Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Δεξιά’

Δεξιά και ακροδεξιά

Posted by sarant στο 4 Μαρτίου, 2019

Το άρθρο που θα διαβάσετε σήμερα δημοσιεύτηκε χτες, πρώτη Κυριακή του μήνα, στη μηνιαία στήλη μου στα Ενθέματα της κυριακάτικης Αυγής. Οι ισχυρομνήμονες αναγνώστες θα αναγνωρίσουν ότι περίπου το μισό άρθρο είναι παρμένο από παλιότερο άρθρο που είχαμε δημοσιεύσει στο ιστολόγιο (αλλά δεν είχε δημοσιευτεί στην εφημερίδα). Σημειώνω επίσης ότι στο ιστολόγιο έχουμε ήδη δημοσιεύσει άρθρο για τα λεξιλογικά της Αριστεράς, οπότε μας μένει μόνο το Κέντρο.

Δεξιά και ακροδεξιά

Στις ευρωπαϊκές εκλογές, στις 26 Μαΐου, αναμένεται σε πολλές χώρες της Ευρώπης σημαντική -και ανησυχητική- ενίσχυση των ακροδεξιών κομμάτων. Σε άλλες σελίδες της Αυγής θα έχετε διαβάσει για την πολιτική διάσταση του θέματος· στη δική μας στήλη λεξιλογούμε, οπότε θα λεξιλογήσουμε σήμερα για τη δεξιά και την ακροδεξιά.

Και αφού λεξιλογούμε, θα εξετάσουμε τις λέξεις απ’ όλες τους τις πτυχές και όχι μόνο τις πολιτικές· διότι, αν η ακροδεξιά χρησιμοποιείται μόνο στην πολιτική ορολογία, το επίθετο “δεξιός” έχει βέβαια και πολλές άλλες σημασίες.

Η λέξη «δεξιός» είναι αρχαία, μάλιστα ήδη μυκηναϊκή. Πιθανώς να έχει απώτερη ετυμολογική σχέση με το «δέχομαι». Για τους περισσότερους ανθρώπους το δεξί χέρι είναι το πιο ικανό, και αυτή η διαφορά καθόρισε από πολύ παλιά τη μοίρα της λέξης “δεξιός”, που από τ’ αρχαία χρόνια πήρε μια σειρά θετικές σημασίες

Έτσι, ήδη από την αρχαιότητα, δεξιός σήμαινε και «επιδέξιος» ή «σωστός» ή «καλοφτιαγμένος» (π.χ. «Ευριπίδου δράμα δεξιώτατον»), ενώ επίσης πήρε τη σημασία «ευνοϊκός» στην οιωνοσκοπία. Αντίθετα, όπως ξέρουμε, η αριστερή πλευρά θεωρήθηκε δυσοίωνη και γι’ αυτό για να ονοματιστεί χρησιμοποιήθηκαν ευφημισμοί, όπως «ευώνυμος» -αλλά και το «αριστερός» ευφημισμός είναι, παράγωγο του «άριστος».

Στις διαλέκτους σώζεται η αρχαία σημασία αφού “δέξιος” είναι ο ικανός, ο επιδέξιος που λέμε, αλλά και στην κοινή γλώσσα ονομάζουμε “δεξιότητες” τις ικανότητες που έχει αποκτήσει ή πρέπει να διαθέτει κάποιος. Και όποιος δεν είναι ικανός, είναι αδέξιος. (Έφυγαν οι δεξιοί και ήρθαν οι αδέξιοι, ήταν μια εξυπνακίστικη ατάκα το 1981). Στη συνθηματική γλώσσα των μαστόρων του 19ου αιώνα, δέξος ήταν ο Έλληνας και ζέρβος ο Τούρκος.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in Ιστορίες λέξεων, Πολιτική, Συγκριτικά γλωσσικά | Με ετικέτα: , , , | 196 Σχόλια »

