Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Δουκάγγιος’

Τα φρούτα, οι καρποί, τα πωρικά, τα γεμίσια ξανά

Posted by sarant στο 24 Ιουνίου, 2016

Το σημερινό άρθρο είναι επανάληψη ενός παλιότερου, φυσικά ξανακοιταγμένη και αισθητά επαυξημένη αλλά πάντως επανάληψη. Σας έχω προειδοποιήσει κιόλας ότι ολόκληρη τη θερινή περίοδο θα έχουμε αρκετές επαναλήψεις. Τουλάχιστον έρχεται σε ταιριαστή εποχή, μιας και ο Μαϊούνης που τελειώνει είναι η περίοδος της αποθέωσης των οπωρικών, ίσως περισσότερο και από το καθαυτό καλοκαίρι που αρχίζει.

Φυσικά, σήμερα οποιοδήποτε λεξιλογικό άρθρο φαντάζει ανεπίκαιρο αφού κυριαρχεί στην επικαιρότητα ο σεισμός του Μπρέξιτ, που ομολογώ πως δεν τον είχα προβλέψει. Έχουμε πάντως ειδικό άρθρο για να βάζετε εκεί τα σχόλιά σας.

Το ιστολόγιο έχει παρουσιάσει άρθρα αφιερωμένα σχεδόν σε όλα τα φρούτα, όμως σήμερα θα μιλήσουμε για τα φρούτα γενικώς και όχι ειδικά για κάποιο ή κάποια από αυτά.

Και λογικό είναι να ξεκινήσουμε την περιδιάβασή μας από την ίδια τη λέξη, φρούτο. Η λέξη βέβαια δεν είναι αναντάμ μπαμπαντάμ ελληνική, είναι δάνειο από τα ιταλικά, με την αρχή της στο λατινικό fructus, που σημαίνει τον καρπό αλλά και το όφελος, το έσοδο. Η λατινική λέξη πέρασε στις ρωμανικές και στις γερμανικές νεότερες ευρωπαϊκές γλώσσες, ενώ από τα ιταλικά πέρασε και στα ελληνικά, αν και διατηρείται σε χρήση και η αυτόχθονη «οπώρα» που χρησιμοποιείται συνήθως σε λόγια σύνθετα, σαν το οπωροπωλείο ή τα οπωροκηπευτικά, αλλά έχει δώσει και τα δημοτικότερα οπωρικά ή και πωρικά.

Η οπώρα, πρέπει να πούμε, αρχικά σήμαινε στον Όμηρο την εποχή από τα τέλη Ιουλίου στα τέλη Σεπτεμβρίου (από εκεί και το φθινόπωρο που ακολουθεί), και στη συνέχεια τους καρπούς εκείνης της εποχής, παναπεί σύκα και σταφύλια κυρίως, και μετά όλους τους καρπούς. Πάντως, οι αρχαίοι για τους καρπούς όλων των δέντρων είχαν και τη λέξη ακρόδρυα, που όμως αργότερα έμεινε να εννοεί μόνο τους καρπούς που έχουν κέλυφος ξυλώδες, δηλαδή λίγο-πολύ τους ξηρούς καρπούς. Βέβαια, στον Πωρικολόγο, ένα βυζαντινό σύντομο λαϊκό σατιρικό έργο που προσωποποιεί όλα τα οπωρικά, βρίσκω να συμμετέχουν και οι ξηροί καρποί στο πανηγύρι, έστω και σαν ξεχωριστή ομάδα, όπως άλλωστε και τα ζαρζαβατικά. Να πω ότι ο Πωρικολόγος, γραμμένος τον 13ο ή τον 14ο αιώνα, δεν περιέχει τη λέξη «φρούτο» επειδή προφανώς δεν είχε ακόμα μπει στη γλώσσα μας.

Πότε όμως μπήκε στην ελληνική γλώσσα η λέξη «φρούτο»; Επειδή τα γλωσσικά ληξιαρχεία της ελληνικής δεν δουλεύουν καλά, θα δυσκολευτούμε να απαντήσουμε. Ο Μπαμπινιώτης δεν τη χρονολογεί στο λεξικό του· ως γνωστόν, χρονολογεί σχεδόν μόνο τις λέξεις που έχει συμπεριλάβει στη Συναγωγή του ο Κουμανούδης. Πάντως, τη λέξη φρούτα δεν τη βρίσκω στο TLG, ούτε και στον Δουκάγγιο (έκδοση 1678), αλλά τη βρίσκω στο Σομαβέρα (έκδοση 1709)· δεν θα τολμήσω βέβαια να συμπεράνω πως η λέξη μπήκε στη γλώσσα μας ανάμεσα στο 1678 και στο 1709 (που θα σήμαινε ότι την έφεραν στον Μοριά οι Βενετοί όταν τον κατέκτησαν το 1687)· εξίσου πιθανό είναι να υπήρχε και να μην την κατέγραψε ο Δουκάγγιος (ή να έψαξα απρόσεχτα εγώ).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επαναλήψεις, Ιστορίες λέξεων, Ποίηση, Φρούτα εποχής | Με ετικέτα: , , , , , , | 94 Σχόλια »

