Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Δωδεκάλογος της νεοκαθαρεύουσας’

Στον αστερισμό της σχιζολεξίας

Posted by sarant στο 29 Σεπτεμβρίου, 2014

Πολλές φορές έχω γράψει στο ιστολόγιο για το φαινόμενο της σχιζολεξίας, που είναι η τάση κάποιων να γράφουν χωριστά (ως δύο λέξεις δηλαδή) λέξεις που έχει καθιερωθεί εδώ και πολλά χρόνια να γράφονται ως μία, ή που ανέκαθεν γράφονταν ως μία, π.χ. “κατ’ επειγόντως“ (το γράφω διαγραμμένο για να μην μετρήσει στις γκουγκλιές). Έχω γράψει για το φαινόμενο αυτό κάμποσες φορές, και το έχω εντάξει και στον Δωδεκάλογο της νεοκαθαρεύουσας. Έχω γράψει κι άλλες φορές για το φαινόμενο αυτό (παράδειγμα).

Κάποιοι σχίζουν τις λέξεις από νεοκαθαρευουσιανισμό, επειδή πράγματι κάποιες λέξεις τον προπερασμένο αιώνα ή προπολεμικά γράφονταν χωριστά (π.χ. εν ω, δήλα δη) και τώρα «αποκαθιστούν» την «σωστή» (κούνια που τους κούναγε) μορφή τους. Τέτοια ήταν η Καλλίστη Δελαγραμμάτικα, που πριν από έξι χρόνια είχε γλωσσική (ναι, λόγω τιμής) και επιθετικά καθαρευουσιάνικη στήλη στο… Πρώτο Θέμα -δυστυχώς τη σταμάτησε πριν ανοίξω το ιστολόγιο. Τέτοια είναι και η περίπτωση της Φιλονόης του Πόντου, η οποία στο ιστολόγιό της χρησιμοποιεί ένα περίεργο ιδίωμα στο οποίο σχίζει ακόμα και το «άντε» (αν τε!).

Ωστόσο, όπως είχα επισημάνει κι άλλη φορά, η σχιζολεξία δεν είναι πια τόσο σπάνια. Ίσως να εξαπλώνεται επειδή κάποιοι πιστεύουν ότι με τον τρόπο αυτό (δηλαδή διαμελίζοντας μια σύνθετη λέξη στα συστατικά της μέρη) φτάνουν στην πραγματική, στην αληθινή μορφή των λέξεων.

Να διευκρινίσω ότι σχιζολεξία δεν εννοώ το να γράφει κανείς χωριστά λέξεις που διττογραφούνται δηλ. γράφονται και ενωμένες και χωριστά, π.χ. «καταρχήν/κατ’ αρχήν», εννοώ το να χωρίζονται σύνθετες λέξεις που όλες οι (σύγχρονες) πηγές τις γράφουν ενωμένες, π.χ. κατ’όπιν.

Η σχιζολεξία έρχεται σε στάδια. Πρώτο στάδιο είναι να χωρίζουμε τη σύνθετη λέξη με παύλα, π.χ. «αντι-σημίτης» (διαλέγω επίτηδες μια λέξη που πάντοτε γραφόταν ενωμένη κι έτσι θα τη βρείτε σε όλα τα λεξικά). Ως εδώ φαίνεται ανώδυνο, αλλά δεν είναι πάντοτε, διότι ακολουθεί το δεύτερο στάδιο, να μπαίνουν δύο τόνοι στα δυο συνθετικά, δηλ. αντί-σημίτης. Κι όταν μπει ο διπλός τονισμός, το τρίτο στάδιο δεν αργεί. Και το τρίτο στάδιο είναι να χωρίζονται εντελώς οι λέξεις: αντί σημίτης. Τη συγκεκριμένη λέξη τη διάλεξα και για έναν άλλο λόγο: τον χωρισμό με παύλα, αντι-σημίτης ή αντι-σημιτικός, θα τον δικαιολογούσαμε αν κάποιος, λογοπαίζοντας, δεν εννοούσε τη λέξη με την καθιερωμένη σημασία της, αλλά, έστω, την αντίθεση με… τον κ. Κ. Σημίτη και/ή το καθεστώς του ή τους οπαδούς του! Να λοιπόν που μερικές φορές η σχιζολεξία συσκοτίζει μια χρήσιμη δυνατότητα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Νεοκαθαρεύουσα | Με ετικέτα: , , , | 102 Σχόλια »

Ο δωδεκάλογος της νεοκαθαρεύουσας, εφτά χρόνια μετά

Posted by sarant στο 6 Φεβρουαρίου, 2014

Είχα σκεφτεί να συνεχίσω σήμερα το χτεσινό άρθρο με τα λεξιλογικά της Πριγκιπέσας Ιζαμπώς, αλλά αφενός σκέφτηκα ότι καλύτερα να κάνω ανάπαυλα μιας μέρας και αφετέρου δεν μου έστειλαν κάτι που περίμενα, οπότε δημοσιεύω κάτι άλλο, ένα παλιό μου άρθρο, που το είχα ανεβάσει στον παλιό μου ιστότοπο πριν από εφτά χρόνια και ύστερα το συμπεριέλαβα στο βιβλίο μου Γλώσσα μετ’ εμποδίων (το οποίο, για να κάνουμε και γκρίζα διαφήμιση, επανεκδόθηκε πρόσφατα).

