραυγαλέα του ακαλλιεργησία πίσω από ένα ράκος ποίησης.

seferogkatsos2* Μια και είπαμε για ποίηση, να κι ένα αυθεντικό «αποποίημα», όπως πρότεινα να λέμε τα ποιήματα που αποδίδονται σε άλλον ποιητή. Ήρθε η σειρά του Σεφέρη να πέσει θύμα των άσχετων, που μάλιστα δεν αποκλείεται να βγάζουν και κέρδος από την ασχετοσύνη τους.

Φυσικά, το τετράστιχο που αποδίδεται στον Σεφέρη δεν είναι δικό του, δεν είναι καν ποίημα, είναι από στίχους του Νίκου Γκάτσου και είναι εντελώς έξω από το ύφος του Σεφέρη.

* Το χειρότερο είναι ότι και οι στίχοι του Γκάτσου έχουν υποστεί φριχτή παραμόρφωση. Διότι βέβαια ο Γκάτσος,  όπως ακούτε εδώ (στο 9.00 περίπου του στιγμιότυπου) έγραψε «καινούργιοι ανθρώποι» (παροξύτονο), αλλιώς ούτε ρίμα υπάρχει, ούτε μέτρο. Αλλά πού να καταλάβουν από δαύτα οι παραχαράκτες;

* Άρθρο για τη διείσδυση Μαρινάκη στην πολιτική, μεταφρασμένο, όπως αρμόζει, με το πόδι. Δείγμα γραφής η τελευταία πρόταση, που λες ότι γράφτηκε από μηχανάκι: Ένα γιγαντιαίο πόστερ του Μόραλη κρέμεται από γήπεδο του Ολυμπιακού, το οποίο διαθέτει επίσης περίοπτη θέση στην τηλεοπτικό σποτ του υποψήφιου δημάρχου.

Ο φίλος που το στέλνει παρατηρεί ότι μακάρι να γέμιζαν όλα τα γήπεδα με πόστερ του Μόραλη -με τον Μώραλη έχει ένα θέμα.

* Και κλείνω με ένα περιεργότατο άρθρο που δημοσιεύτηκε χτες στη Μηχανή του χρόνου, έναν ιστότοπο που επανειλημμένα έχει δημοσιεύσει «ιστορικά» κείμενα με φριχτά λάθη αλλά εδώ φαίνεται να έχει αντιγράψει από κάποιο μουφοσάιτ. Το άρθρο έχει θέμα του την αυτοκτονία του Χίμλερ στις 23 Μαΐου 1945, και, όπως θα διαβάσετε, πρωταγωνιστικό ρόλο στην αυτοκτονία παίζει κάποιος «Συνταγματάρχης Μπλιμπ», ο οποίος στο πρωτότυπο (που πρέπει να είναι αυτό εδώ) αναφέρεται ως Colonel Blimp. Ωστόσο, επειδή σε κανένα σοβαρό άρθρο δεν βρίσκω τον Blimp και επειδή ο συνταγματάρχης Blimp είναι ήρωας χιουμοριστικών περιπετειών και κόμικς, που έγιναν και ταινία, νομίζω ότι η Μηχανή την έχει πατήσει χοντρά -σαν να έβλεπε κανείς άρθρο για τον ηρωικό ρόλο του στρατιώτη Καραμήτρου στη μάχη του Σκρα ή για τον εύζωνο Κουκκίδη… ωχ! για τον Κουκκίδη έχουν γραφτεί τόσα και τόσα!

 

 

Posted in Εκλογές, Λαθροχειρίες, Μαργαριτάρια, Μεζεδάκια, Το είπε/δεν το είπε | Με ετικέτα: , , , , , , | 167 Σχόλια »

Ο Σεφέρης δεν ήταν «προσεκτικός ομιλητής»!

Posted by sarant στο 11 Μαρτίου, 2014

mpampeksΚυκλοφόρησε πριν από λίγο καιρό, στις αρχές του 2014, το νέο λεξικό του Κέντρου Λεξικολογίας και του Γ. Μπαμπινιώτη, το «Λεξικό των δυσκολιών και των λαθών στη χρήση της ελληνικής», με τον υπότιτλο «Γλωσσικός σύμβουλος», ενώ στο εξώφυλλο δηλώνεται και η προγραμματική αρχή «Για να μιλούμε και να γράφουμε σωστά ελληνικά». Πρόκειται για ένα βοήθημα που παρουσιάζει, με λεξικογραφικό τρόπο, τα θέματα εκείνα στα οποία υπάρχουν αβεβαιότητες ή δυσκολίες στην ελληνική γλώσσα, όχι όμως δυσκολίες τέτοιες που θα είχε ένας αλλοδαπός που μαθαίνει ελληνικά αλλά θέματα στα οποία αισθάνεται αβεβαιότητα ο φυσικός ομιλητής της γλώσσας.