Από πότε λέμε «γεια σου»;

Posted by sarant στο 13 Ιουλίου, 2012

Θα μπορούσα να συνεχίσω και σήμερα σχολιάζοντας ορισμένα αξιοπρόσεκτα που γράφτηκαν για τη νέα Γραμματική, αλλά καλύτερα είναι, θαρρώ, να κάνουμε μια ανάπαυλα με κάτι εντελώς ανεπίκαιρο. Θα παρουσιάσω μια ακόμα αναδημοσίευση ενός παλιού άρθρου, που δημοσιεύτηκε τις πρώτες μέρες που άνοιξε το ιστολόγιο, και που νομίζω ότι αντέχει να ξαναπαρουσιαστεί. Τότε που είχα ανοίξει το ιστολόγιο, επειδή είχα πολύ υλικό στα ηλεσυρτάρια μου, από την αδημονία να το παρουσιάσω έχασα την αίσθηση του μέτρου: τις τρεις πρώτες μέρες είχα ανεβάσει δέκα άρθρα! Αποτέλεσμα ήταν να μην προσεχτούν και τόσο, πολύ περισσότερο που τότε, τις πρώτες μέρες του ιστολογίου, οι αναγνώστες του ήταν έτσι κι αλλιώς πολύ λίγοι. Μπορώ λοιπόν να ελπίζω ότι οι περισσότεροι δεν θα έχετε διαβάσει το σημερινό άρθρο, αν και έχει επίσης αναδημοσιευτεί στο μεταξύ και σε άλλους ιστοτόπους. Πάντως, έτσι κι αλλιώς, η σημερινή δημοσίευση διαφέρει από την αρχική: έχω ξαναχτενίσει το κείμενο, ενσωματώνοντας και στοιχεία από τα σχόλια της πρώτης δημοσίευσης.

Ο χαιρετισμός «γεια» ή «γεια σου» ή «γεια χαρά» είναι ο πιο συνηθισμένος στα ελληνικά και τον χρησιμοποιούμε πολλές φορές κάθε μέρα όταν συναντάμε γνωστούς μας ή όταν τους αποχαιρετάμε. Το «γεια» προέρχεται από το αρχαίο «υγεία» μέσω του μεσαιωνικού «υγειά». Και οι ξένοι που επισκέπτονται την Ελλάδα μαθαίνουν αμέσως το Yiassou, και θα σας έχει τύχει, όταν γνωρίζεστε με ξένους εκτός Ελλάδος να σας πουν το Yiassou ως φιλοφρόνηση ή για να δείξουν ότι ξέρουν και μια ελληνική λέξη. Όχι τυχαία, σε έναν διαγωνισμό της Γιουροβίζιον πριν από μερικά χρόνια, η ελληνική συμμετοχή, στην επιδίωξη ενός διεθνώς αναγνωρίσιμου τίτλου, ήταν το τραγούδι «Γεια σου Μαρία».

Άρα, έχουμε ταυτισθεί με το «Γεια σου» -από πότε όμως υπάρχει η έκφραση στη γλώσσα μας; Από πότε λέμε «γεια σου»; Στο μεσαιωνικό λεξικό του Δουκαγγίου (Du Cange) που εκδόθηκε το 1688, καταγράφεται το «γειάσου» και ερμηνεύεται, σωστά, με τα αρχαιοπρεπή «χαίρε, έρρωσο, υγίαινε». Ωστόσο, πριν από μερικά χρόνια βρέθηκε μια πολύ πρωιμότερη εμφάνιση της έκφρασης.

