Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Διονύσιος Σολωμός’

Μηνολόγιον Απριλίου λοιπόν

Posted by sarant στο 1 Απριλίου, 2015

Το Μηνολόγιο, που το δημοσιεύω εδώ στις αρχές κάθε μήνα (συνήθως, αλλά όχι πάντα, την πρώτη του μηνός), ήταν ιδέα του πατέρα μου, του αξέχαστου Δημήτρη Σαραντάκου, ο οποίος αρχικά το δημοσίευε στο περιοδικό Φιστίκι, που το έβγαζε επί πολλά χρόνια στην Αίγινα. Στο εδώ ιστολόγιο, το Μηνολόγιο άρχισε να δημοσιεύεται τον Οκτώβρη του 2010 και βέβαια μέσα σε 12 μήνες έκλεισε τον κύκλο. Τότε, αποφάσισα να εξακολουθήσω να το δημοσιεύω στις αρχές κάθε μήνα, επειδή έχει γίνει το σταθερό σημείο αναφοράς που ενημερώνεται συνεχώς με δικά σας σχόλια μέσα στη διάρκεια του μήνα, σχόλια που συνήθως αφορούν επισήμανση ημερομηνιών, αν και κυρίως αγγελτήρια θανάτων.

Οπότε, συνεχίζω τις δημοσιεύσεις όσο θα υπάρχει ενδιαφέρον, προσθέτοντας πάντοτε δικές σας προτάσεις από πέρυσι. Πάντως, σε κάποιες περιπτώσεις η επέτειος έχει εσκεμμένα μετατεθεί κατά μία ημέρα.

Τε 1 Του βαρώνου Μυγχάουζεν και των ανιδιοτελώς ψευδομένων
Πε 2 Διεθνής ημέρα παιδικού βιβλίου
Πα 3 Γενέσιον Θεοδώρου Κολοκοτρώνη του στρατηλάτου
Σα 4 Γενέσιον Ανδρέου Ταρκόφσκη και αυτοκτονία Δημητρίου Χριστούλα
Κυ 5 Ιακώβου Καζανόβα του μεγάλου εραστού
Δε 6 Του ζωγράφου Ραφαήλου
Τρ 7 Παγκόσμια ημέρα υγείας – Ιπποκράτους του Κώου
Τε 8 Γενέσιον Ιακώβου Μπρελ
Πε 9 † Φραγκίσκου Βάκωνος
Πα 10 Θρίαμβος Σπυρίδωνος Λούη του ωκύποδος
Σα 11 Γιούρι Γκαγκάριν, του πρώτου ανθρώπου εις το Διάστημα
Κυ 12 Τα μεγάλα Διονύσια
Δε 13 Βαρούχ Σπινόζα του προδρόμου του Διαφωτισμού
Τρ 14 † Βλαδιμήρου Μαγιακόφσκι αυτοχειριασμός
Τε 15 Λεονάρδου ντα Βίντσι
Πε 16 † Γεωργίου Βιζυηνού, το τελευταίον της ζωής του ταξίδιον
Πα 17 Γενέσιον Κωνσταντίνου Καβάφη και τελευτή Νίκου Παπάζογλου και Δημήτρη Μητροπάνου
Σα 18 † Αλβέρτου Αϊνστάιν τελευτή
Κυ 19 † Καρόλου Δαρβίνου
Δε 20 Ιωάννου Ιακώβου Ρουσώ και του Κοινωνικού Συμβολαίου
Τρ 21 Βεβήλωσις του Φοίνικος (αποφράς ημέρα)
Τε 22 † Γουλιέλμου Σαιξπήρου του μεγάλου δραματουργού
Πε 23 † Τελευτή Γεωργίου Καραϊσκάκη
Πα 24 Της γενοκτονίας των Αρμενίων
Σα 25 † Μαγελάνου του εξερευνητού
Κυ 26 Γενέσιον Ευγενίου Ντελακρουά
Δε 27 Γενέσιον Αδαμαντίου Κοραή του Διαφωτιστού
Τρ 28 Μιχαήλ Λομονόσωφ
Τε 29 † Κωνσταντίνου Καβάφη του ανεπαναλήπτου
Πε 30 Μαρίας Πολυδούρη τελευτή.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αντιδάνεια, Δημήτρης Σαραντάκος, Επετειακά, Ετυμολογικά, Μηνολόγιο, Παροιμίες | Με ετικέτα: , , , , , | 67 Σχόλια »

Για μια χρονολογία αδειανή (του Αλέξη Πολίτη)

Posted by sarant στο 18 Ιανουαρίου, 2015

Πριν απο λίγο καιρό έστειλα σε ένα λογοτεχνικό περιοδικό ένα σύντομο άρθρο για μια διόρθωση ενός λάθους στη βιογραφία του Κ. Βάρναλη και με την ευκαιρία αυτή είχα ανταλλαγή ηλεμηνυμάτων με τον καθηγητή Αλέξη Πολίτη, στην οποία η συζήτηση έφτασε στην αβεβαιότητα που υπάρχει ή υπήρχε για το έτος γέννησης του Βάρναλη (1883 ή 1884) και τότε ο κ. Πολίτης μού έστειλε ένα άρθρο του για το ίδιο θέμα, την αβεβαιότητα στη χρονολογία γέννησης.