Τέτοια συγγράμματα, που δεν είναι ούτε ορθογραφικά λεξικά, ούτε πλήρεις γραμματικές, έχουμε αρκετά ήδη στη γλώσσα μας -μπορούμε να αναφέρουμε το «Είναι λάθος ή δεν είναι; Ιδού η απορία» της Άννας Ιορδανίδου, η οποία άλλωστε έχει επιμεληθεί και τον παλιότερο και πολύ εκτενέστερο «Οδηγό της νεοελληνικής γλώσσας» σε δύο τόμους, το κάπως παλιότερο «Το λέμε σωστά το γράφουμε σωστά» (Αναγνωστοπούλου και Μπουσούνη-Γκεσούρα), το «Κόκκινο βιβλιαράκι του κειμενογράφου» (Οδηγός για τη σωστή χρήση της ελληνικής γλώσσας στην επικοινωνία), και άλλα. Όπως βλέπετε, σε όλους σχεδόν τους τίτλους υπάρχει η λέξη «σωστός» (ή το αντίθετό της).

Τέτοια βιβλία δεν είναι περιττά, κάθε άλλο. Πράγματι, στην εποχή μας, καθώς η νεοελληνική έχει πολλές ακαταστάλαχτες περιοχές, όπου ακόμα κονταροχτυπιέται το τυπικό της καθαρεύουσας με της δημοτικής χωρίς να έχει κανένα επικρατήσει, για πολλά θέματα ο ομιλητής έχει αβεβαιότητα, οπότε ένας γλωσσικός οδηγός έχει τη θέση του ακόμα και για φυσικούς ομιλητές, ιδίως βέβαια για τους επαγγελματίες του λόγου: «γραφιάδες», μεταφραστές, επιμελητές εκδόσεων, διορθωτές, για εκδοτικούς οίκους, περιοδικά, μακάρι και υπεύθυνους ιστοτόπων, αν και με την τσαπατσουλιά που χαρακτηρίζει ακόμη και επαγγελματικούς ιστοτόπους που ανήκουν σε μεγάλα μέσα ενημέρωσης φαίνεται ουτοπικό να μιλάμε για επιμέλεια κειμένων τη στιγμή που ούτε από τον Σπελ Τσέκερ δεν τα περνάνε.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Γλωσσοδιορθωτές, Λαθολογία, Παρουσίαση βιβλίου | Με ετικέτα: , , , , , | 204 Σχόλια »

Μικρό γλωσσάρι της ελληνοτρανσβαλικής γλώσσας (1942)

Posted by sarant στο 26 Σεπτεμβρίου, 2013

Οι Έλληνες που έφευγαν να ζήσουν σε άλλες χώρες, οι μετανάστες της πρώτης γενιάς τουλάχιστον, συνήθιζαν να φτιάχνουν ένα δικό τους λεξιλόγιο με λέξεις ντόπιες εξελληνισμένες. Η πιο γνωστή περίπτωση είναι τα ελληνοαμερικάνικα, με την εμβληματική λέξη «μπιλοζίρια» (below zero, για τις θερμοκρασίες κάτω του μηδέν στην κλίμακα Φαρενάιτ, δηλαδή άγρια πράγματα, -18 βαθμοί Κελσίου. Στο ιστολόγιο δεν έχουμε βάλει, περιέργως, ειδικό άρθρο για το ελληνοαμερικάνικο λεξιλόγιο, αν και κατά καιρούς μάς τυχαίνουν τέτοιες λέξεις -τις προάλλες, που είχαμε τις αναμνήσεις ενός μετανάστη, είπαμε για το Καστιγκάρι, που είναι το Castle Garden στα ελληνοαμερικάνικα. Μιαν άλλη φορά είχαμε πει για έναν πρόσφατο ελληνοαμερικανισμό: τις πινακίδες τις δίνει ο Μοροβίκος, όπου Μοροβίκος είναι το (Department of) Motor Vehicles. Ωστόσο, δεν έχουμε ασχοληθεί εκτενώς με το θέμα, επομένως αν έχετε δει διαλόγους τύπου «φριζάρανε τα λέκια» θα τους έχετε διαβάσει αλλού. Θα προσέξατε πάντως ότι έβαλα παρελθοντικό χρόνο στην αρχή του άρθρου γιατί δεν ξέρω αν και σημερα, με τη γλωσσομάθεια που μας δέρνει, εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται οι ελληνο-ντόπιες λέξεις.

