Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Δημ. Λουκάτος’

Το κάψιμο του Ιούδα, φροντιστήριο ρατσισμού (του Πάνου Ζέρβα)

Posted by sarant στο 13 Απρίλιος, 2017

Διαβάζω ότι σε διάφορες περιοχές της χώρας θα τελεστεί και φέτος ένα απεχθές (κατά τη γνώμη μου) έθιμο, το λεγόμενο «κάψιμο του Ιούδα» ή «κάψιμο του Εβραίου», ας πούμε στην Ερμιόνη, στην Άρτα, στο Λεβίδι, στην Κρήτη. Αλλού αυτό γίνεται ανήμερα του Πάσχα, αλλού τη Μεγάλη Παρασκευή ή το Μέγα Σάββατο. Το έθιμο είναι βεβαίως παλιό, αλλά πολλές φορές είχε ατονήσει και είχε σταματήσει να γίνεται, αναβίωσε δε σχετικά πρόσφατα (στην Ερμιόνη, ας πούμε, αναβίωσε το 1971 όπως διαβάζω σε ιστοσελίδα της δημοτικής αρχής).

Η Εκκλησία της Ελλάδος είχε καταδικάσει το έθιμο με αλλεπάλληλες εγκυκλίους αλλά σε μακρινές εποχές -το 1891, το 1910 ή το 1918, αλλά όχι πιο πρόσφατα. Κορυφαίοι λαογράφοι, όπως ο αείμνηστος Δημ. Λουκάτος, το έχουν αποδοκιμάσει και έχουν συμφωνήσει να μη γίνεται πια, μετά το Ολοκαύτωμα (γράφω μακριά από τα χαρτιά μου κι έτσι δεν έχω το ακριβές παράθεμα).

Θα μου πείτε, είναι έθιμο. Αλλά δεν είναι όλα τα έθιμα αυτομάτως αποδεκτά. Υπάρχουν έθιμα που, με τα σημερινά μέτρα, κρίνονται αναχρονιστικά, βλακώδη, υποτιμητικά για την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, εγκληματικά: η βεντέτα, η έκθεση των ματωμένων σεντονιών μετά την πρώτη νύχτα του γάμου, η δημόσια διαπόμπευση ή ο λιθοβολισμός των μοιχών -η κλειτοριδεκτομή αν πάμε και σε άλλους τόπους. Και το κάψιμο του Εβραίου σε αυτήν την κατηγορία εμπίπτει. Ούτε «διορθώνεται» το έθιμο αν το εκσυγχρονίσουμε και το βαφτίσουμε «κάψιμο του τζιχαντιστή Ιούδα» όπως διάβασα πως έγινε πέρσι σε κάποιο κρητικό χωριό.

Αναδημοσιεύω λοιπόν ένα άρθρο του Πάνου Ζέρβα, αρχικά δημοσιευμένο στην… αείμνηστη Καλύβα και στη συνέχεια στο καινούργιο του ιστολόγιο. Βέβαια, πρόκειται για φωνή βοώντος εν τη ερήμω. Είναι πολλά τα λεφτά κι έτσι κατά πάσα πιθανότητα το φροντιστήριο ρατσισμού θα συνεχίσει να περνάει το άθλιο μήνυμά του και να δηλητηριάζει τις ψυχές…

H φωτογραφία, κι αυτή του Πάνου, προέρχεται από κάποιον Ιούδα της Χαλκιδικής.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Advertisements

Posted in Αναδημοσιεύσεις, Λαογραφία, Πασχαλινά, Ρατσισμός | Με ετικέτα: , , , , , | 197 Σχόλια »

Τα φρασεολογικά της Μεγαλοβδομάδας

Posted by sarant στο 29 Απρίλιος, 2016

Και το σημερινό άρθρο είναι επανάληψη ανάλογων άρθρων που έχουν δημοσιευτεί προηγούμενες χρονιές, με κάποια αναδιάταξη, προσθήκες και επικαιροποίηση του υλικού. Μια αρκετά συντομευμένη μορφή του άρθρου, θα δημοσιευτεί στο πασχαλινό φύλλο της Αυγής, το οποίο θα κυκλοφορήσει αύριο. Συνήθως, τα άρθρα αυτά τα δημοσιεύω στο ιστολόγιο μετά τη δημοσίευση στην εφημερίδα, αλλά σήμερα, εξαιτίας του ειδικού περιεχομένου θα κάνω μιαν εξαίρεση.