Κατά σατανική σύμπτωση, το άρθρο αυτό το είχα διαβάσει από το βιβλίο στο οποίο δημοσιεύτηκε, και μου είχε αρέσει πολύ η παράθεση των μαρτυριών-στιγμιοτύπων, οπότε ζήτησα από τον κ. Πολίτη την άδεια να το αναδημοσιεύσω.

Σήμερα όλοι ξέρουμε την ηλικία μας, και την ημερομηνία της γέννησής μας, αλλά αυτό είναι γνώρισμα του εικοστού αιώνα. Παλιότερα δεν ήταν έτσι, οι άνθρωποι δεν ήξεραν ποια είναι ακριβώς η ηλικία τους -και δεν νοιάζονταν και τόσο γι’ αυτό, αφού δεν χρειαζόταν να δηλώνουν κάθε τρεις και λίγο την ημερομηνία της γέννησής τους. (Όπως θα δείτε στις μαρτυρίες του άρθρου, ο Διονύσιος Σολωμός δεν ήξερε πότε γεννήθηκε και χρειάστηκε να ρωτήσει τη μητέρα του). Ακόμα και στις νεότερες εποχές βέβαια, μπορεί κάποιος να κρύβει την ηλικία του για τον ένα ή τον άλλο λόγο, συνήθως να εμφανίζεται νεότερος. Ο αγαπημένος μου ποιητής Ναπολέων Λαπαθιώτης, γεννημένος το 1888, αρεσκόταν να δίνει σαν χρονολογία γέννησής του το 1893 -άλλωστε το είχε αναγνωρίσει αργότερα- με αποτέλεσμα σε κάποιες πηγές της δεκαετίας του 1920 π.χ. στην Ανθολογία των Νέων (του Τέλλου Άγρα, 1923) να υπάρχει η λαθεμένη χρονολογία, ή ακόμα και σε σύγχρονες πηγές.

Επίσης, σε πολλά μέρη, κυρίως της Μακεδονίας, όπου τα ληξιαρχικά έγγραφα χάθηκαν στις περιπέτειες της Κατοχής και του Εμφυλίου, όταν μετά τον πόλεμο έγινε η έκδοση νέων ταυτοτήτων, όπως μου λένε, κάποιες γυναίκες διάλεξαν να δηλώσουν νεότερες -και το μετάνιωσαν όταν στη δεκαετία του 1980 δόθηκε σύνταξη του ΟΓΑ στις αγρότισσες. Αντίστροφα, λέγεται ότι πολλοί υπεραιωνόβιοι του Καυκάσου δεν είναι γνήσιοι: οι ντόπιοι συνήθιζαν να δηλώνουν αρκετές δεκαετίες γηραιότεροι απ’ό,τι ήταν, για να γλιτώνουν από τις τσαρικές επιστρατεύσεις.

Αλλά πολλά είπα, δίνω τον λόγο στον Αλέξη Πολίτη. Το άρθρο του, που το δημοσιεύω όπως μου το έστειλε, τηρώντας και την προτίμησή του στο ενωτικό των εγκλιτικών (π.χ. «ο πατέρας-μου»), όπως ήταν δηλαδή στο «μονοτονικό της Θεσσαλονίκης» που τελικά δεν υιοθετήθηκε. Το λέω αυτό για να προσέξετε, ας πούμε, ότι στο τέλος της τρίτης παραγράφου, το «η μνήμη μας παίζει συχνά άσχημα παιχνίδια», το «μας» δεν είναι εγκλιτικό, αλλιώς θα είχε παύλα.

Το άρθρο χωρίζεται σε τρία μέρη: το πρώτο κομμάτι είναι ένα άρθρο που δημοσιεύτηκε στην Αυγή στις 25.12.1982, τότε που είχε βρεθεί στο αρχείο Βάρναλη το βαφτιστικό χαρτί του, που τον έφερνε να γεννιέται το 1884 και όχι το 1883 όπως πιθανολογούσε ο ίδιος ο ποιητής’ το δεύτερο είναι σχολιασμός του άρθρου αυτού, και το τρίτο, που μου αρέσει πολύ, περιλαμβάνει οχτώ μαρτυρίες για αβέβαιες χρονολογίες γεννήσεως.