Ούτε ξέρω αν έχει κανείς γράψει για τα ελληνοαυστραλιανά (δεν μπορεί, θα υπάρχουν) ή άλλα ελληνο-ντόπια. Εμείς εδώ έχουμε αναφερθεί παρεμπιπτόντως στην ελληνογερμανική διάλεκτο των ελλήνων φοιτητών στη Γερμανία στις αρχές του 20ού αιώνα, αλλά τα ελληνογερμανικά (ή λαζογερμανικά;) δεν ξέρω αν έχουν μελετηθεί. Όμως σήμερα θα σας παρουσιάσω ένα μικρό γλωσσάρι της ελληνοτρανσβαλικής γλώσσας, δηλαδή τις λέξεις που χρησιμοποιούσαν, στα 1942, οι Έλληνες της περιοχής του Τράνσβααλ στη Νότια Αφρική. Το κείμενο έχει ιδιαίτερη αξία γιατί το γλωσσάρι δεν το έφτιαξε όποιος κι όποιος αλλά ο ποιητής Γιώργος Σεφέρης, ο οποίος την εποχή εκείνη υπηρετούσε στην ελληνική πρεσβεία στην Πρετόρια. Οι ποιητές έχουν βέβαια οξυμένο αισθητήριο για τις λέξεις και πολλοί φτιάχνουν ιδιωτικά λεξικά (ο Καβάφης έφτιαχνε χρόνια ένα λεξικάκι, ενώ ο Σεφέρης έχει κι αλλού λεξικογραφικές καταγραφές). Δεν είμαι πάντως σε θέση να ξέρω αν οι λέξεις αυτές εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται και στις μέρες μας από τους Έλληνες της Νότιας Αφρικής ή αν στις καθαυτό αγγλόφωνες περιοχές της χώρας υπάρχει άλλη ελληνοντόπια διάλεκτος. Η Πρετόρια βρίσκεται σε περιοχή που μιλάνε και τα αφρικάανς, αλλά, όπως σημειώνει ο Σεφέρης, όλες οι λέξεις της ελληνοτρανσβαλικής γλώσσας είναι παρμένες από τα αγγλικά.

Πολλά είπα όμως, αντιγράφω χωρίς δικές μου παρεμβολές το σχετικό κομμάτι από τις Μέρες Δ’, το ημερολόγιο του Σεφέρη, την εγγραφή της 16.2.1942. Στο τέλος του άρθρου έχω και μια παράκληση για έναν-δυο εθελοντές.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικά ταξίδια, Γλωσσικά δάνεια, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , , , | 122 Σχόλια »

Μηνολόγιον Ιουλίου και πάλι

Posted by sarant στο 1 Ιουλίου, 2013

Το Μηνολόγιο, που το δημοσιεύω εδώ στις αρχές κάθε μήνα (συνήθως την πρώτη του μηνός), ήταν ιδέα του πατέρα μου, του αξέχαστου Δημήτρη Σαραντάκου, ο οποίος αρχικά το δημοσίευε στο περιοδικό Φιστίκι, που έβγαζε επί πολλά χρόνια στην Αίγινα. Στο εδώ ιστολόγιο, το Μηνολόγιο άρχισε να δημοσιεύεται τον Οκτώβρη του 2010 και βέβαια μέσα σε 12 μήνες έκλεισε τον κύκλο. Τότε, αποφάσισα να εξακολουθήσω να το δημοσιεύω στις αρχές κάθε μήνα, επειδή έχει γίνει το σταθερό σημείο αναφοράς για τα γεγονότα του μήνα, που ενημερώνεται συνεχώς με δικά σας σχόλια μέσα στη διάρκεια του μήνα, σχόλια που συνήθως αφορούν επισήμανση ημερομηνιών, αν και κυρίως αγγελτήρια θανάτων.

Οπότε, συνεχίζω τις δημοσιεύσεις όσο θα υπάρχει ενδιαφέρον, προσθέτοντας πάντοτε δικές σας προτάσεις από πέρυσι. Πάντως, σε κάποιες περιπτώσεις η επέτειος έχει εσκεμμένα μετατεθεί κατά μία ημέρα.