Μια και το φέρνει φέτος η σύμπτωση να γράψω στο πασχαλιάτικο φύλλο, σκέφτηκα, μέρα που είναι, να μην παρακολουθήσω την πολιτική επικαιρότητα, αλλά να μείνω στο κλίμα των ημερών. Το 2010 που είχε συμβεί κάτι ανάλογο, είχα εξετάσει τις λέξεις του Πάσχα, οπότε για να μην επαναλαμβάνομαι είπα σήμερα να φρασεολογήσω, δηλαδή να δούμε μερικές φράσεις που μπήκαν στη φρασεολογία μας από τις λειτουργίες της Μεγάλης Εβδομάδας.

Όπως γράφει στο άρθρο του «Οι ακολουθίες της Μεγ. Εβδομάδας και η επίδρασή τους στη νεοελληνική γλώσσα» ο Δημ. Λουκάτος:

Τα δώδεκα Ευαγγέλια και τα τροπάρια που ψάλλονται τη Μ. Εβδομάδα στην εκκλησία, έδωκαν στο λαό μας πολύ υλικό να πλουτίσει το λεξικό του. Είναι γνωστό πως ο κόσμος θέλει συχνά να λογιωτατίζει με αρχαϊκότερα ρητά, είτε για να στολίσει τις κουβέντες του, είτε για να τούς δώσει μεγαλύτερο κύρος. Και δανείζεται τότε λέξεις ή φράσεις ολόκληρες από κείμενα γνωστά, που έχουν πάρει κάποια επίσημη θέση στη συνείδησή του και που τα θεωρεί, χωρίς αμφιβολία, σοφά.

Ο λαός μας, ιδίως στα χρόνια της σκλαβιάς του, έζησε πολύ μέσα στο περιβάλλον της εκκλησίας και του εντυπώθηκε βαθιά κάθε τι που του διηγήθηκαν τα βιβλία της, τα Ευαγγέλια κι οι Υμνωδίες. Η φρασεολογία τους, πλαισιωμένη από θρησκόληπτο μυστικισμό, έπαιρνε την αίγλη μιας ανώτερης γλώσσας, θεόπνευστης και σοφής. Έτσι, ο λαός μεταχειριζόταν στις συζητήσεις του φράσεις και λέξεις εκκλησιαστικές, που του έκαναν ρητορικότερη την ομιλία, έστω κι αν δεν καταλάβαινε πολλές φορές τη σημασία τους. Τις χρησιμοποίησε στην αρχή σα για να παίξει ή να δείξει κάποια εγκυκλοπαιδική κατάρτιση στους άλλους. Μα σιγά-σιγά, οι ξένες αυτές έννοιες αφομοιώθηκαν κι έγιναν μέλη οργανικά της νεοελληνικής γλώσσας.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επαναλήψεις, Εκκλησία, Πασχαλινά, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , | 302 Σχόλια »

Ερωτήσεις και απαντήσεις

Posted by sarant στο 25 Ιουνίου, 2015

Ένας καλός φίλος του ιστολογίου (που γνωριζόμαστε όμως από αρκετά παλιότερα, και στην ‘πραγματική ζωή’) μου έστειλε χτες ένα ηλεμήνυμα και μου έκανε την εξής ερώτηση:

«και θάναι ντάλα μεσημέρι» – Πόθεν; [Είναι λακωνικός ο φίλος μου]

Του απάντησα, μάλλον λακωνικά κι εγώ:

Ο Κώστας Λουλές, ηγετικό στέλεχος του ΚΚΕ, είχε πει στη Βουλή, το 1978 περίπου, «Η Εθνική Αντίσταση θα αναγνωριστεί και θα είναι ντάλα μεσημέρι».
Αν προϋπήρχε η έκφραση δεν το ξέρω, αλλά αυτός την έκανε γνωστή.

Συμβαίνει συχνά να μου κάνουν ερωτήσεις, για γλωσσικά κυρίως θέματα, είτε γνωστοί είτε άγνωστοι, άλλοτε με ηλεμήνυμα κι άλλοτε στο Φέισμπουκ (κάποτε και σε σχόλια στο ιστολόγιο, είτε στο About είτε στο άρθρο της ημέρας). Όταν μπορώ απαντάω, όπως μπορώ, αλλά συνήθως δεν προλαβαίνω να το κοιτάξω σε βάθος το θέμα. Μια φορά στο τόσο, κρατάω σε ένα αρχείο την ερώτηση και την απάντηση, μήπως και έχει ενδιαφέρον να ξαναδώ το θέμα ή να το αναπτύξω σε άρθρο στο ιστολόγιο.