 

ΓΙΑ ΜΙΑ ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΑ ΑΔΕΙΑΝΗ

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αναδημοσιεύσεις, Βάρναλης, Φιλολογία | Με ετικέτα: , , , , , | 103 Σχόλια »

Μεσομαρτιάτικα μεζεδάκια

Posted by sarant στο 15 Μαρτίου, 2014

Ο τίτλος εξηγείται πολύ απλά μια και σήμερα βρισκόμαστε ακριβώς στη μέση του μήνα Μάρτη και ενώ εξακολουθεί (τουλάχιστο μέχρι τη στιγμή που γράφω) να είναι άφαντο το μαλαισιανό Μπόινγκ, κάτι εντελώς ασυνήθιστο, για να μην πω πρωτοφανές. Αλλά για το χαμένο αεροπλάνο τα είπαμε προχτές, οπότε όποιος ενδιαφέρεται να μάθει περισσότερα για τα στενά της Μαλάκας, που από σεμνοτυφία ή για άλλο λόγο μετονομάστηκαν, παρατονισμένα και ακλισιάρικα, σε «Στενά της Μάλακα» από τα περισσότερα ΜΜΕ, ας διαβάσει το σχετικό άρθρο.

* Πάντως, στο χαμένο αεροσκάφος δεν βρισκόταν κανένας Χάντριεν Γουατρέλος, όπως έγραψε η Καθημερινή σε ένα άρθρο για τις προσωπικές ιστορίες των επιβατών του Μπόινγκ. Το όνομα του Γάλλου εφήβου είναι Hadrien Wattrelos: όχι πολύ γαλλοπρεπές το επώνυμό του, προφανώς θα είναι από τα βόρεια, κοντά στο Βέλγιο, η καταγωγή του, και προφέρεται Αντριέν (ή Αντριάν) Ουατρελό. Θα μου πεις, τι φταίει η συντάκτρια που πήρε να μεταφράσει το άρθρο, πρέπει να ξέρει όλες τις γλώσσες; Βέβαια, στις μέρες μας είναι πιο εύκολο να βρεις πώς προφέρεται ένα ξένο όνομα που βρίσκεται στην επικαιρότητα διότι με δύο κλικ βρίσκεις ένα δελτίο ειδήσεων στην ξένη γλώσσα και ακούς τη σωστή προφορά, αλλά προφανώς δεν υπάρχει χρόνος. Ίσως όμως δεν θα πρέπει να γκρινιάζω για τις λαθεμένες μεταγραφές ονομάτων διότι έμμεσα προωθώ την υπόθεση όσων τα αφήνουν όλα στο λατινικό αλφάβητο. Κάτι άλλο που πρόσεξα στο άρθρο της Καθημερινής είναι ότι δεν αναφέρει πηγές ενώ ολοφάνερα προέρχεται από κάποιο ξένο άρθρο (πιθανότατα αυτό). Επειδή όμως δεν πρόκειται για κατά λέξη μετάφραση ίσως δικαιολογείται να μην αναφέρονται οι πηγές.

* Έχουμε γένεση, έχουμε και γέννηση. Από τη γένεση βγαίνει η παρθενογένεση, που μερικοί τη γράφουν λάθος *παρθενογέννηση. Ακόμα πιο λάθος, αν μπορούμε να το πούμε έτσι, ή τέλος πάντων σπανιότερο, είναι η *παρθενογένηση, που διάβασα τις προάλλες, σε δήλωση του Τ. Κουίκ, ότι το Ποτάμι δεν έχει «προέλθει από την απόλυτη παρθενογένηση» -ή τουλάχιστον έτσι γράφτηκε, αφού πρόκειται για προφορική δήλωση. Οπότε, το μαργαριτάρι ανήκει εξ αδιαιρέτου στον κ. Κουίκ και στον δημοσιογράφο.

* Νάπτη καλέ νάπτη, έλεγε κάπου η μαντάμ Σουσού (αν θυμάμαι καλά), επειδή της φαινόταν χυδαίος ο φθόγγος «φτ» του ναύτη. Το θυμήθηκα διαβάζοντας στη Lifo τις αναμνήσεις μιας κυρίας από το Κολωνάκι: Γεννήθηκα στην πλατεία Δεξαμενής, στην περίφημη πολυκατοικία του Δοξιάδη. Γνωστό κτίριο της εποχής, μέναμε όλοι οι τρελοί εκεί πέρα, ο Χειμωνάς, η Καραπάνου, η Λυμπεράκη, η Φιόνα φον Τίσεν, ο ίδιος ο Δοξιάδης… Ένα άτυπο άνδρο. Κι όμως, ο άντρας μπορεί να ευπρεπίζεται σε άνδρα ή ο Αντρέας σε Ανδρέα, αλλά το άντρο παρακαλώ να το αφήσετε στην ησυχία του, άντρο είναι από την αρχαιότητα, είτε για το Δικταίο πρόκειται είτε για το Κωρύκειο, είτε ακόμα και για το κολωνακιώτικο άντρο.

