Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘ΔΕΘ’

Τα ντάτα και τα μαντάτα

Posted by sarant στο 15 Σεπτεμβρίου, 2021

Από τις πολλές εξαγγελίες και τα νέα μέτρα που περιείχε η ομιλία του πρωθυπουργού τις προάλλες στη ΔΕΘ εκείνη που συζητήθηκε περισσότερο στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ήταν, κατά πάσα πιθανότητα, η εξαγγελία ότι όσοι έφηβοι ηλικίας 15-17 ετών εμβολιαστούν θα πάρουν, ως επιβράβευση, ή ως κίνητρο, «50 γκιγκαμπάιτ δωρεάν ντάτα στο κινητό τους».

Το γράφω ελληνικά, ντάτα, όχι μόνο επειδή γενικά μού αρέσει να χρησιμοποιώ το ελληνικό αλφάβητο, αλλά και για να φανεί ο τρόπος που πρόφερε ο πρωθυπουργός τη λέξη, ενώ αν έγραφα data δεν θα ήταν αμέσως προφανές, αφού υπάρχουν πάνω από μία αποδεκτές προφορές της αγγλικής λέξης, όπως θα δούμε παρακάτω.

Αν θέλετε και το στιγμιότυπο, μπορείτε να το δείτε/ακούσετε εδώ.

Στο Τουίτερ η εξαγγελία αυτή σχολιάστηκε πολύ, κυρίως σε πνεύμα διακωμώδησης. Και, πάνω από μία φορά, τα πρωθυπουργικά ντάτα, συνδυάστηκαν με τα μαντάτα, όπως σε αυτό το τουίτ που βλέπετε εδώ, που κάθε αλλο παρά το μοναδικό ήταν. Άλλος έγραψε «δώσε και σε μένα data / για ν’ ακούσεις τα μαντάτα» κι άλλος «θα πάρετε κι επίδομα 50 γίγα data / να ‘χετε να μαθαίνετε τα θλιβερά μαντάτα».

Φυσικά, στο τουίτ της εικόνας παρωδείται η αρχή του Ερωτόκριτου (εννοώ του τραγουδιού, όχι του ίδιου του έργου, που αρχίζει «Του κύκλου τα γυρίσματα»). Και παρόλο που όλοι σχεδόν οι σχολιαστές στο Τουίτερ και στο Φέισμπουκ έγραψαν data, είναι φανερό ότι προφέρουν «ντάτα».

Και καλά κάνουν, διότι έτσι προφέρεται η λέξη στα ελληνικά. Όταν μιλάμε αγγλικά, μπορεί να την προφέρουμε «ντέιτα» μια και αυτή είναι η συχνότερη αγγλική προφορά. Αλλά στα ελληνικά, οταν μιλάμε όχι για δεδομένα γενικώς, αλλά για όγκο κατανάλωσης δεδομένων σε κινητή τηλεφωνία, τότε λεμε «ντάτα» -θυμάμαι μάλιστα μια ραδιοφωνική διαφήμιση που, για να παινέψει τα απεριόριστα δεδομένα που πρόσφερε μια εταιρεία στα συμβόλαιά της, έβαζε τον εκφωνητή να διαβάζει το ντα-τα-τα-τα σαν να ήταν ριπή αυτόματου όπλου.

Η αγγλική λέξη data έχει λατινική προέλευση. Είναι ο πληθυντικός του datum, που είναι μετοχή παρακειμένου, στο ουδέτερο γένος, του ρήματος dare = δίνω, «αυτό που έχει δοθεί», αντιστοιχεί δηλ. ακριβώς με το δικό μας «δεδομένο» Ως ουσιαστικό, στα λατινικά, σήμαινε «δώρο», π.χ. Quia non suppetunt dictis data, διότι τα δώρα του δεν ταιριάζουν με τα λόγια του.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Διαδίκτυο, Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , , | 146 Σχόλια »

Στήσιμο ξένου περιπτέρου (εις μνήμην Καρόλου Τσίζεκ)