Σήμερα, με αφορμή την ερώτηση του καλού φίλου, σκέφτηκα ότι θα ήταν ωραίο να βλέπουν κι άλλοι την απάντηση, όχι για να μάθουν αλλά κυρίως γιατί μπορεί να έχουν κάτι να προσθέσουν -οπότε σκάλισα το αρχείο με τις ερωτήσεις (σας) και τις απαντήσεις (μου) και είπα να βάλω στο σημερινό άρθρο κάποιες από τις ερωτήσεις που μου γίνονται και τις απαντήσεις που δίνω. Θα μου πείτε, εδώ ο κόσμος καίγεται. Και συμφωνώ. Όμως, όταν η επικαιρότητα τρέχει ο καλύτερος τρόπος να την αντιμετωπίσεις είναι ένα άρθρο ανεπίκαιρο, ελπίζοντας ότι ως αύριο θα έχει κατακάτσει η σκόνη και θα ξέρεις τι να σχολιάσεις. Και βέβαια, κάθε συμπλήρωση καλοδεχούμενη.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Απορίες, Γενικά γλωσσικά, Μεταμπλόγκειν | Με ετικέτα: , | 148 Σχόλια »

Χρόνια πολλά, Άννα!

Posted by sarant στο 9 Δεκέμβριος, 2014

Σήμερα είναι 9 Δεκεμβρίου, της Αγίας Άννης, γιορτάζουν λοιπόν οι Άννες, με πρώτη και καλύτερη την κόρη μου, οπότε σκέφτηκα πως δεν θα ήταν παράταιρο να τους κάνει το ιστολόγιο ένα δώρο, δηλαδή να αφιερώσει ένα άρθρο στο όνομά τους, μια συνήθεια που την ξεκίνησα πέρυσι και τη συνεχίζω σε αραιά διαστήματα (π.χ. άρθρο για την Κατερίνα).

Η Άννα είναι αρκετά διαδεδομένο όνομα, αλλά δεν είναι από τα δημοφιλέστερα γυναικεία ονόματα, τουλάχιστον αν πιστέψουμε την έρευνα του Χ. Φουνταλή, που μου φαίνεται αξιόπιστη. Ομολογώ πάντως ότι δοκίμασα έκπληξη: ήξερα ότι η Άννα δεν είναι στα τρία συχνότερα ονόματα (Μαρία-Ελένη-Κατερίνα, όπως έχουμε και άλλοτε αναφέρει) αλλά δεν περίμενα να έρχεται μόλις στην 15η θέση της κατάταξης. Πάντως, όπως θα δούμε παρακάτω, σε έναν τομέα το όνομα Άννα υπερτερεί αισθητά.

Η Άννα είναι όνομα χριστιανικό, εβραϊκής προέλευσης. Σύμφωνα με τη χριστιανική παράδοση, Άννα ήταν η μητέρα της Παναγίας (και Ιωακείμ ο πατέρας της). Στα εβραϊκά, Hannah που σήμαινε «εύνοια, χάρη» (άρα Χαρούλα η Άννα). Από τα εβραϊκά πέρασε στα ελληνικά, αρχικά με δασεία, αλλά επειδή ο ξεπεσμός του έθνους είχε αρχίσει από νωρίς (δεν διάβαζαν και Γιανναρά, βλέπεις) η δασεία γρήγορα χάθηκε κι έτσι παλιότερα γραφόταν με ψιλή. Από τα ελληνικά πέρασε και στις άλλες ευρωπαϊκές γλώσσες όπου επίσης είναι αρκετά διαδεδομένο, αν και βρίσκεται σε υποχώρηση (π.χ. στις ΗΠΑ το Ann(e) ήταν το δεύτερο συχνότερο όνομα στα τέλη του 19ου αιώνα, ενώ σήμερα στις ονοματοδοσίες των κοριτσιών της Καλιφόρνιας βρίσκεται κάτω από την 50ή θέση). Οι ισπανόφωνοι βέβαια το γράφουν Ana επειδή δεν έχουν περάσει διαφωτισμό.