* Καθώς διάβαζα ειδήσεις σε έναν ιστότοπο, πάτησα κατά λάθος μια διαφήμιση και μεταφέρθηκα σε μια άλλη σελίδα όπου διαφημίζονται κάποιες θαυματουργές συσκευές αποτρίχωσης, που αποτελούν τη μοναδική λύση για μόνιμη αποτρίχωση για «γυναίκες, άνδρες και αθλητές«. Το αφήνω χωρίς σχόλια.

* Κι άλλο ένα μεζεδάκι σχετικά με τα προβλήματα της μεταγραφής των ξένων κύριων ονομάτων, αυτή τη φορά σχετικά με το αιώνιο δίλημμα της απλογράφησης (την οποία, όπως έχω γράψει, γενικά προτιμώ). Σε άρθρο του στην Καθημερινή για το βιβλίο Κουφοντίνα, ο συγγραφέας Ηλίας Μαγκλίνης γράφει: Μου έρχεται πρόχειρα στο μυαλό ο Ρούντολφ Ες, ο διοικητής του στρατοπέδου του Αουσβιτς, ο οποίος, φυλακισμένος όταν ήταν και καθώς περνούσε από δίκη, συνέγραψε μια συγκλονιστική μαρτυρία για όλα όσα έζησε και έπραξε στο πιο εμβληματικό στρατόπεδο εξόντωσης του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου. Ο Ες κρίθηκε ένοχος φυσικά και απαγχονίστηκε. Το βιβλίο του κυκλοφόρησε στα ελληνικά από τις εκδόσεις Νεφέλη. Δεν πρόκειται βέβαια για τον (πολύ γνωστότερο) Rudolf Hess, που άλλωστε δεν απαγχονίστηκε αλλά πέθανε σε βαθιά γεράματα το 1987, αλλά για τον Rudolf Höss. Η ομοηχία στα ελληνικά δεν ξεπερνιέται εύκολα,  -γραφές όπως «Ρούντολφ Αις» νομίζω ότι ενοχλούν στο μάτι- και εκτός αυτού και πάλι δεν καλύπτονται όλες οι περιπτώσεις αφού μπορεί να υπάρξει κι ένας κύριος Hoesch (όπως της οικογένειας βιομηχάνων).

Ωστόσο, δεν με ικανοποιεί η λύση την οποία διάλεξε η Καθημερινή, δηλαδή να βάλει στο τέλος του άρθρου την εξής φλύαρη υποσημείωση: ** Το παρόν άρθρο του κ. Ηλία Μαγκλίνη δεν αναφέρεται στον Ρούντολφ Ες (Rudolf Hess, 1894-1987), τον υψηλά ιστάμενο αξιωματούχο του Χίτλερ αλλά στον διοικητή του Αουσβιτς Rudolf Hoess (1901-1947). Στα γερμανικά, το όνομά του γράφεται κανονικά Hoss με τα διαλυτικά πάνω από το ο οπότε προφέρεται όχι «Χος» ή «Ος» αλλά «Χες» ή «Ες». Ο Ρούντολφ Ες του Αουσβιτς δικάστηκε από τους Πολωνούς μέσα στο ίδιο το στρατόπεδο που διοικούσε και απαγχονίστηκε το 1947.

Πολύ πιο απλό θα ήταν, νομίζω, να έμπαινε μια τόση δα παρενθεσούλα μετά την πρώτη αναφορά του ονόματος «ο Ρούντολφ Ες (Höss)» ή, για πλήρη διαλεύκανση, «ο Ρούντολφ Ες (Höss), να μη συγχέεται με τον κορυφαίο ναζιστή Rudolf Hess».

* Ωστόσο, για να μείνω στο ίδιο άρθρο, φοβάμαι ότι η ατάκα του κ. Μαγκλίνη ότι το βιβλίο του Κουφοντίνα «είναι κάτι χειρότερο από ανήθικο, είναι κακογραμμένο» μπορεί να λειτουργήσει αυτεπίστροφα. Βλέπετε, την ατάκα αυτή την είχε χρησιμοποιήσει ο Όσκαρ Ουάιλντ για το βιβλίο του «Το πορτρέτο του Ντόριαν Γκρέι», που είναι ένα από τα αριστουργήματα της παγκόσμιας λογοτεχνίας!

* Σε πρόσφατο άρθρο του συγγραφέα Βαγγέλη Ραπτόπουλου εντόπισα ένα ενδιαφέρον μεταφραστικό μαργαριτάρι, το οποίο, αν κατάλαβα καλά, περιέχεται και σε ένα βιβλίο του. Πρόκειται για τη μετάφραση του αρκετά γνωστού Δεκάλογου του Τζον Γκρίσαμ για το πώς να γράψετε καλά θρίλερ. Η τρίτη εντολή του δεκαλόγου, κατά την ελληνική μετάφραση που υποθέτω πως οφείλεται στον Β.Ραπτ. είναι: Eνοχοποίησέ τον νωρίς, τον ξεπληρώνεις αργότερα. Επειδή αυτό δεν βγάζει και πολύ νόημα (εδώ που τα λέμε, δεν βγάζει καθόλου νόημα), αναζήτησα το πρωτότυπο, το οποίο είναι: Plant it early; pay it off later.