Ο φλωρεντινός διδακτικός ποιητής Fazio degli Uberti (1305- μετά το 1367) μπορεί να μην είναι γνωστός παρά σε ελάχιστους, αλλά αξίζει την προσοχή μας από σπόντα. Ήταν γόνος παλιάς φλωρεντινής οικογένειας (του κλάδου των Γιβελίνων) που μνημονεύεται στην Κόλαση του Δάντη, και η οποία είχε εξοριστεί για πολιτικούς λόγους από τη γενέθλια πόλη. Έτσι, ο ποιητής γεννήθηκε στην Πίζα και έζησε σε διάφορες πόλεις της Ιταλίας επιδιώκοντας πάντα να επιστρέψει στη Φλωρεντία. Μάταια, αφού πέθανε στη Βερόνα.

Το έργο της ζωής του ήταν ένα μεγάλο διδακτικό ποίημα, Il Dittamondo (που είναι εξιταλισμός του λατινικού Dicta Mundi και σημαίνει κάτι σαν «Αφηγήσεις για την οικουμένη»), σαφώς επηρεασμένο από τον Δάντη. Το δούλευε είκοσι χρόνια χωρίς να το τελειώσει και σ’ αυτό αφηγείται τις περιπλανήσεις του σε όλα τα μέρη του γνωστού τότε κόσμου.

Στο τρίτο βιβλίο και στο 23ο κεφάλαιο υπάρχει το απόσπασμα που μας ενδιαφέρει. Γιατί μας ενδιαφέρει; Διότι μας διασώζει, σε προφορικό λόγο, φράσεις ελληνικές που δεν έχουν καταγραφεί σε ελληνικά κείμενα παρά πολύ αργότερα -ας όψεται η διγλωσσία που ταλανίζει τον τόπο από τους ελληνιστικούς χρόνους και μετά.

Έτσι, στο ποίημα αυτό, που ξεκίνησε να γράφεται το 1346, βρίσκουμε τις ελληνικότατες φράσεις Γεια σου, Καλώς ήρθες, Ξεύρεις φραγκικά; Είμαι Ρωμαίος και ξεύρω γλώσσες, Παρακαλώ σε φίλε μου, Μετά χαράς, φυσικά γραμμένες στο λατινικό αλφάβητο, αφού το ποίημα είναι γραμμένο στα ιταλικά.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Ιστορίες λέξεων, Πατριδογνωσία | Με ετικέτα: , , | 121 Σχόλια »

Τα φρούτα, οι καρποί, τα πωρικά, τα γεμίσια

Posted by sarant στο 3 Ιουνίου, 2010

Τις προάλλες είχα ξεκινήσει να γράφω για τα φρούτα της εποχής αλλά τελικά εξαιτίας του Κοραή και της μυτιληνιάς γιαγιάς μου ξεστράτισα και αφιερώθηκα στη λέξη «πρωτοφανήσιμος». Σήμερα λέω να μιλήσω για τη λέξη φρούτα, διότι το σηκώνει η εποχή.

Η λέξη βέβαια δεν είναι αναντάμ μπαμπαντάμ ελληνική, είναι δάνειο από τα ιταλικά, με την αρχή της στο λατινικό fructus, που σημαίνει τον καρπό αλλά και το όφελος, το έσοδο. Η λατινική λέξη πέρασε στις ρωμανικές και στις γερμανικές νεότερες ευρωπαϊκές γλώσσες και από τα ιταλικά πέρασε και στα ελληνικά, αν και διατηρείται σε χρήση και η αυτόχθονη «οπώρα» που χρησιμοποιείται συνήθως σε λόγια σύνθετα, αλλά έχει δώσει και τα δημοτικότερα οπωρικά ή και πωρικά. Η οπώρα, πρέπει να πούμε, αρχικά σήμαινε στον Όμηρο την εποχή από τα τέλη Ιουλίου στα τέλη Σεπτεμβρίου (από εκεί και το φθινόπωρο που ακολουθεί), και στη συνέχεια τους καρπούς εκείνης της εποχής, παναπεί σύκα και σταφύλια κυρίως, και μετά όλους τους καρπούς. Πάντως, οι αρχαίοι για τους καρπούς όλων των δέντρων είχαν και τη λέξη ακρόδρυα, που όμως αργότερα έμεινε να εννοεί μόνο τους καρπούς που έχουν κέλυφος ξυλώδες, δηλαδή λίγο-πολύ τους ξηρούς καρπούς. Βέβαια, στον Πωρικολόγο, ένα βυζαντινό σύντομο σατιρικό έργο που προσωποποιεί όλα τα οπωρικά για να δικάσουν τη Στάφυλο, βρίσκω να συμμετέχουν και οι ξηροί καρποί στο πανηγύρι, όπως άλλωστε και τα ζαρζαβατικά. Να πω ότι ο Πωρικολόγος, γραμμένος τον 14ο αιώνα, δεν έχει τη λέξη «φρούτο» επειδή προφανώς δεν είχε ακόμα μπει στη γλώσσα μας.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , , , , | 38 Σχόλια »