Παλαιά και νέα δεξιά

Posted by sarant στο 16 Μαΐου, 2016

Πριν από μερικές μέρες ιδρύθηκε ένα νέο πολιτικό κόμμα, το τρίτο που βλέπει το φως μετά τις εκλογές της 25ης Σεπτεμβρίου -είχαν προηγηθεί η Εθνική Ενότητα των Μπαλτάκου-Καρατζαφέρη και η Πλεύση Ελευθερίας της Ζωής Κωνσταντοπούλου. Αυτή η πρόσκαιρη ισορροπία αριστεράς-δεξιάς στις μετεκλογικές ιδρύσεις δεν υπάρχει πια και η πλάστιγγα έγειρε αποφασιστικά προς τα δεξιά, αφού το νεοπαγές κόμμα όχι μόνο είναι δεξιό αλλά και φαίνεται: ο τίτλος του είναι Νέα Δεξιά, ιδρυτής του δε ο Φαήλος Κρανιδιώτης, παλιό εξέχον στέλεχος του ακροδεξιού-εθνικιστικού Δικτύου 21 και πρώην πρωτοπαλίκαρο του Αντώνη Σαμαρά.

Είναι και φαίνεται δεξιό το νέο κόμμα, και το φωνάζει. Σε κείμενο που δημοσίευσε στο Φέισμπουκ ο Φ. Κρανιδιώτης έγραψε, ανάμεσα σε άλλα, ότι «Η Δεξιά δεν μπορεί να είναι μόνο κατ’ όνομα ή με συνθετικά που την ακυρώνουν», εννοώντας μάλλον τον όρο «κεντροδεξιά».

Αν δεν με απατά η μνήμη μου, με εξαίρεση την Πατριωτική Δεξιά του καταδικασμένου για εκβιασμούς εκδότη Γρηγόρη Μιχαλόπουλου, που πήρε μέρος στις εκλογές του 1985 και απέσπασε μόλις 177 ψήφους, ποτέ ως τώρα δεν είχαμε στη χώρα μας κόμμα που να περιέχει τη λέξη «Δεξιά» στον τίτλο του, ενώ πάρα πολλά ήταν τα κόμματα που ο τίτλος τους είχε τη λέξη «Αριστερά» ή «Κέντρο» ή κάποιο παράγωγο. Βέβαια, η επιλογή του τίτλου δεν αποσκοπεί μόνο στο να διατρανώσει χωρίς αναστολές την ιδεολογική τοποθέτηση του νέου κόμματος, αλλά επίσης (ίσως και περισσότερο) στο να έχει το ίδιο ακρώνυμο (Ν.Δ.) με τη Νέα Δημοκρατία, από την οποία διαγράφτηκε πρόσφατα για ακραίες τοποθετήσεις ο ιδρυτής της Νέας Δεξιάς.

(Για να κάνω μια παρένθεση: αναρωτιέμαι αν υπάρχει κοπιράιτ στα ακρώνυμα, κι αν θα γίνει δεκτός ο τίτλος του νέου κόμματος. Η αλήθεια είναι πως αν κάποιος επιχειρούσε να ιδρύσει ένα ΚΚΕ (Κοινωνιστικό Κίνημα Ελλήνων) ή ένα ΠΑΣΟΚ (Προοδευτικό Αγωνιστικό Σοσιαλιστικό Οικολογικό Κόμμα), η ονομασία μάλλον δεν θα γινόταν δεκτή, αλλά στην προκειμένη περίπτωση των Ν.Δ. η προσπάθεια απομίμησης δεν είναι τόσο σαφής, ιδίως αν το νέο κόμμα δεν εμφανίσει ακρώνυμο).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Ιστορίες λέξεων, Πολιτική | Με ετικέτα: , , , | 285 Σχόλια »