Αμέσως βλέπουμε ότι δεν μπορεί να αναφέρεται σε πρόσωπο, αφού λέει «it», και βέβαια το plant έχει πολλές σημασίες, αλλά το νόημα της φράσης νομίζω πως είναι καθαρό -μην ξεχνάτε ότι έχουμε συμβουλές για συγγραφείς μυθιστορημάτων αγωνίας. Το υπονοούμενο it είναι το ίχνος (clue), δηλαδή η συμβουλή του Γκρίσαμ μπορεί να αποδοθεί «Άφησέ το νωρίς, αξιοποίησέ το αργότερα» ή «Φύτεψέ το νωρίς, αξιοποίησέ το αργότερα»: συμβουλεύει τον συγγραφέα να αφήσει σε ανύποπτο χρόνο έναν υπαινιγμό, που εκατό σελίδες πιο πέρα θα του φανεί πολύτιμος στην πλοκή του έργου.

Το πιο αστείο είναι ότι η λάθος μετάφραση παρασέρνει τον Β.Ραπτ. όταν εφαρμόζει τον Δεκάλογο του Γκρίσαμ στον Ντοστογιέφσκι και τον κάνει να γράψει ότι ο Ντοστογιέφσκι τον ενοχοποιεί [τον Ρασκόλνικοφ] νωρίς για να τον ξεπληρώσει αργότερα και άλλα τέτοια που έτσι κι αλλιώς δεν ταιριάζουν, διότι ο Ρασκόλνικοφ ήταν πραγματικά ένοχος, ενώ το ρήμα plant, αν δεν σφάλλω, σημαίνει ότι ενοχοποιώ έναν αθώο (του τη στήνω, όπως λέμε).

Αν κάνω λάθος στην ερμηνεία της τρίτης εντολής του Γκρίσαμ και σημαίνει αυτό που υπέθεσε ο κ. Ραπτόπουλος  παρακαλώ να μου το επισημάνετε να ζητήσω συγνώμη, αλλά μου φαίνεται ότι δίκιο έχω.

* Η Καθημερινή έγραψε πρόσφατα ότι ο ΣΥΡΙΖΑ «έχει πολλές φορές επικαλεσθεί την αλληλεγγύη που εκδηλώνεται από το Die Linke για τη χώρα μας και επιχαίρει για τις πολιτικές παρεμβάσεις του στο γερμανικό Κοινοβούλιο με θέσεις που ευνοούν τις ελληνικές διεκδικήσεις…». Όμως, σύμφωνα με το καημένο το λεξικό, που μένει να σκονίζεται στα ράφια των γραφείων της και κανείς δεν το ανοίγει, επιχαίρω σημαίνει «χαίρομαι για κάτι κακό που συμβαίνει σε κάποιον».

* Λαθάκι με έναν γνωστό κι από παλιότερα «άσπονδο φίλο», στη νεκρολογία του Τόνι Μπεν στην Αυγή: Ο ηγέτης των Εργατικών, Εντ Μίλιμπαντ, αποτίει φόρο τιμής σε μια «εικονική φιγούρα της εποχής μας». Προφανώς iconic στο αγγλικό, αλλά όχι εικονικός στα ελληνικά: εμβληματικός ή κάτι παρόμοιο.

* Το επόμενο μεζεδάκι μού το έστειλε φίλος. Εδώ από την ηλέκδοση του Βήματος, αλλά φυσικά η είδηση δημοσιεύτηκε και σε άλλους ιστότοπους πανομοιότυπη: «Βρετανοί γιατροί κατάφεραν να αποκαταστήσουν το πρόσωπο ασθενούς που είχε υποστεί σοβαρούς τραυματισμούς και παραμόρφωση μετά από ατύχημα με μοτοσικλέτα, χρησιμοποιώντας εμφυτευμάτων που είχαν εκτυπωθεί σε τρισδιάστατο εκτυπωτή».

Και θάπτεις των κορών, ήταν το σχόλιο του φίλου μου -υπαινιγμός στους στίχους της Νήσου των Αζορών του Μποστ. Εγώ θέλω να ελπίζω ότι δεν είναι γνήσιο κρούσμα γενικομανίας, ότι ο συντάκτης είχε γράψει κάτι σαν «κάνοντας χρήση εμφυτευμάτων» και μετά άλλαξε το ρήμα και απλώς ξέχασε να αλλάξει την πτώση.

* Σε ενδιαφέρον αλλά κακογραμμένο άρθρο στο tvxs διάβασα ότι ο στρατηγός Μπάκος στην Κατοχή ήταν «ένθερμος υποστηρικτής συγκρότησης ελληνικού εκστρατευτικού σώματος, για να συμμετάσχει παρά των ναζιστικών στρατευμάτων στην επίθεση κατά της Σοβιετικής ΄Ενωσης». Αυτό το «παρά» με γενική δεν χωνεύεται με τίποτα, ακόμα κι αν σκεφτούμε ότι θα μπορούσε να είναι «παρά το πλευρό των ναζιστικών στρατευμάτων» και να χάθηκαν καναδυό λέξεις από ατύχημα.