Δε  1

Ανακοίνωσις της θεωρίας της εξελίξεως των ειδών υπό Καρόλου Δαρβίνου

Τρ  2

† Άρεως Αλεξάνδρου

Τε 3

Γενέσιον Φραγκίσκου Κάφκα -και Ιακώβου Μόρρισων αυτοχειρία κατά τον δαίμονα εαυτού

Πε  4

Διακήρυξις της Ανεξαρτησίας υπό Θωμά Τζέφερσον

Πα  5

Δημοσίευσις των Μαθηματικών Αρχών της Φυσικής Φιλοσοφίας υπό Ισαάκ Νεύτωνος

Σα  6

Πρώτον αντιλυσσικόν εμβόλιον υπό Λουδοβίκου Παστέρ

Κυ 7

Γενέσιον Βλαδιμήρου Μαγιακόφσκι και Νικολάου Ξυλούρη του Κρητός

Δε 8

Γενέσιον Αρθούρου Έβανς του αρχαιολόγου

Τρ 9

Θανάτωση επισκόπων και προκρίτων εν Λευκωσία Κύπρου

Τε 10

Γενέσιον Ιωάννου Χατζηανδρέου (κατά κόσμον Στρατή Τσίρκα) και Νικολάου Τέσλα

Πε 11

Έναρξις της εξοντώσεως των Ισραηλιτών της Θεσσαλονίκης υπό των χιτλερικών δημίων

Πα 12

† Κωνσταντίνου Ουράνη

Σα 13

† Φωτίου Κόντογλου (και γενέσιον Νεοκιδίου του Καλαμαρά)

Κυ 14

Της πτώσεως της Βαστίλης

Δε 15

Της Ιουλιανής εκτροπής και του κυπριακού πραξικοπήματος

Τρ 16

Της Εγίρας

Τε 17

Πρωταγόρου του Αβδηρίτου

Πε 18

Γενέσιον Νέλσονος Μαντέλα

Πα 19

† Στρατή Μυριβήλη τελευτή

Σα 20

Νιλ Άρμστρογκ και των πρώτων επί της Σελήνης βαδισάντων

Κυ 21

+ Κωνσταντίνου Καρυωτάκη τελευτή

Δε 22

Γενέσιον Ερνέστου Χεμινγουαίη

Τρ 23

Της πρώτης κατά την Αρχαιότητα Ολυμπιάδος

Τε 24

Γενέσιον Σίμωνος Μπολιβάρ του ελευθερωτού

Πε 25

Γενέσιον Γεωργίου Βερνάρδου Σω

Πα 26

Της νίκης των Ελλήνων επαναστατών εις Δερβενάκια

Σα 27

Τελεσίλλης της Αργείας

Κυ 28

Γενέσιον Εμμανουήλ Ροΐδου

Δε 29

† Βικεντίου Βαν Γκογκ και γενέσιον Μιχαήλ Θεοδωράκη του επιμήκους μουσουργού

Τρ 30

† Κοίμησις Διονυσίου Ντιντερό

Τε 31

† Θανή Νικολάου Σκουφά

Επαναλαμβάνω μερικά από παλιότερα μηνολογιακά μου άρθρα, μια και αυτά δεν αλλάζουν.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Δημήτρης Σαραντάκος, Επετειακά, Μηνολόγιο, Πρόσφατη ιστορία | Με ετικέτα: , , , , , | 52 Σχόλια »

Όταν ακούει τη λέξη κουλτούρα, τραβάει το πιστόλι του

Posted by sarant στο 10 Μαΐου, 2013

Στο χτεσινό μας άρθρο, που ήταν αφιερωμένο στη συζήτηση που ξεκίνησε με αφορμή τις δηλώσεις της ποιήτριας Κικής Δημουλά, ένας επισκέπτης παρουσίασε σε σχόλιο ένα βιντεάκι (θα το δούμε παρακάτω), στο οποίο ο αρχηγός της Χρυσής Αβγής, ο Ν. Μιχαλολιάκος καταφέρεται εναντίον της ποιήτριας, αρνούμενος ευθέως την ποιητική αξία της. Παρακολουθώντας το βίντεο, η πρώτη φράση που μου ήρθε στο μυαλό ήταν η γνωστή «Όταν ακούω τη λέξη κουλτούρα τραβάω το πιστόλι μου», που είχα ακούσει να αποδίδεται άλλοτε στον Γκέμπελς, άλλοτε στον Γκέρινγκ ή στον Ρούντολφ Ες ή σε κάποιο άλλο ίνδαλμα των επιτελών της ναζιστικής συμμορίας.

