Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Διάπλασις των Παίδων’

Ο ποιητής Γιώργος Κοτζιούλας και η Διάπλασις των Παίδων

Posted by sarant στο 13 Σεπτεμβρίου, 2015

Η Διάπλασις των Παίδων είναι το μακροβιότερο ελληνικό περιοδικό για παιδιά, αφού κόντεψε να κλείσει έναν αιώνα ζωής: άρχισε να κυκλοφορεί το 1879 και πρέπει να τερμάτισε τον βίο της λίγο πριν ή λίγο μετά το 1970. Ωστόσο, έχει (και δίκαια) συνδεθεί με τον Γρηγόριο Ξενόπουλο, ο οποίος ανέλαβε διευθυντής της από το 1896 και έμεινε στο τιμόνι του περιοδικού αρκετές δεκαετίες. Φυσικά, η Διάπλασις πρόσφερε στους αναγνώστες της την κατεστημένη εθνική ηθική διαπαιδαγώγηση, ωστόσο δεν παρέλειπε τα εκλεκτά λογοτεχνικά έργα (την πρώτη περίοδο, πολλά μυθιστορήματα του Ιουλίου Βερν μεταφράζονταν στη Διάπλαση αμέσως μετά την κυκλοφορία τους στη Γαλλία) αλλά ίσως η μεγαλύτερη προσφορά της να ήταν ότι έδινε στους συνδρομητές της την ευκαιρία να πάρουν μέρος σε μια κοινότητα φίλων όπου ο καθένας χρησιμοποιούσε ψευδώνυμο, να δοκιμάσουν την τύχη τους σε διαγωνισμούς κτλ., να ανταλλάξουν τετράδια με «Μικρά Μυστικά» και γενικά να επικοινωνήσουν με άλλους χρήστ… άλλους συνδρομητές ήθελα να γράψω, αλλά παρασύρθηκα: πράγματι, η ομοιότητα της τότε αλληλεπίδρασης με αυτήν που γίνεται σήμερα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης είναι εντυπωσιακή. Άλλωστε, ατού –και πηγή εσόδων-του περιοδικού ήταν οι χιλιάδες συνδρομητές του, και το μοντέλο της Διάπλασης το ακολούθησαν αργότερα και άλλα νεανικά περιοδικά.

Εγώ όπως είπα τη Διάπλαση την πρόλαβα στα τελευταία της, και σε αυτή την κοινότητα ελάχιστα πήρα μέρος. Θυμάμαι ότι πήρα ψευδώνυμο αλλά… δεν θυμάμαι ποιο ήταν· ωστόσο, διατηρώ στη μνήμη μου την πρώτη και μοναδική αγγελία που έστειλα: Άσπρε Αράπη, ζητώ τη φιλία σου.

Συνδρομητές της Διάπλασης ήταν ως παιδιά ή έφηβοι αρκετοί γνωστοί λογοτέχνες, όπως ο Ναπολέων Λαπαθιώτης (με το ψευδώνυμο Αιθήρ και αργότερα ως Όψιμος Κρίνος), ο Ρώμος Φιλύρας (Κορινθιακό Κύμα), ο Κλέων Παράσχος (Αφροστεφανωμένο Κύμα), ο Πέτρος Χάρης (Κυανόλευκο Λάβαρο), ο Νίκος Καββαδίας (Μικρός Ποιητής) κτλ.

Ο ποιητής Γιώργος Κοτζιούλας δεν έγινε συνδρομητής της Διάπλασης ως παιδί. Στην Πλατανούσα του νομού Ιωαννίνων, όπου γεννήθηκε, ελάχιστα έντυπα έφταναν τον μεσοπόλεμο, και πάντως όχι παιδικά περιοδικά –εφημερίδες κυρίως, στις οποίες είχε προνομιακή πρόσβαση αφού ο πατέρας του ήταν ταχυδρόμος. Ούτε και αργότερα, όταν πήγε στην Άρτα για να φοιτήσει στο γυμνάσιο [με την παλιά έννοια του όρου, που αντιστοιχεί στη σημερινή Γ’ Γυμνασίου και στο Λύκειο] δεν γράφτηκε συνδρομητής στη Διάπλαση –από τη μια δεν περίσσευαν χρήματα για τη συνδρομή, κι από την άλλη ίσως να την είχε ξεπεράσει, να είχε στραφεί σε περιοδικά για μεγάλους. Θυμάται στο αυτοβιογραφικό του Από μικρός στα γράμματα:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Μεσοπόλεμος, Μικροφιλολογικά, Περιοδικά, Ποίηση, Φιλολογία | Με ετικέτα: , , , , | 97 Σχόλια »