* Και κλείνω με ένα μεζεδάκι που το εντόπισε η φίλη Μαρία στη συζήτηση ενός πρόσφατου άρθρου, αλλά είναι κρίμα να μένει καταχωνιασμένο στα σχόλια.  Σε άρθρο του, όπου αναλύει τη θέση του για τον ιδανικό και τον προσεκτικό ομιλητή, ο κ. Γ. Μπαμπινιώτης επανέλαβε την πασίγνωστη ρήση του Σολωμού για την ελευθερία και τη γλώσσα, μόνο που την παρέθεσε ευπρεπισμένη, προσθέτοντας δυο λέξεις και ένα τελικό νι!

Ο Σολωμός έγραψε «μήγαρις έχω άλλο στο νου μου πάρεξ ελευθερία και γλώσσα;». Ο Μπαμπινιώτης ευπρέπισε σε «μήγαρις πως έχω άλλο τι στον νου μου πάρεξ ελευθερία και γλώσσα», χωρίς ερωτηματικό. Φαίνεται πως ούτε ο Σολωμός ήταν «προσεκτικός ομιλητής»…

Posted in Γλωσσικός σουσουδισμός, Ευπρεπισμός, Μαργαριτάρια, Μεταφραστικά, Μεζεδάκια | Με ετικέτα: , , , , | 138 Σχόλια »

Θαύμα παιδί μου, θαύμα!

Posted by sarant στο 28 Νοεμβρίου, 2013

 

Ο τίτλος δεν είναι υπαινιγμός για την πολιτική επικαιρότητα (πώς θα μπορούσε άλλωστε), ούτε γράφτηκε στο 81ο λεπτό της χτεσινής αναμέτρησης Παρί Σεν Ζερμέν – Ολυμπιακός (δηλαδή τότε που είχε ισοφαρίσει ο γαύρος, πριν φάει άδικα το δεύτερο στο ενενήντα). Απλώς, βρήκα στα ηλεσυρτάρια μου ένα παλιό άρθρο, που το είχα γράψει παλιά για ένα έντυπο που τελικά δεν βγήκε, και διαβάζοντάς το είδα ότι δεν είναι κακό, οπότε το δημοσιεύω εδώ, αφαιρώντας τον πρόλογο που ήταν γραμμένος ειδικά για το έντυπο εκείνο.

Το θαύμα είναι λέξη αρχαία, ήδη ομηρική· περιγράφοντας τα όπλα του Ρήσου, ο Δόλωνας λέει: «τεύχεα δε χρύσεια πελώρια, θαύμα ιδέσθαι» που οι Καζαντζάκης-Κακριδής μεταφράζουν «αρματωσιά χρυσή θεόρατη, να ιδείς και να θαμάξεις». Πράγματι, θαύμα στον Όμηρο είναι αυτό που το βλέπεις και μένεις έκθαμβος, η έκφραση «θαύμα ιδέσθαι» επαναλαμβάνεται στερεότυπα πολλές φορές, και η ίδια λέξη θαύμα άλλωστε είναι ετυμολογικά συγγενική με τη θέα. Να σημειώσουμε πάντως και τον ιωνικό τύπο θώμα (στον Ηρόδοτο). Στην κλασική αρχαιότητα, πέρα από το πολύ ωραίο, η λέξη, στον πληθυντικό, πήρε τη σημασία του λαϊκού θεάτρου, με μαριονέτες, άγρια θηρία και ταχυδακτυλουργούς («εν τοις θαύμασι»).

Από την αρχαιότητα έχουμε και τα επτά θαύματα, επτά επιβλητικά κτίσματα του ελληνιστικού κόσμου: οι κρεμαστοί κήποι της Βαβυλώνας, η πυραμίδα του Χέοπα, το Μαυσωλείο της Αλικαρνασσού, ο ναός της Αρτέμιδος στην Έφεσο, ο Κολοσσός της Ρόδου, ο Φάρος της Αλεξάνδρειας και το χρυσελεφάντινο άγαλμα του Δία στην Ολυμπία. Από αυτά, μόνο η πυραμίδα σώζεται ίσαμε σήμερα, κατά σύμπτωση το αρχαιότερο κτίσμα της επτάδας. Να πούμε εδώ ότι τα εφτά αυτά θαύματα συνυπήρχαν όλα μαζί και όρθια μόνο εξήντα χρόνια, μια και ο Κολοσσός φτιάχτηκε γύρω στο 280 π.Χ. και εξήντα χρόνια αργότερα γκρεμίστηκε από σεισμό. Να πούμε ακόμα ότι οι συγγραφείς της ελληνιστικής εποχής π.χ. ο Στράβωνας, κάνουν λόγο για «επτά θεάματα»· ο Φίλων ο Βυζάντιος έγραψε γι’ αυτά: των επτά θεαμάτων έκαστον φήμηι μεν γινώσκεται όψει δε σπανίοις οράται, ενώ ο Διόδωρος Σικελιώτης μιλάει για τα «επτά θαυμαζόμενα έργα».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Ποίηση | Με ετικέτα: , , | 96 Σχόλια »