Η καρδιά χτυπάει αριστερά

Posted by sarant στο 3 Ιουνίου, 2013

Το άρθρο που ακολουθεί δημοσιεύτηκε χτες, Κυριακή 2 Ιουνίου, στα Ενθέματα της κυριακάτικης Αυγής, στη στήλη «Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία. Η εικόνα που συνοδεύει το άρθρο είναι επίσης από εκεί. Το άρθρο ανεβαίνει με αυτόματο πιλότο, αφού σήμερα βρίσκομαι στα Γιάννενα (όπου το βράδυ στις 9 θα γίνει και μια εκδήλωση παρουσίασης), και ίσως να μη μπορέσω να πάρω μέρος στη συζήτηση.

sarantakos chagall

Μαρκ Σαγκάλ, Επανάσταση (1937, λεπτομέρεια)

Στο προηγούμενο, πασχαλινό μας άρθρο είχαμε λεξιλογήσει γύρω από το κόκκινο χρώμα, οπότε ταιριάζει τώρα να εξετάσουμε τα λεξιλογικά της αριστεράς, της πολιτικής παράταξης εννοώ. Αμέσως βλέπουμε την πρώτη ιδιαιτερότητα του όρου: η Αριστερά, σαν λέξη, διατηρεί την καθαρευουσιάνικη κατάληξή της· κι ενώ το θηλυκό του επιθέτου «αριστερός» είναι «αριστερή», και λέμε, π.χ., για αριστερή πολιτική, αριστερή συμμαχία ή αριστερή συσπείρωση, όταν έχουμε το ουσιαστικοποιημένο επίθετο και θέλουμε να αναφερθούμε στην παράταξη, τότε υιοθετούμε τον καθαρεύοντα τύπο, η Αριστερά, και κανείς ποτέ δεν διανοήθηκε να πει «η Αριστερή», με εξαίρεση μερικούς αντίθετους που ειρωνεύονται, όχι και πολύ πρωτότυπα, τη χρήση δημοτικών τύπων (αλλά η σχέση Αριστεράς και γλώσσας είναι ένα άλλο ενδιαφέρον ζήτημα που αξίζει χωριστό άρθρο).

Μπορεί σαν έννοια η Αριστερά να είναι συνυφασμένη με το αίτημα της ισότητας και της κοινωνικής δικαιοσύνης, της προόδου και της αλληλεγγύης, ωστόσο λεξιλογικά κι ετυμολογικά είναι φορτωμένη με πανάρχαιες προκαταλήψεις, αφού το αριστερό χέρι είναι για τους περισσότερους λιγότερο ικανό από το δεξί, κι έτσι απ’ την αρχή του χρόνου η δεξιά πλευρά συνδέθηκε με την εύνοια της τύχης και την ικανότητα και η αριστερή πλευρά με την ανικανότητα και την κακοτυχία· στην αρχαιοελληνική οιωνοσκοπία, θεωριόταν κακό σημάδι όταν τα πουλιά πετούσαν προς τ’ αριστερά του μάντη, κάτι που εδραίωσε τον δυσοίωνο χαρακτήρα της αριστερής πλευράς. Ακόμα και οι λέξεις που δήλωναν την αριστερή πλευρά ήταν γρουσούζικες, και για να μετριαστεί το κακό επινοήθηκαν ευφημισμοί. Θα θυμόμαστε από τα σχολικά μας χρόνια ότι στα αρχαία υπήρχε η λέξη «ευώνυμος» για την αριστερή πλευρά, κατά λέξη «με καλό όνομα», χαρακτηριστικό παράδειγμα ευφημισμού, αλλά και η ίδια η λέξη «αριστερός» ευφημιστική είναι, αφού παράγεται από το άριστος. Ενδεικτική είναι η σημασιακή μετατόπιση της λέξης «σκαιός». Σκαιός αρχικά ήταν ο αριστερός και ο αριστερόχειρας, και μετά ο αδέξιος, ο απαίδευτος και ο δυσοίωνος, ενώ σήμερα είναι ο τραχύς, ο απότομος, ο βάναυσος (π.χ. μου φέρθηκε σκαιά).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αριστερά, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Συγκριτικά γλωσσικά | Με ετικέτα: , , , | 150 Σχόλια »