Ο Όψιμος Κρίνος και η πρώτη ζωή του Πλάτωνα Χαρμίδη

Posted by sarant στο 3 Νοεμβρίου, 2013

Τις Κυριακές συνηθίζουμε να βάζουμε φιλολογικά άρθρα και αφού την Πέμπτη που μας πέρασε είχαμε τα 125 χρόνια από τη γέννηση του αγαπημένου μου Ν. Λαπαθιώτη είναι επόμενο σήμερα να βάλω ένα φιλολογικό άρθρο αφιερωμένο στον Λαπαθιώτη, όπως βάζω κάθε χρόνο τέτοιες μέρες. Το άρθρο που θα διαβάσετε δημοσιεύτηκε στο τελευταίο τεύχος (αριθ. 34) του περιοδικού «Μικροφιλολογικά» της Λευκωσίας.

lapaefedrosΟι μελετητές της ζωής και του έργου του Ναπολέοντα Λαπαθιώτη ξέρουν ότι ο ποιητής ως έφηβος ήταν συνδρομητής, όπως και πολλοί άλλοι λόγιοι της εποχής του, στο περιοδικό Διάπλασις των Παίδων του Γρηγ. Ξενόπουλου και συμμετείχε στην εσωτερική ζωή του περιοδικού, με το ψευδώνυμο Αιθήρ, από το 1897 ως το 1906, δηλαδή από 9 ως 18 χρονών. (Κάποια στοιχεία για τη δραστηριότητα αυτή υπάρχουν σε παλιότερο άρθρο μου).

Λιγότερο γνωστό είναι ότι ο Λαπαθιώτης αργότερα επέστρεψε στους κύκλους των συνδρομητών του περιοδικού, με το χαρακτηριστικό ψευδώνυμο Όψιμος Κρίνος[1]. Την πληροφορία την δίνει η Αλίκη Παληοδήμου, στο άρθρο της «Χρονοβιογραφία» Λαπαθιώτη, στο αφιέρωμα του περιοδικού Διαβάζω[2] και στη συνέχεια επαναλαμβάνεται σε άλλα συγγράμματα για τον Λαπαθιώτη, χωρίς πουθενά να προσδιορίζονται η χρονική περίοδος και το περιεχόμενο της συμμετοχής του ενήλικου πια Λαπαθιώτη στο περιοδικό.

Από την άλλη πλευρά, είναι επίσης γνωστό ότι ο Λαπαθιώτης χρησιμοποίησε το ψευδώνυμο Πλάτων Χαρμίδης για να δημοσιεύσει, μεταξύ άλλων, μια σειρά από μιμήσεις γνωστών ποιητών (συμπεριλαμβανομένου… του εαυτού του) στο περιοδικό Πνευματική ζωή το 1938-39. Λέγεται, και δεν αποκλείεται να είναι σωστό, ότι μετά το «σκάνδαλο» που είχε προκαλέσει ο Λαπαθιώτης με το «άσεμνο» ποίημά του «Επεισόδιο» στη συνέντευξή του στα Νεοελληνικά Γράμματα[3], η λογοκρισία του καθεστώτος της 4ης Αυγούστου δεν του επέτρεπε να δημοσιεύσει με το όνομά του, αν και αργότερα αυτή η απαγόρευση, αν υπήρξε, άρθηκε.