Καταλοιποθήρες

Posted by sarant στο 24 Ιουνίου, 2012

Η λέξη «καταλοιποθήρας» δεν πρέπει να υπάρχει σε κανένα λεξικό, ούτε και γκουγκλίζεται άλλωστε -ή, πιο σωστά, δεν γκουγκλιζόταν μέχρι σήμερα, διότι από εδώ κι εμπρός το αχόρταγο γκουγκλ την έχει καταγράψει στα αχανή ηλεκιτάπια του. Την έπλασε ο Κώστας Βάρναλης, σε χρονογράφημά του στην εφημ. Πρωία το 1942, ένα χρονογράφημα που θα αποτελέσει και το σημερινό μας θέμα, θέμα φιλολογικό όπως συνηθίζουμε τις Κυριακές. Καταλοιποθήρες, κατά Βάρναλη, είναι όσοι ψάχνουν τα χαρτιά που έχουν αφήσει μετά το θάνατό τους οι λογοτέχνες, για να βρουν «ό,τι να ‘ναι» και να το δημοσιεύσουν. Ο Βάρναλης στέκεται αρνητικά απέναντι σε αυτή την κατηγορία μελετητών, και λιγοστές εξαιρέσεις βρίσκει που να δικαιολογούν τη δράση των «καταλοιποθηρών». Παρεμπιπτόντως, βιάστηκα να πω ότι η λέξη δεν γκουγκλίζεται: στην καθαρευουσιάνικη μορφή του πληθυντικού της, «Καταλοιποθήραι», τη βρίσκω σε ένα άρθρο της Αυγής, που αναφέρεται ακριβώς σε αυτό το χρονογράφημα του Βάρναλη.

Μερικά από τα κατοχικά χρονογραφήματα του Βάρναλη έχουν εκδοθεί, σε επιμέλεια του φίλου Γ. Ζεβελάκη, από τις εκδόσεις Καστανιώτης, με τίτλο «Φέιγ βολάν της Κατοχής«. Παρόλο που το χρονογράφημα θεωρείται εφήμερο είδος, πολλά από τα χρονογραφήματα του Βάρναλη διατηρούν την αξία τους και διαβάζονται και σήμερα με ενδιαφέρον, αφενός επειδή δίνουν εικόνες από τη ζωή της εποχής και αφετέρου διότι πολλά είναι αξιόλογα κριτικά-αισθητικά δοκίμια. Για να το προεκτείνω λίγο, η κατοχική Πρωία, ιδίως του 1943, πρέπει να ήταν μια αναγνωστική πανδαισία για τους βασανισμένους Αθηναίους της εποχής. Αν και τυπωνόταν σε ένα (μεγάλου σχήματος) μονόφυλλο, στην πρώτη σελίδα είχε: το χρονογράφημα του Βάρναλη, το μυθιστόρημα του Καραγάτση, επιφυλλίδες για πνευματικά και γλωσσικά θέματα από τις καλύτερες πένες της εποχής, ενώ όλοι μπορούσαν, διαβάζοντας πίσω από τις γραμμές των πολεμικών ανακοινωθέντων που έλεγαν για αμυντικούς ελιγμούς και βαρύτατες απώλειες των συμμάχων, να υποθέσουν τις ήττες του Άξονα και να ελπίσουν για το μέλλον που πλησίαζε.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βάρναλης, Μικροφιλολογικά, Φιλολογία, Χρονογραφήματα | Με ετικέτα: , , , , , | 56 Σχόλια »

Σάπιο σαντάρδο της εσχάτης πειρατείας

Posted by sarant στο 11 Μαΐου, 2011

Ο τίτλος του σημερινού σημειώματος, ίσως το καταλάβατε, είναι ένας στίχος από ποίημα. Ο στίχος είναι του Βάρναλη. Θα ήθελα πολύ να σας πω από ποιο ποίημα είναι, αλλά έχασα τη σημείωση που είχα κρατήσει  –υποψιάζομαι ότι είναι στην τετράδα ποιημάτων της Αγίας Οικογένειας, που δεν τα έχω πρόχειρα, αλλά μπορεί και να πέφτω έξω. Οπότε, αντί να σας πω εγώ από ποιο ποίημα είναι, σας παρακαλώ να μου πείτε εσείς –ας γράψει κάποιος στα σχόλια όλο το τετράστιχο, να το σημειώσω κι εδώ.