Βέβαια, δεν θα την παρουσίαζα χωρίς να την τσεκάρω έστω και ακροθιγώς, δηλαδή χωρίς να κοιτάξω τουλάχιστον τη Βικιπαίδεια. Φαίνεται λοιπόν ότι η φράση στο πρωτότυπο είναι «Wenn ich Kultur höre … entsichere ich meinen Browning!», το οποίο σημαίνει «Όταν ακούω τη λέξη κουλτούρα, απασφαλίζω το Μπράουνιγκ μου». Στα αγγλικά θα τη βρείτε «Whenever I hear the word ‘culture’ I reach for my revolver», παρόλο που το Μπράουνινγκ, αυστηρά μιλώντας, δεν είναι περίστροφο. Όπως είπα η φράση έχει αποδοθεί στον Γκέρινγκ και σε άλλους ναζιστές, αλλά στην πραγματικότητα ακούστηκε πρώτη φορά στο θεατρικό έργο Schlageter, του ναζιστή θεατρικού συγγραφέα Χανς Γιοστ: τη φράση τη λέει ένας ήρωας του έργου, ο Thiemann. Η πρεμιέρα του έργου δόθηκε τον Απρίλιο του 1933 προς τιμή των γενεθλίων του Χίτλερ. Ωστόσο, τη φράση περί κουλτούρας την υιοθέτησε αργότερα ο Μπάλντουρ φον Σίραχ, πρόεδρος της χιτλερικής νεολαίας, και μάλιστα σε ένα ντοκιμαντέρ εμφανίζεται να την εκφωνεί και ταυτόχρονα να βγάζει το πιστόλι του -οπότε η σύνδεση της φράσης με τους ναζιστές είναι απολύτως βάσιμη.

Βέβαια, στο βιντεάκι που θα δείτε, ο αρχηγός των θαυμαστών του Χίτλερ δεν καταδικάζει συλλήβδην την ποίηση: αντιδιαστέλλει την «ακατανόητη και παρακμιακή» (αν και δεν χρησιμοποιεί αυτή τη λέξη) ποίηση της Κικής Δημουλά με το έργο του Βαλαωρίτη, του Σεφέρη ή του Ελύτη. Υποστηρίζω ότι ο θαυμασμός του προς τον Σεφέρη, ας πούμε, είναι υποκριτικός, αλλά αυτό θα το κρίνετε εσείς βλέποντας το βιντεάκι. Έκανα μάλιστα τον κόπο και απομαγνητοφώνησα ένα κομμάτι, για όσους δεν αντέχουν να προσλαμβάνουν τον Αρχηγό με δύο από τις αισθήσεις τους. Το στιγμιότυπο είναι απόσπασμα από την εκπομπή «Επί του πιεστηρίου» του Κόντρα Τσάνελ, στην οποία ο κ Μιχαλολιάκος ήταν προσκεκλημένος προχτές σχεδόν επί μία ώρα (!). Οικοδεσπότης της εκπομπής ο κ. Μάκης Κουρής. Ποιοι είναι οι άλλοι δύο τσιρλίντερ του Μιχαλολιάκου δεν ξέρω, όσο κι αν φαίνεται περίεργο μπορεί να είναι συντελεστές της εκπομπής.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Ποίηση, Φρασεολογικά, Χρυσαβγίτες | Με ετικέτα: , , , , , , , | 83 Σχόλια »

Λίγα μεζεδάκια λίγο πριν ν’ αλλάξει η ώρα

Posted by sarant στο 30 Μαρτίου, 2013

Όπως ξέρετε, από αύριο περνάμε σε θερινή ώρα, που σημαίνει ότι θα βάλουμε τα ρολόγια μια ώρα μπροστά, δηλαδή απόψε το βράδυ θα κοιμηθούμε μια ώρα λιγότερο. Την ώρα τη χαμένη θα την πάρουμε πίσω στα τέλη Οκτωβρίου, αν βέβαια δώσει το πράσινο φως η τρόικα (αφού πρώτα εκτελεστούν παραδειγματικά μερικοί επίορκοι δημόσιοι υπάλληλοι). Αφού λοιπόν σε λίγες ώρες αλλάζει η ώρα, τα σημερινά μεζεδάκια παρουσιάζονται λίγο πριν ν’ αλλάξει η ώρα -και είναι και λίγα, κάτι για το οποίο δεν φταίει η τρόικα αλλά ο Νικοκύρης που επέδειξε ολιγωρία στη μεζεδοσυλλογή.