Posted by sarant στο 14 Δεκεμβρίου, 2014

Συμπληρώνεται σήμερα ένας χρόνος από τον θάνατο του Κάρολου Τσίζεκ (1929-2013). Ο Τσίζεκ, γεννημένος στη Μπρέσια από Τσέχους γονείς, έζησε από το 1929 στη Θεσσαλονίκη και ήταν από τις εμβληματικές πνευματικές μορφές της -ζωγράφο θα τον λέγαμε αν θέλαμε να τον χαρακτηρίσουμε με μια λέξη. Το αφήγημα που παραθέτω σήμερα, που το πληκτρολόγησε η φίλη Μαρία, περιλαμβάνεται στη συλλογή Η λιμνοθάλασσα της Γεωργικής Σχολής και άλλες αφηγήσεις (Κίχλη 2013).

Επειδή εδώ λεξιλογούμε, να πούμε ότι η λέξη «τσίμπουλκα», όπως είναι στα τσέχικα το κρεμμυδάκι, είναι ομόρριζη με το γαλλ. ciboulette, το ιταλ. cipolla, το ισπανικό cebolla, το γερμ. Zwiebel. Όλα ανάγονται στο λατιν. cepa. Περισσότερα όμως για τα κρεμμύδια, σε παλιό μας άρθρο.

ΣΤΗΣΙΜΟ ΞΕΝΟΥ ΠΕΡΙΠΤΕΡΟΥ

Τσίζεκ 3Τσίμπουλκα στα τσέχικα σημαίνει κρεμμυδάκι ή και Κρεμμυδάκης, αν πρόκειται για επώνυμο. Για τα ελληνικά αυτιά ωστόσο το επώνυμο αυτό ηχούσε Τσιμπούκας. Κι έτσι φωνάζαμε αυτόν που το είχε οι λίγοι ντόπιοι που δουλεύαμε στο στήσιμο του ξένου περιπτέρου στη Διεθνή Έκθεση Θεσσαλονίκης. Η παρερμηνεία οφειλόταν κατά μεγάλο μέρος και στη συνήθειά του να καπνίζει πίπα. Ο Τσίμπουλκα ή Τσιμπούκας ήταν ένας πρόσχαρος γέρος Τσέχος μαραγκός. Με την ευκαιρία του ερχομού του στην πόλη των αδελφών ιεραποστόλων Κυρίλλου και Μεθοδίου, λαχταρούσε να επισκεφθεί το Άγιον Όρος. Εκτός από αυτό, υπέφερε από δυσκοιλιότητα. Όταν τελικά η εκδρομή στο Άγιον Όρος ματαιώθηκε, έδειχνε απαρηγόρητος. Ήταν το όνειρο της ζωής του. Όσο για τη δυσκοιλιότητα, του έδωσαν καθαρτικό. Την επομένη, όταν συνάδελφοί του τον ρωτούσαν περιπαιχτικά, αλλά χωρίς κακία: «Τσίμπουλκο» (κλητική του Τσίμπουλκα), «πώς πάει ο κωλαρίκος σου;» εκείνος απαντούσε περιχαρής: «Νάιλον!» εννοώντας «φίνα». Και σήκωνε το χέρι με τον δείκτη και τον αντίχειρα να σχηματίζουν κύκλο και τα υπόλοιπα τρία δάχτυλα σε σχήμα βεντάγιας στον αέρα.