Στο κείμενο εκείνο προσπαθούσα να εντοπίσω κάποια ενοχλητικά φαινόμενα κυρίως στη γλώσσα των μέσων ενημέρωσης, τα οποία τα θεωρούσα εκδηλώσεις μιας καθαρευουσιάνικης αντίληψης για τη γλώσσα. Από τότε, έχουν περάσει εφτά χρόνια και κάποια από τα φαινόμενα που περιέγραφα έχουν οξυνθεί ακόμα περισσότερο  ενώ κάποια άλλα ίσως να μην ήταν και τόσο διαδεδομένα όσο νόμιζα.

Το άρθρο είναι γραμμένο σε ύφος παιγνιώδες, ας πούμε, αλλά οι παρατηρήσεις ίσως δεν είναι άστοχες. Βέβαια, κάποια από τα φαινόμενα αυτά τα έχουμε σχολιάσει και στο ιστολόγιο, κυρίως με αφορμή επισημάνσεις στα σαββατιάτικα Μεζεδάκια.

Ο δωδεκάλογος της νεοκαθαρεύουσας

Πριν από καμιά εικοσαριά χρόνια, μπορεί και περισσότερα, κάποιος λόγιος είχε συντάξει έναν κατάλογο με ασθένειες της νεοελληνικής γλώσσας. Δυστυχώς τότε, με την αμεριμνησία της νεότητας, δεν είχα κρατήσει αντίγραφο του κειμένου και τώρα που το ψάχνω σε γη και σε ουρανό δεν το βρίσκω πουθενά. Ούτως ή άλλως, ο κατάλογος εκείνος έχει γίνει ανεπίκαιρος, είτε επειδή μερικές «ασθένειες» έχουν πάψει πια να θεωρούνται ασθένειες (π.χ. ο μεχριτισμός, δηλαδή η σύνταξη του μέχρι με αιτιατική· σήμερα, μέχρι (!) και το λεξικό Μπαμπινιώτη δέχεται τη σύνταξη αυτή), ενώ αντίστροφα άλλες τείνουν να εξαφανιστούν, σαν τη «σανίτιδα», τη δήθεν κατάχρηση του «σαν» -σήμερα, που το ως αντικαθιστά παντού το σαν στα κείμενα των γλαφυρών, κανείς από τους τότε διαμαρτυρόμενους δεν διαμαρτύρεται για την «αντισανίτιδα» και για την ισοπέδωση των λεπτών διακρίσεων.

[Παρένθεση τωρινή: Ο παλιός εκείνος κατάλογος, «δεκάλογος» νομίζω ήταν, είχε δημοσιευτεί, αν δεν κάνω λάθος, στον Οικονομικό Ταχυδρόμο. Αν παρ’ ελπίδα τον έχει φυλάξει κανείς, ας τον στείλει, παρακαλώ πολύ!]

Ας είναι. Είκοσι χρόνια είναι αρκετά για να παλιώσουν οποιονδήποτε κατάλογο. Σκέφτομαι λοιπόν να φτιάξω έναν αντικατάλογο, ή αν προτιμάτε τον Δωδεκάλογο των Ασθενειών της Νεοκαθαρεύουσας στον 21ο αιώνα.

Ο δωδεκάλογος αυτός έχει την εξής σύνθεση:

1. Ο ισοπεδωτικός ευπρεπισμός
2. Η οξεία γενικομανία
3. Η γενικευμένη ωσεοπάθεια
4. Η τρομώδης επαναληψοφοβία
5. Η μανιακή σχιζολεξία
6. Ο καταναγκαστικός ερμαφροδιτισμός
7. Οι δίδυμες παθήσεις: ακλισία και αγγλοκλισία
8. Η αρχαιοκλιτική ξιπασιά
9. Η βαρεία συμπλεγματολαγνεία
10. Οι κλιτικές νεοπλασίες
11. Ο ορθογραφικός υπερτροφισμός
12. Η βιβλιοδιφική λεξιλαγνεία