Αρσενικό τύπο δεν έχει η Άννα, αν και είχε στα εβραϊκά -θα θυμάστε τον Άννα από το Ευαγγέλιο που έστειλε δεμένο τον Ιησού στον αρχιερέα Καϊάφα, κι από εκεί κληρονομήσαμε την παγιωμένη έκφραση «από τον Άννα στον Καϊάφα», που τη λέμε για να καυτηριάσουμε περιπτώσεις όπου κάποιος παραπέμπεται από τον ένα στον άλλο (αν)αρμόδιο, ιδίως για πολίτη που ταλαιπωρείται στη γραφειοκρατία των δημόσιων υπηρεσιών. Αυτός ο Άννας είναι το θηλυκό της Άννας λοιπόν, αλλά δεν έχει περάσει στα ελληνικά απ’ όσο ξέρω. Να σημειώσω ότι ο Αννίβας ετυμολογικά είναι συγγενής με την Άννα (και τον Άννα), όχι όμως και το Αννόβερο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γιουτουμπάκια, Ετυμολογικά, Ονόματα | Με ετικέτα: , , , , , | 145 Σχόλια »

Ζωή χαρισάμενη και άλλες εκφράσεις από τη Μεγαλοβδομάδα

Posted by sarant στο 17 Απρίλιος, 2014

Μια και βρισκόμαστε καταμεσίς στη Μεγάλη Εβδομάδα, ταιριάζει να ασχοληθούμε με την επίδραση της εκκλησιαστικής γλώσσας στη φρασεολογία μας. Αν κοιτάξετε μια συλλογή ιδιωματικών ή παγιωμένων εκφράσεων (π.χ. το βιβλίο μου Λόγια του αέρα, για να κάνω και ρεκλάμα), θα δείτε ότι είναι πάρα πολλές οι λαϊκές εκφράσεις που προέρχονται από την εκκλησιαστική γλώσσα, πράγμα που οφείλεται στο ότι επί αιώνες όλος ο πληθυσμός εκκλησιαζόταν ταχτικά και οπωσδήποτε μέσα στη Μεγαλοβδομάδα. Όπως γράφει ο μεγάλος λαογράφος Δημ. Λουκάτος, στο άρθρο του «Οι ακολουθίες της Μεγ. Εβδομάδας και η επίδρασή τους στη νεοελληνική γλώσσα», από το οποίο αντλώ αρκετά στοιχεία του άρθρου μου:

Τα δώδεκα Ευαγγέλια και τα τροπάρια που ψάλλονται τη Μ. Εβδομάδα στην εκκλησία, έδωκαν στο λαό μας πολύ υλικό να πλουτίσει το λεξικό του. Είναι γνωστό πως ο κόσμος θέλει συχνά να λογιωτατίζει με αρχαϊκότερα ρητά, είτε για να στολίσει τις κουβέντες του, είτε για να τούς δώσει μεγαλύτερο κύρος. Και δανείζεται τότε λέξεις ή φράσεις ολόκληρες από κείμενα γνωστά, που έχουν πάρει κάποια επίσημη θέση στη συνείδησή του και που τα θεωρεί, χωρίς αμφιβολία, σοφά.

Ο λαός μας, ιδίως στα χρόνια της σκλαβιάς του, έζησε πολύ μέσα στο περιβάλλον της εκκλησίας και του εντυπώθηκε βαθιά κάθε τι που του διηγήθηκαν τα βιβλία της, τα Ευαγγέλια κι οι Υμνωδίες. Η φρασεολογία τους, πλαισιωμένη από θρησκόληπτο μυστικισμό, έπαιρνε την αίγλη μιας ανώτερης γλώσσας, θεόπνευστης και σοφής. Έτσι, ο λαός μεταχειριζόταν στις συζητήσεις του φράσεις και λέξεις εκκλησιαστικές, που του έκαναν ρητορικότερη την ομιλία, έστω κι αν δεν καταλάβαινε πολλές φορές τη σημασία τους. Τις χρησιμοποίησε στην αρχή σα για να παίξει ή να δείξει κάποια εγκυκλοπαιδική κατάρτιση στους άλλους. Μα σιγά-σιγά, οι ξένες αυτές έννοιες αφομοιώθηκαν κι έγιναν μέλη οργανικά της νεοελληνικής γλώσσας.