Επίσης γνωστό, αν και κάπως λιγότερο, είναι ότι ο Λαπαθιώτης είχε χρησιμοποιήσει ξανά το ψευδώνυμο Πλάτων Χαρμίδης (με διεύθυνση «Αθήναι, Οδός Μεθώνης») για να πάρει μέρος στον ποιητικό διαγωνισμό του περιοδικού Πολιτισμός στα τέλη του 1921. Σε μια τυπικά λαπαθιωτική χειρονομία, ήταν επίσης… μέλος της επιτροπής που έκρινε τα ποιήματα! Το ένα ποίημα του Πλάτωνος Χαρμίδη  «Ξένοι καημοί» πήρε το δεύτερο βραβείο, ενώ το «Πέρασμα» απέσπασε έπαινο.

Αυτό που δεν είναι γνωστό ως τώρα, είναι η σχέση του «Όψιμου Κρίνου» με τον «Πλάτωνα Χαρμίδη» και με την Κύπρο· θα τα δούμε στο σημερινό σημείωμα. Αλλά, ας πάρουμε τα πράγματα με τη σειρά και ας ξεκινήσουμε με τον Όψιμο Κρίνο.

Ένα κλειδί για να χρονολογήσουμε την παρουσία του Όψιμου Κρίνου στη ζωή των συνδρομητών της Διαπλάσεως των Παίδων μας το προσφέρει η μαρτυρία του Νίκου Τουτουντζάκη, που δημοσιεύτηκε στο αφιέρωμα Λαπαθιώτη στο περιοδικό Λέξη[4], αλλά δεν έχει προσεχτεί και τόσο.

Ο Τουτουντζάκης ήταν συνδρομητής της Διαπλάσεως ως μαθητής γυμνασίου στην Ευαγγελική Σχολή Σμύρνης και αλληλογραφούσε με πολλούς άλλους συνδρομητές, ανάμεσα στους οποίους και τον Όψιμο Κρίνο. Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, βρέθηκε πρόσφυγας στην Αθήνα όπου, παρά τις δύσκολες συνθήκες, η αλληλογραφία συνεχίστηκε. Όταν κάποτε θέλησαν να γνωριστούν, ο Όψιμος Κρίνος τού έδωσε ραντεβού στο Μπάγκειον, γνωστό φιλολογικό στέκι, με την εντολή να ρωτήσει το γκαρσόνι ποιος είναι ο κ. Λαπαθιώτης.

Με βάση την πληροφορία ότι ο Όψιμος Κρίνος ήταν συνδρομητής το 1922, ανέτρεξα στο σώμα της Διαπλάσεως και μπόρεσα να καταγράψω ολόκληρη τη διαδρομή του.

Ο Όψιμος Κρίνος γράφεται συνδρομητής στη Διάπλασι στα τέλη του 1921· το ψευδώνυμό του γίνεται δεκτό στο τεύχος της 18.12.1921, με τη μνεία ότι πρόκειται για αγόρι (ένα αρχικό «α.») και ότι τα αρχικά του πραγματικού του ονόματος είναι Π.Χ. Κατά σύμπτωση, στο ίδιο τεύχος εγκρίνεται και το ψευδώνυμο «Ρίτα» που αργότερα αποκαλύφθηκε ότι ανήκει στη Μαργαρίτα Μπούμη, τη μετέπειτα γνωστή ποιήτρια Ρίτα Μπούμη-Παπά.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αναδημοσιεύσεις, Επετειακά, Λαπαθιώτης, Μικροφιλολογικά, Περιοδικά, Ποίηση, Φιλολογία, Ψευδώνυμα | Με ετικέτα: , , , , | 39 Σχόλια »

Μια δρακούλα στην κούνια μας!

Posted by sarant στο 31 Οκτωβρίου, 2011

 

Σε ένα περσινό άρθρο (χρονογράφημα θα το λέγαμε παλιότερα) της Μαριάννας Τζιαντζή στην Καθημερινή, όπου σχολιάζεται το όνομα της ηρωίδας ενός τουρκοσίριαλ, του Κισμέτ, Λάμια τη λένε, η αρθρογράφος σχολιάζει ότι «σε ένα διήγημα του Γιάννη Βλαχογιάννη, η «δρακούλα» είναι ένα μωρό που σκούζει στην κούνια του». Η διατύπωση αυτή δημιουργεί την εντύπωση ότι το μωρό ονομάστηκε δρακούλα επειδή σκούζει, και ασφαλώς θα είναι ένα πολύ στρίγγλικο μωρό που δεν θα έχει αφήσει τους γονείς του σε χλωρό κλαρί με τα κλάματά του -ή μήπως δεν είναι έτσι;