Μόνο η γιαγιά μου και ο Κοραής;

Posted by sarant στο 28 Μαΐου, 2010

Επειδή με κατηγόρησαν κιόλας, μεταξύ σοβαρού και αστείου, κάποιοι εκλεκτοί φίλοι του ιστολογίου, ότι διαλέγω θέματα ακανθώδη (ή αβανταδόρικα), σαν το μεσανατολικό ή τον Κεμάλ, έτσι που να γίνονται εκατοντάδες σχόλια, καταπιάστηκα χτες να γράψω κάτι μη φορτισμένο’ για τα φρούτα, τα φρούτα εποχής –και έπαθα ένα γλωσσικό σοκ.

Η γιαγιά μου (η μυτιληνιά, όχι η αιγινήτισσα), σαν ψώνιζε τα πρώτα κεράσια ή βερίκοκα ή ροδάκινα ή σταφύλια της χρονιάς, μας έλεγε: ελάτε, είναι πρωτοφανήσιμα. Τη λέξη «πρωτοφανήσιμος», λοιπόν, για τα πρώτα φρούτα της χρονιάς, την ξέρω από μωρό παιδί, και μου είναι ιδιαίτερα αγαπητή γιατί τα φρούτα μ’ άρεσαν, αν και όχι σε βαθμό μανίας όπως ένας αδελφικός φίλος που, λέει, η πρώτη λέξη που είπε σαν μίλησε δεν ήταν «μαμά» ή «μπαμπά» αλλά «φούτα»!

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , , , , | 94 Σχόλια »

Πολιτικοί, το δίκαιον!

Posted by sarant στο 4 Μαΐου, 2010

Διάβασα χτες στο protagon.gr ένα άρθρο του Άλκη Γαλδαδά, που γράφει συχνά για τις λέξεις κι αυτός, και γράφει ωραία, αν και λίγο πρόχειρα και ψηλομύτικα –για παράδειγμα, τις προάλλες είχα διαβάσει πως θεωρούσε… μαργαριτάρι (!) την έκφραση «πάμε σούμπιτοι», διότι, λέει, στα ιταλικά subito σημαίνει γρήγορα. Λες και δεν παραδεχόμαστε τις αλλαγές σημασίας από τη μια γλώσσα στην άλλη, πολύ περισσότερο που τη συγκεκριμένη χρήση την καταγράφει και το ΛΚΝ. Αλλά πλατειάζω.

Έλεγα λοιπόν ότι χτες διάβασα ένα άρθρο του Α.Γ. με τίτλο Τι σημαίνει πολιτική στα κυπριακά; στο οποίο ο «εξαρτημένος από τα λεξικά»  συντάκτης γράφει: …ξέρει άραγε τι σημαίνει στην κυπριακή διάλεκτο η λέξη «πολιτική»; Αντιγράφω, προς γνώση, από το βιβλίο: «Θησαυρός της κυπριακής διαλέκτου» του Κ. Γιαγκουλή (σελ. 280): «Πολιτική = πόρνη». Ναι, να μου καεί το notebook, έτσι το λεν στην Τζύπρον. Ποιος έκανε στον άλλο το δάνειο; Το ψάχνουμε.

Προσωπικά δεν είμαι και τόσο βέβαιος ότι το λένε έτσι, σήμερα στην Τζύπρον ή στην Κύπρο, αλλά επειδή δεν έχω άμεση γνώση της κυπριακής διαλέκτου δεν λέω περισσότερα και περιμένω τους Κυπρίους φίλους του ιστολογίου να επιβεβαιώσουν αν όντως λέγεται ακόμα το πολιτική με την έννοια της πόρνης, ή αν η σημασία αυτή υπήρχε στο πρόσφατο παρελθόν ή μόνο στο απώτερο. Θα μου πείτε, το λέει το λεξικό. Σύμφωνοι, αλλά τα λεξικά καμιά φορά έχουν και παρωχημένες λέξεις ή σημασίες. Βέβαια, η κυπριακή διατηρεί πολλά παλαιότερα στοιχεία, οπότε δεν το αποκλείω. (Αν δείτε στα σχόλια, σήμερα η λέξη δεν λέγεται στην Κύπρο).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βυζάντιο, Ιστορίες λέξεων, Ντοπιολαλιές | Με ετικέτα: , , , , , , | 81 Σχόλια »