Το πρώτο το άκουσα σε τηλεοπτικό κανάλι (μάλλον στον Αντένα) το πρωί της Κυριακής. Καλεσμένος (από το τηλέφωνο) ο καθηγητής Κ. Μπέης, φυσικά η συζήτηση για το κούρσεμα της Κύπρου, οπότε ανακεφαλαιώνοντας ο Κ. Μπέης τονίζει: «Όπου και να γυρίσω το πρόσωπό μου, η Ελλάδα με πληγώνει. Δεν το λέω εγώ, ο Καζαντζάκης το λέει». Δεν το λέει ο Καζαντζάκης βέβαια, ο Σεφέρης το λέει, αν και όχι ακριβώς έτσι. Εντάξει, στον προφορικό λόγο τέτοια λάθη συγχωρούνται.

Στον γραπτό λόγο, τα πράγματα αλλάζουν, και μου κάνει εντύπωση που ο καθηγητής Μαραντζίδης, έστω και σε άρθρο στο protagon.gr όπου η γονατογραφή είναι κανόνας, μπερδεύει δυο κοινά ρήματα: Αν κάτι διέκρινε ιστορικά την Αριστερά, ήταν η αίσθηση ενός κοσμοπολιτισμού που παντού οι ηγεσίες της ανέδυαν, μας λέει. Αλλά δεν ανέδυαν, διότι ρήμα «αναδύω» δεν υπάρχει, μόνο το μεσοπαθητικό «αναδύομαι», που θα πει «βγαίνω στην επιφάνεια». Την αίσθηση κοσμοπολιτισμού την ανέδιδαν οι ηγεσίες, ή τουλάχιστον αυτό είχε στο νου του να γράψει ο κ. Μαραντζίδης.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Εκδηλώσεις, Μποστ, Μαργαριτάρια, Μεζεδάκια | Με ετικέτα: , , , , | 95 Σχόλια »

Ο Αμολόητος του Βασίλη Μιχαηλίδη

Posted by sarant στο 7 Μαρτίου, 2013

michaelidesvasΟ Βασίλης Μιχαηλίδης (1849-1917) θεωρείται ο εθνικός ποιητής της Κύπρου. Έγραψε πολλά ποιήματα, εθνικά, λυρικά και σατιρικά, σε κυπριακή διάλεκτο αλλά και σε καθαρεύουσα, από τα οποία το γνωστότερο είναι το «Η 9η Ιουλίου 1821«.

Κι άλλη φορά μπορεί να βρούμε ευκαιρία να μιλήσουμε για τον Μιχαηλίδη, αλλά σήμερα, που είναι Τσικνοπέμπτη, ταιριάζει πιστεύω να αναφερθώ σε μια ιδιαίτερη πτυχή του έργου του, στα «μυλλωμένα» στιχουργήματά του. Η λέξη «μυλλωμένα» είναι κυπριακή. Μύλλα στην κυπριακή διάλεκτο είναι το λίπος, και μυλλωμένος, στην κυριολεξία, σημαίνει «αρτύσιμος». Όμως η λέξη έχει και μια μεταφορική σημασία, σημαίνει τα αθυρόστομα, τα πονηρά, τα σκαμπρόζικα στιχουργήματα. Οι Ελλαδίτες τα λέμε πιπεράτα αστεία (παλιότερα τα λέγανε και αλατισμένα), οι Κύπριοι τα λένε μυλλωμένα.

Ο Μιχαηλίδης έγραψε κάμποσα μυλλωμένα τραγούδια, ιδίως στα νιάτα του, τα οποία κυκλοφορούσαν χειρόγραφα ή προφορικά στις αντροπαρέες της Λεμεσού περί το 1880. Το πιο γνωστό από αυτά είναι ο Αμολόητος, και αυτό το ποίημα θα σας παρουσιάσω σήμερα. Επειδή, όπως είπα, διαδιδόταν προφορικά, σήμερα σώζεται σε πολλές παραλλαγές. Το καλό περιοδικό «Μικροφιλολογικά» της Λευκωσίας, με το οποίο συνεργάζομαι, παρουσίασε πέρυσι (στη σειρά «Μικροφιλολογικά τετράδια», ο αρ. 11) ένα αφιέρωμα στα μυλλωμένα τραγούδια του Μιχαηλίδη και σε κάποιες άγνωστες ως τώρα παραλλαγές του Αμολόητου, σε επιμέλεια του Λευτέρη Παπαλεοντίου και του Κυριάκου Ιωάννου. Όλο το υλικό του σημερινού άρθρου είναι παρμένο από το αφιέρωμα των Μικροφιλολογικών Τετραδίων.