Προσθήκη: Τελικά ο στίχος  είναι από το ποίημα «Φιλέλλην» (τα εισαγωγικά είναι μέρος του τίτλου), από τη συλλογή Ελεύθερος κόσμος του Βάρναλη, με αφιέρωση Ουίνστον Τσόρτσιλ, γραμμένο προφανώς όταν ο Τσόρτσιλ πήρε Νόμπελ λογοτεχνίας. Παραθέτω τα δυο πρώτα τετράστιχα:

Ο λόρδος με παράσημον περικνημίδος
και ξαφνικά με Νόμπελ της λογοτεχνίας!
Γαλάζιον αίμα κατακάθαρο και πρώτο,
«της νίκης ο πατήρ» και του ψυχρού πολέμου.

Σάπιο σαντάρδο της εσχάτης πειρατείας,
το ‘να του πόδι μες το λάκκο, τ’ άλλο απόξω,
πασκίζει αντάμα του να σύρει όλα τα βρέφη:
άμα πεθάνει ο Χάρος, πώς θα ζήσει ο αφέντης;

Όμως, οι περισσότεροι θα έχουμε μια άγνωστη λέξη. Τι είναι αυτό το σαντάρδο; Υπάρχει και τοπωνύμιο μ’ αυτό το όνομα, αλλά τι είναι; Αν γκουγκλίσετε, θα βρείτε άκρη. Αν ανοίξετε λεξικά, πρέπει να πάτε στα παλιότερα, τα καινούργια καλώς ή κακώς δεν την έχουν. Ο Δημητράκος γράφει ότι σαντάρδο είναι «το υπέρ την κορώνην της πρύμνης πλοίου στηλίδιον, εφ’ ου επαίρεται η εθνική σημαία» -πάλι άγνωστες λέξεις έχουμε, αλλά καταλαβαίνουμε ότι είναι «κοντάρι στην πρύμνη πλοίου που χρησιμεύει για την έπαρση της σημαίας» (Λεξικό Παπύρου) και κατ’ επέκταση η ίδια η σημαία του πλοίου.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Βάρναλης, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Ναυτικά | Με ετικέτα: , , , , , , | 109 Σχόλια »

Τα Κερκυραϊκά του Διονυσίου Σολωμού

Posted by sarant στο 30 Νοεμβρίου, 2009

 

Μου έστειλαν ένα δελτίο τύπου που μου κίνησε το ενδιαφέρον. Πρόκειται για μια δίτομη έκδοση του έργου του Διονυσίου Σολωμού, που έχει μερικές αξιοπρόσεκτες πρωτοτυπίες. Η πρώτη, ότι συνδυάζει το έργο του Σολωμού με έναν δεύτερο τόμο, με Σολωμικά Σύμμεικτα, που αφηγούνται τη ζωή του ποιητή στην Κέρκυρα. Η δεύτερη, ότι για πρώτη φορά, απ’ όσο ξέρω, περιλαμβάνονται και τα ιταλικά ποιήματα του Σολωμού, και μάλιστα μεταφρασμένα. Δεν το λέει το δελτίο τύπου, αλλά υποψιάζομαι πως η μετάφραση έχει γίνει από τον φίλο Γ. Κεντρωτή, κι αν κρίνω από κάποια δείγματα που έχει δημοσιέψει στο ιστολόγιό του είναι πολύ πετυχημένη. Τρίτον, όλοι οι συντελεστές του έργου είναι Κερκυραίοι ή υιοθετημένοι Κερκυραίοι. Και φυσικά η πρώτη επίσημη παρουσίαση του βιβλίου θα γίνει όχι στην Αθήνα, αλλά στην Κέρκυρα, στις 14 Δεκεμβρίου, στην Ιόνιο Ακαδημία. Ωστόσο, το βιβλίο θα διατίθεται από αύριο και στην Αθήνα, οπότε όσοι πιστοί μπορείτε να το αναζητήσετε. Στην εικόνα βλέπετε το εξώφυλλο του δεύτερου τόμου (το εξώφυλλο του πρώτου χάθηκε σε μια χαραμάδα του κυβερνοχώρου) αλλά και του πρώτου ίδιο είναι –εκτός της αναφοράς στον τόμο.

Παραθέτω το δελτίο τύπου:

Εκατόν πενήντα χρόνια μετά την έκδοση των «Ευρισκομένων» του Διονυσίου Σολωμού στην  Κέρκυρα το 1859, δύο χρόνια έπειτα από τον θάνατο του ποιητή, κυκλοφορεί τις επόμενες ημέρες επετειακή αναστατική έκδοση του μνημειώδους έργου, μαζί με Κερκυραϊκά Σολωμικά Σύμμεικτα, εικονογραφημένη με εβδομήντα πέντε έργα 24 εικαστικών καλλιτεχνών.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Παρουσίαση βιβλίου | Με ετικέτα: , , , | 47 Σχόλια »