Τα νεότερα λεξικά δεν θα μας βοηθήσουν· τη λέξη δρακούλα δεν θα τη βρούμε σ’ αυτά. Θα βρούμε όμως τον δράκο· σε μια από τις πολλές σημασίες της λέξης, σύμφωνα με το λεξικό Μπαμπινιώτη, δράκος είναι «το νεογέννητο αρσενικό παιδί που έχει ανεπτυγμένη τριχοφυΐα στην πλάτη και για το οποίο πιστεύεται ότι θα γίνει αντρειωμένος όταν μεγαλώσει». Το λεξικό προσθέτει ότι αυτή η σημασία είναι παλιότερη και λαϊκή. Αλλά δεν είναι σωστή, κατά την ταπεινή μου γνώμη. Συμφωνώ ότι η τριχοφυΐα στην πλάτη και στα οπίσθια θεωριόταν ένδειξη θάρρους και δύναμης, και αυτό από τον αρχαίο μελάμπυγο έως τον χτεσινό μαλλιαρόκωλο, αλλά δεν είναι αυτός ο βασικός ορισμός της λέξης δράκος -και εν πάση περιπτώσει δεν εξηγεί τη «δρακούλα», γιατί βέβαια δρακούλα δεν είναι το κοριτσάκι με ανεπτυγμένη τριχοφυΐα στην πλάτη!

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Αντιδάνεια, Λαογραφία, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , , , | 94 Σχόλια »

Δυο μάλλον άγνωστα πρωτόλεια του Ν. Λαπαθιώτη

Posted by sarant στο 27 Φεβρουαρίου, 2011

Το περιοδικό «Διάπλασις των παίδων», έτσι όπως το διαμόρφωσε ο Γρ. Ξενόπουλος από το 1896 που το ανέλαβε, υπολόγιζε πολύ στη συμμετοχή των συνδρομητών του, την οποία ο Ξενόπουλος ενθάρρυνε με κάθε τρόπο. Οι συνδρομητές της Διάπλασης έπαιρναν ένα ψευδώνυμο και στη συνέχεια μπορούσαν να αλληλογραφούν με το περιοδικό, να στέλνουν σπαζοκεφαλιές, ανέκδοτα και μαθηματικά προβλήματα προς δημοσίευση, να ανταλλάσσουν (μέσω του περιοδικού) τετράδια με «Μικρά μυστικά» (εννοείται ότι τα ήθη της εποχής επέβαλλαν η ανταλλαγή να γίνεται μόνο μεταξύ ομοφύλων), να συμμετέχουν στους κάθε λογής διαγωνισμούς που διοργάνωνε ο δαιμόνιος Ξενόπουλος, ο οποίος μάλιστα, για να ενθαρρύνει τη συμμετοχή όλων, είχε χωρίσει τους συμμετέχοντες σε τρεις κατηγορίες, έως 11 χρονών, 12 με 15, 16 και πάνω.

Ανάμεσα στους φανατικούς συνδρομητές της Διάπλασης ήταν και ο Ναπολέων Λαπαθιώτης, που γράφτηκε συνδρομητής του περιοδικού το 1897, εννιά χρονών, με το ψευδώνυμο «Αιθήρ», με το οποίο είχε έντονη παρουσία στην εσωτερική ζωή του περιοδικού, τουλάχιστον έως το 1906. (Αργότερα, ενήλικας πια, ο Λαπαθιώτης ξανάγινε συνδρομητής, με το ψευδώνυμο Όψιμος κρίνος). Θα μπορούσε κανείς να γράψει ένα μεγάλο άρθρο για τη συμμετοχή του Λαπαθιώτη στη Διάπλαση. Σήμερα θα σας παρουσιάσω δυο πρωτόλεια ποιήματα του Λαπαθιώτη, που δημοσιεύτηκαν στη Διάπλαση και που είναι μάλλον άγνωστα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αθησαύριστα, Λαπαθιώτης, Περιοδικά, Ποίηση | Με ετικέτα: , , , , , | 12 Σχόλια »