Φυσικά εμείς οι καλαμαράδες έχουμε πολλές άγνωστες λέξεις, κι επειδή το ποίημα είναι μεγαλούτσικο, για ευκολία βάζω τις εξηγήσεις στη συνέχεια του κάθε στίχου, πάντα αξιοποιώντας το γλωσσάρι των Μικροφιλολογικών. Το παχύ σ, επειδή δεν μπορώ να το βγάλω, το αποδίδω με «σι». Το παχύ ζ (στο τζ) το αγνοώ. Τις απλές μεταβολές των κυπριακών (τζαι = και, πκιάνουν = πιάνουν κτλ.) τις θεωρώ ευκόλως εννοούμενες.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αθυροστομίες, Κύπρος, Ποίηση, Σατιρικά, Ψηφιακό υλικό | Με ετικέτα: , , , , , , , , , , | 94 Σχόλια »

Ο λουλάς προστέθηκε αργότερα

Posted by sarant στο 13 Φεβρουαρίου, 2013

Ο τίτλος του άρθρου μπορεί να σας παραξενέψει, είναι όμως απάντηση σε ερώτηση που μου έστειλε ένας φίλος με ηλεμήνυμα. Μου γράφει ο φίλος: –– Έχω απορία για την έκφραση «άρτζι μπούρτζι και λουλάς», που δεν καταλαβαίνω πώς γεννήθηκε. Διάβασα σε ένα λεξικό κάτι μπερδεμένο για την αρμένικη απόκρια, αλλά δεν φωτίστηκα. Και ο λουλάς; Τι σχέση έχει ο λουλάς;

Δικαιολογημένη η απορία του φίλου μου, αλλά θα ήταν κρίμα να δοθεί η απάντηση ιδιωτικά, μια και το θέμα έχει κάποιο ενδιαφέρον. Η έκφραση «άρτζι μπούρτζι και λουλάς» χρησιμοποιείται για να δηλώσει κάτι που δεν έχει τάξη ή λογική συνοχή, ή μια κατάσταση απόλυτης οχλαγωγίας και ασυνεννοησίας. Από την άποψη της έλλειψης λογικής συνοχής, η φράση δεν διαφέρει και πολύ από την «Από την Πόλη έρχομαι και στην κορφή κανέλα», που έτυχε να δούμε πρόσφατα, αλλά η «άρτζι μπούρτζι» έχει επιπλέον τη διάσταση της αταξίας. Πώς όμως γεννήθηκε η έκφραση; Και τι σχέση έχει ο λουλάς;

Η έκφραση ανάγεται στη βυζαντινή εποχή. Οι λέξεις «άρτζι μπούρτζι» δεν έχουν ελληνική ετυμολογία, είναι μετεξέλιξη των παλαιότερων (βυζαντινών) λέξεων Αρτζιβούριος ή Αρτζιβούριν ή αρτζιβούρτζια (και άλλες παραλλαγές) που αποτυπώνουν το πώς κατάλαβαν οι ελληνόφωνοι χριστιανοί ορθόδοξοι της βυζαντινής εποχής την αρμένικη λέξη arajaworac, που θα πει «προηγούμενο διάστημα» και απλώς δηλώνει τηντελευταία εβδομάδα πριν από τις Απόκριες. Οι Αρμένιοι τηρούσαν αυστηρή νηστεία εκείνη την εβδομάδα, μόνο με ψωμί και νερό, ενώ οι Ορθόδοξοι δεν νήστευαν (και αντίστροφα οι Αρμένιοι έτρωγαν αυγά και τυρί ορισμένες μέρες της Σαρακοστής, που οι Ορθόδοξοι νήστευαν). Μη μπορώντας να κατανοήσουν αυτή την ανατροπή των συνηθειών, οι Ορθόδοξοι θεώρησαν το αρμενικό έθιμο ως εκδήλωση παραλογισμού και αταξίας, κι έτσι προέκυψε η σημερινή σημασία, λέει το Ετυμολογικό του Μπαμπινιώτη.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βυζάντιο, Γιατί (δεν) το λέμε έτσι, Ποίηση, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , | 192 Σχόλια »

