Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘δείνωση’

Γιατί το λένε μπουγιουρντί;

Posted by sarant στο 13 Αυγούστου, 2020

Μια και το Ορούτς Ρεΐς εξακολουθεί να βρίσκεται στις παρυφές της ελληνικής υφαλοκρηπίδας ή της ΑΟΖ ή της περιοχής που θα μπορούσαμε να έχουμε ανακηρύξει ως ΑΟΖ, και εκτελεί ή απειλεί να εκτελέσει ή προσπαθεί να εκτελέσει σεισμογραφικές έρευνες στην περιοχή, σε ένδειξη αντιποίνων το ιστολόγιο θα εκτελέσει λεξικογραφικές έρευνες στην ελληνοτουρκική γλωσσική υφαλοκρηπίδα, κι έτσι σήμερα θα λεξιλογήσουμε για το μπουγιουρντί.

Το μπουγιουρντί είναι μια από τις πολλές λέξεις που μας έχει κληροδοτήσει η περίοδος της οθωμανικής κυριαρχίας, λέξεις της οθωμανικής διοίκησης και καθημερινότητας, που μετά την ίδρυση του νεοελληνικού κράτους έμειναν άνεργες αλλά προσέλαβαν καινούργιες σημασιες, συνήθως με δείνωση της σημασίας τους.

Έτσι, ο τσαούσης δεν είναι πια ο υπαξιωματικός (σε βαθμό αντίστοιχο με τον λοχία) αλλά κάποιος πεισματάρης και απαιτητικός άνθρωπος· το ασκέρι δεν είναι πια στρατιωτικό τμήμα αλλά δηλώνει όχλο ή συρφετό ή πολυμελή ομάδα ή οικογένεια π.χ. «μας κουβαλήθηκε ο κουμπάρος με το ασκέρι του», ενώ ο ντερβέναγας δεν είναι ο επικεφαλής του στρατιωτικού τμήματος που φυλάει τα στρατηγικά ορεινά περάσματα αλλά κάποιος που φέρεται αυταρχικά ή που απρόσκλητος παρεμβαίνει σε υποθέσεις μας που δεν τον αφορούν -«ντερβέναγα σε βάλαμε;» θα του πούμε τότε.

Αλλά ας έρθουμε στο μπουγιουρντί.

Η αρχική του λοιπόν σημασία είναι έγγραφη διαταγή αξιωματούχου της Οθωμανικής αυτοκρατορίας. Ο αρχικός τύπος, στα μεσαιωνικά χρόνια, ήταν μπουγιουρουλντί, από το buyuruldu, που θα πει «διετάχθη», εννοείται «υφ’ ημών» και με το οποίο τελείωνε το κατεβατό της διαταγής.

Στην αρχη της λέξης βρίσκουμε το ρήμα buyurmak, διατάσσω, που έχει αόριστο buyurdum. Δεν ξέρω αν το ελληνικό πια μπουγιουρντί προέκυψε από το μπουγιουρουλντί με απλολογία ή αν παρήχθη από μεταγενέστερο απλούστερο τουρκικό τύπο (βρίσκω buyurtu) ή αν βγηκε από το τρίτο πρόσωπο του αορίστου του buyurmak, που είναι buyurdu σήμερα (αλλά δεν ξέρω πώς ήταν στην τότε γλώσσα) όμως δεν έχει και τόση σημασία. Πάντως, στα κείμενα της εποχής βρίσκουμε διάφορες παραλλαγές, όπως μπουγιουρτί, πουγιουρτί, μπουγιουρδί κτλ.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in 1821, τούρκικα, Γλωσσικά συμπόσια, Γλωσσικά δάνεια, Ετυμολογικά, Θεσσαλονίκη, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , , | 130 Σχόλια »

Συντεχνίες, αυτές οι απαίσιες

Posted by sarant στο 19 Οκτωβρίου, 2011

 

Ίσως διαβάσατε προχτές το κείμενο που συνέγραψαν από κοινού (υποτίθεται) οι τρεις επιστολέρος, όπως είναι το ευφυέστατο παρατσούκλι που είδα στο ιστολόγιο του σκιτσογράφου Σ. Δερβενιώτη (ο ίδιος σεμνά αποποιείται την πατρότητα), εννοώ την επιστολή των Λοβέρδου-Ραγκούση και Άννας Διαμαντοπούλου, που ξιφουλκούν κατά των συντεχνιών και του συντεχνιασμού.

Εμείς όμως, το έχω ξαναπεί, λεξιλογούμε· οπότε ας δούμε εδώ τη λέξη συντεχνία, να μάθουμε τουλάχιστον τι είναι αυτό το φοβερό κακό που μας έχει χτυπήσει. Η συντεχνία ήταν, λένε τα λεξικά, επαγγελματική οργάνωση κλειστή και αυτοδιοικούμενη, που αναπτύχθηκε στη Δυτική Ευρώπη κατά το Mεσαίωνα (ο ορισμός από το ΛΚΝ). Πράγματι, οι παλιές συντεχνίες ήταν οργανωμένες σαν κλειστές επαγγελματικές οργανώσεις, που συγκέντρωναν τους τεχνίτες ενός κλάδου, όπου όμως τα νέα μέλη δεν έμπαιναν αυτοδίκαια, όπως σήμερα στα συνδικάτα, αλλά έπρεπε να περάσουν από δοκιμαστική περίοδο και ίσως να δώσουν κάποιον όρκο. Στη συντεχνία δεν ήταν όλοι ίσοι· υπήρχε ο μάστορας, ο βοηθός του (ο κάλφας) και ο μαθητευόμενος (το τσιράκι). Για να γίνει ο μαθητευόμενος βοηθός και στη συνέχεια μάστορας, έπρεπε να περάσει από πολύχρονη μαθητεία και, εννοείται, τα «μυστικά του επαγγέλματος» απαγορευόταν να διαδίδονται παραέξω. Άλλωστε, το κίνημα των μασόνων (επίτηδες το λέω έτσι) ξεκίνησε, θαρρώ, από κλειστές συντεχνίες μαστόρων του μεσαίωνα· τέκτονες, παναπεί μάστορες της οικοδομικής τέχνης -άλλωστε, maçon στα γαλλικά είναι και σήμερα ο χτίστης.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Απορίες, Επικαιρότητα, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , , | 72 Σχόλια »