Για το προσωπικό των ξένων περιπτέρων η Διεθνής Έκθεση διοργάνωνε πότε πότε εκδρομές, ιδίως στους αρχαιολογικούς χώρους και τη Χαλκιδική. Τη δεκαετία του ΄50, στην οποία αναφέρομαι, το οδικό δίκτυο της χερσονήσου ήταν υποτυπώδες. Αυτό προσέδιδε μια πρωτόγνωρη και σχεδόν εξωτική γοητεία στις ακρογιαλιές της, που άρεζαν ιδιαίτερα στον διευθυντή Δαμιανό Γαλαζούδη. Όμως οι σχετικές ανακοινώσεις, με μεγάλη μου δυσφορία (δούλευα στο περίπτερο σαν διερμηνέας και μεταφραστής), καταχωνιάζονταν ανεξήγητα στα συρτάρια της διεύθυνσης του περιπτέρου. Κάποιος απ’ το προσωπικό μου εξήγησε, τελικά το λόγο: «Οι διευθυντές δεν θέλουν τις εκδρομές. Φοβούνται μήπως κάποιος από μας το σκάσει και βρουν το μπελά τους. Μην επιμένετε, κύριε Τσίζεκ, να μας ενημερώνετε, θα μπλεχτείτε άσχημα».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Διηγήματα, Εις μνήμην, Θεσσαλονίκη, Πεζογραφία | Με ετικέτα: , , , | 135 Σχόλια »

Το ιπτάμενο παπούτσι και τα φρασεολογικά του

Posted by sarant στο 13 Σεπτεμβρίου, 2010

Τη μέρα που εκείνος ο ιρακινός δημοσιογράφος πέταξε το παπούτσι του στον Τζορτζ Μπους, είχα σκεφτεί πως ήταν θέμα χρόνου το να βρει μιμητές. Κι έτσι προχτές, ένας ακτινολόγος στο επάγγελμα «πατριώτης ακτιβιστής», παρόλο που οι περισσότεροι ομοϊδεάτες του αποστρέφονται τους μουσουλμάνους σαν ο διάολος το λιβάνι, ευχαρίστως εισήγαγε στη χώρα μας το αραβικό αυτό έθιμο (αν και σε συνεννόηση με ξένα τηλεοπτικά κανάλια όπως άκουσα). Πάντως, το έθιμο δεν αποκλείεται να εδραιωθεί, διότι βέβαια, αν είναι να ρίξεις κάτι στον σημερινό ή στον προηγούμενο υπουργό ή πρωθυπουργό, το παπούτσι είναι απείρως πρακτικότερο από άλλα αντικείμενα που θα μπορούσαν να παίξουν το ρόλο του συμβολικού βλήματος: το κινητό π.χ. είναι ακριβό και καταστρέφεται, γιαούρτια και τούρτες φαίνονται πολύ, και γενικά ό,τι μεταφέρει κανείς στα χέρια μπορεί να αφαιρεθεί σε σωματική έρευνα –ενώ το παπούτσι όχι (αλλά ας μην τους δίνω ιδέες…)

Όμως εδώ δεν πολιτικολογούμε, ούτε ασχολιόμαστε με την ακτιβιστική βαλλιστική, αλλά λεξιλογούμε –κι έτσι θα ασχοληθούμε λίγο με τα γλωσσικά και τα φρασεολογικά του παπουτσιού. Λίγο, γιατί το θέμα είναι τεράστιο.

Καταρχάς, η ίδια η λέξη παπούτσι είναι δάνειο, από τα τουρκικά (papuç, pabuç), με περσική την αρχή. Από παλιά παίρναμε λέξεις σχετικές με την υπόδηση από τους εξ ανατολών γείτονες και ειδικά από τους Πέρσες: τα τζαγγία, που τα φορούσαν και οι βυζαντινοί αυτοκράτορες, και που έδωσαν αργότερα τον τσαγκάρη, περσικής αρχής είναι. Όμως, στην ελληνική γλώσσα το παπούτσι καθιερώθηκε για οποιοδήποτε υπόδημα, έγινε γενικός όρος (ή να πω γένιος ως απόδοση του generic για να μην καταλάβετε; ), ενώ τα ξαδερφάκια του σε άλλες γλώσσες, π.χ. το γαλλικό babouche (αυτοί το πήραν από τους άραβες κι έτσι το αρχικό p μετατράπηκε σε b επειδή οι άραβες δεν ξεκινάνε λέξεις από p) δηλώνουν ένα συγκεκριμένο είδος παπουτσιού, σαν παντούφλα ή πασούμι.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Ετυμολογικά, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , , , | 150 Σχόλια »