Παράδειγμα τέτοιας έκφρασης που δημιουργήθηκε από παρανόηση είναι η έκφραση «ζει/περνάει ζωή χαρισάμενη». Γεννήθηκε από το δοξαστικό της Ανάστασης, ένα από τα γνωστότερα εκκλησιαστικά τροπάρια, που το ξέρω ακόμα κι εγώ: Χριστός Ανέστη εκ νεκρών θανάτω θάνατον πατήσας και τοις εν τοις μνήμασι ζωήν χαρισάμενος. Χάρισε ζωή σ’ αυτούς που βρίσκονται στα μνήματα. Χαρισάμενος, μετοχή του χαρίζομαι, που τότε σήμαινε «χαρίζω», αλλά σήμερα επιβιώνει με τη σημασία «μεροληπτώ υπέρ κάποιου, δείχνω εύνοια, υποχωρώ», όπως όταν λέμε π.χ. ότι κάποιος πέρασε χαριστικά τις εξετάσεις.

Όπως εξηγεί ο Δ. Λουκάτος: Χαριτωμένες, όσο και αστείες, είναι μερικές παρεξηγήσεις που έκανε ο λαός σε ορισμένες φράσεις. Δεν κατάλαβε σε πολλές την έννοιά τους, και ή τις παραμόρφωσε ή τις μεταχειρίστηκε με άλλη έννοια. (…) Ανάλογη παρεξήγηση έγινε και στη φράση «ζωή χαρισάμενη», που είναι παρμένη από το Χριστός Ανέστη. Ο λαός πρόσεξε το «ζωή» και τις δυο πρώτες συλλαβές τού «χαρισάμενος» και βιάστηκε να δώσει την εξήγηση: ζωή γεμάτη χαρά.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Εκκλησία, Πασχαλινά, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , | 124 Σχόλια »

Η καλτσοδέτα και η βουλευτίνα

Posted by sarant στο 8 Δεκέμβριος, 2011

Θα διαβάσατε ίσως ότι η βουλευτίνα του ΠΑΣΟΚ Εύα Καϊλή ζήτησε να συγκληθεί το πειθαρχικό συμβούλιο του κόμματός της και να παραπεμφθούν σ’ αυτό συνάδελφοί της βουλευτές που εκφράστηκαν υποτιμητικά για το πρόσωπό της, ιδίως δε ο βουλευτής Ξάνθης κ. Σωκρ. Ξυνίδης για τον οποίο λέγεται πως την αποκάλεσε «καλτσοδέτα» ή πως σχολίασε «σιγά την καλτσοδέτα» όταν η βουλευτίνα εξέφρασε τη διαφωνία της για το δημοψήφισμα.

Σχολιάζοντας στο ηλεΒήμα το συμβάν, η Λώρη Κέζα χαρακτήρισε «λεκτικό χούφτωμα» τις επιθέσεις κατά της κ. Καϊλή, και επικρότησε την κίνησή της να μην προσπεράσει την εναντίον της λεκτική επίθεση. Συμφωνώ γενικά με το άρθρο της και δεν έχω τίποτε να προσθέσω, πέρα ίσως από το ότι ο κ. Ξυνίδης στο προσωπικό του ιστολόγιο απάντησε (και) στο άρθρο της κ. Κέζα και κατάφερε να πει πολλά χωρίς να αρθρώσει λέξη για την καλτσοδ… ταμπακέρα. Αν είναι έτσι το νέο ήθος που φέρνουν οι νεότεροι σε ηλικία βουλευτές μας, ζήτω που καήκαμε.

Ωστόσο, στο άρθρο της Λώρης Κέζα υπάρχει κάτι που τράβηξε την προσοχή μου και μού έδωσε την ευκαιρία να ανακινήσω ένα από τα αγαπημένα μου θέματα, τα γλωσσικά μουστάκια εννοώ, αναδημοσιεύοντας ένα παλιότερο άρθρο μου, γραμμένο λίγο πριν ανοίξω το ιστολόγιο. Βέβαια, οι παλιοί θα έχετε ίσως βαρεθεί να διαβάζετε τα ίδια και τα ίδια: ζητώ συγνώμη.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γλωσσικός ερμαφροδιτισμός, Επαγγελματικά θηλυκά, Εφημεριδογραφικά, Θηλυκό γένος, Μουστάκια της Τζοκόντας | Με ετικέτα: , , , , | 143 Σχόλια »