Τι σας έφταιξε ο φασισμός;

Posted by sarant στο 28 Οκτωβρίου, 2012

Τον Δεκέμβριο του 1940, ενώ στα βουνά της Αλβανίας συνεχίζονταν οι μάχες, που είχαν πια πάρει νικηφόρα τροπή για τον ελληνικό στρατό, ο υποδιοικητής της Ασφάλειας Παξινός (αργότερα τον εκτέλεσαν οι Άγγλοι για άνθρωπο των Γερμανών) κάλεσε στην Ασφάλεια αρκετούς αρθρογράφους εφημερίδων και περιοδικών, τους περισσότερους αριστερούς, για να τους επιπλήξει επειδή στα άρθρα τους καλούσαν τον ελληνικό λαό να πολεμήσει το φασισμό -και όχι απλώς και γενικώς τους Ιταλούς. Το περιστατικό το έχει αφηγηθεί ο Κώστας Βάρναλης (που ήταν ένας από τους διανοούμενους που άθελά τους πήραν μέρος) σε χρονογράφημά του που δημοσιεύτηκε το 1947 στον Ρίζο της Δευτέρας και που μπορείτε να το διαβάσετε στο ιστολόγιο του φίλου Αλλού φαν Μαρξ. Εγώ θα σας παρουσιάσω μιαν άλλη εξιστόρηση του ίδιου περιστατικού, από έναν άλλο παθόντα, τον Ασημάκη Πανσέληνο. Τα αποσπάσματα τα έχω πάρει από το απολαυστικό αυτοβιογραφικό του βιβλίο «Τότε που ζούσαμε…», που έχουμε ξαναμιλήσει γι’ αυτό (δυστυχώς είναι εξαντλημένο· αν το θέλετε, γράψτε στον Κέδρο και ζητήστε να το επανεκδώσει). Ο Πανσέληνος γράφει ότι και ο Σεφέρης έχει γράψει κάτι για το επεισόδιο στις Μέρες του 41, αλλά δεν έχω πρόχειρο το βιβλίο να το ελέγξω (δείτε όμως στο τέλος του άρθρου).

Παραθέτω λοιπόν αποσπάσματα από τον Πανσέληνο (διατηρώ ορθογραφία πλην πολυτονικού):

Ο χειμώνας εκείνος ήτανε άπονος και ψυχρός. Το χιονόνερο δε σταματούσε. Ήταν οι νύχτες μεγάλες κι όταν φυσούσε ο βοριάς είχες την αίσθηση πως μες στους έρημους δρόμους παραπατούσε το πεπρωμένο. Συλλογιζόμουν να πάω εθελοντής αλλά δίσταζα. Απ’ το δίλημμα μ’ έβγαλε η είδηση, πως το Γιώργο το Θεοτοκά, που είχε κιόλας καταταχτεί, τον φώναξαν μια μέρα, τον διάταξαν να ξεντυθεί και τον στείλανε σπίτι του!

Είχε περάσει κανένας μήνας και είμαστε πια στο καταχείμωνο του ’40. Ήταν μια Πέμπτη, 19 του Δεκέμβρη, νομίζω. Η μέρα πέρασε ανιαρή, κουρασμένη. Το κρύο τρυπούσε τα κόκκαλα. (…) Πέρασε ώρα κι ετοιμαζόμαστε να πλαγιάσουμε όταν χτύπησε η πόρτα μας με διάκριση. Ποιος να ‘ναι τέτοια ώρα; Όξω χιόνιζε ολοένα. Σηκώθηκα κι άνοιξα με δυσφορία.

Έχω πάντα μια διαίσθηση σε κάτι τέτοια. Ο άνθρωπος που μπήκε, στιγμή δεν αμφέβαλα για το επάγγελμά του. Μόνο που ήταν απόψε λίγο πιο ευγενής απ’ όσο σηκώνει η δουλειά του. Έκανε μια σύντομη, τυπική έρευνα στο γραφείο.

– Σας ζητούν στην Ασφάλεια, είπε.
(…)

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αναμνήσεις, Πρόσφατη ιστορία, Πόλεμος 1940-41 | Με ετικέτα: , , , , , , | 143 Σχόλια »