Είμαι βέβαιος ότι οι αναγνώστες έχουν υπόψη τους τις περισσότερες από αυτές τις επικίνδυνες αρρώστιες, αλλά είναι πολύ πιθανό να μην είναι εξοικειωμένοι με την ορολογία που χρησιμοποιώ, που άλλωστε είναι δική μου κατασκευή. Θα σας τις παρουσιάσω λοιπόν συνοπτικά στο σημείωμα αυτό.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά | Με ετικέτα: , | 317 Σχόλια »

Εξεταστικά μεζεδάκια

Posted by sarant στο 18 Μαΐου, 2013

Αφού χτες άρχισαν οι πανελλαδικές εξετάσεις, τα σημερινά μεζεδάκια είναι εξεταστικά, παρόλο που δεν θα αναφερθώ καθόλου στα θέματα της Γλώσσας που έπεσαν χτες. Θα μπορούσαμε πάντως να τα πούμε και Μεζεδάκια της Γιουροβίζιον, αφού σήμερα γίνεται ο τελικός του διαγωνισμού, στον οποίο προκρίθηκε και το ελληνικό τραγούδι. Πριν όμως από τον τελικό, ο τραγουδιστής Αγάθωνας φρόντισε να δώσει, σε συνεργασία με τον δημοσιογράφο Γιώργο Παπαδάκη, μαθήματα ελληνικού πολιτισμού. Επειδή χτες, 17 Μαΐου, ήταν η διεθνής ημέρα κατά της ομοφοβίας, ο δημοφιλής τραγουδιστής και ο δημοφιλέστερος παρουσιαστής φρόντισαν να την τιμήσουν με τον εξής εμετικό διάλογο, που τον μεταφέρω όπως τον κατέγραψε φίλη στο Φέισμπουκ:

Παπαδάκης: «Πόσες ώρες έχεις κοιμηθεί;»
Αγάθωνας: «Λιγες, λιγες, αλλά με ξύπνησε ο συγκάτοικος γιατι έβλεπε έναν εφιάλτη, λέει πως τον κυνηγούσαν κάτι gay να τον βιάσουν.»
Παπαδάκης: «Ποιό; τι; (ακούγονται γέλια) Εχει πολλούς τέτοιους εκεί;»
Αγάθωνας: «Και του λέω μη φοβάσαι, ειμαι εγώ εδω δε θα τούς αφήσω να σού κανουν τίποτα»
(τα γέλια συνεχίζονται με τρέλα)
Παπαδάκης: «Εχει πολλούς τέτοιους εκεί;» (ξανά)
Αγάθωνας: «Αχαχαχχαχαχαχαχα χα χα χα χα…»
Παπαδάκης «χα χα χαχαχαχαχα»
Αγάθωνας: «τι ερώτηση Γιώργο μου, τι ερώτηση…»

Αν ρωτάτε τη γνώμη μου, για το αίσχος αυτό δεν φταίει ο Αγάθωνας ή έστω δεν φταίει μόνο ο Αγάθωνας. Ένας δημοσιογράφος άξιος του ονόματός του, ακούγοντας την πρώτη φράση του Αγάθωνα, θα απαντούσε κάτι σαν: «Δεν ντρέπεσαι; Πρωί-πρωί παραληρείς;» Ωστόσο, ο κ. Παπαδάκης έβαλε τα γέλια και ρώτησε, δυο φορές, αν «έχει πολλούς τέτοιους εκεί». Εύχομαι τουλάχιστον να πατώσει απόψε ο Αγάθωνας, παρόλο που δεν βρίσκω άσκημο το τραγούδι του (για τον συγκεκριμένο διαγωνισμό, εννοώ).

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Μαργαριτάρια, Μεζεδάκια, Μισαλλοδοξία | Με ετικέτα: , , , | 80 Σχόλια »

Φύτεψε κι εσύ δυο εισαγωγικά, μπορείς!

Posted by sarant στο 17 Φεβρουαρίου, 2012

Σήμερα θα γράψω για μια γλωσσική πάθηση, που βλέπω να εξαπλώνεται στις μέρες μας, και που ομολογώ ότι δεν την είχα συμπεριλάβει στον «Δωδεκάλογο της Νεοκαθαρεύουσας» που έγραψα το 2007. Πρόκειται για την εισαγωγικομανία, ή εισαγωγικολαγνεία κατ’ άλλους, δηλαδή την ψύχωση εκείνη που αναγκάζει πολλούς επαγγελματίες γραφιάδες να φορτώνουν το κείμενό τους με εισαγωγικά, όχι μόνο εκεί που επιβάλλεται η χρήση τους, ή που είναι έστω προαιρετική, αλλά και εκεί που τα εισαγωγικά είναι περιττά, και μάλιστα δίνουν το αντίθετο νόημα στη φράση.

Αλλά για να εξετάσουμε την κατάχρηση, πρέπει να ξέρουμε τη χρήση. Πότε λοιπόν χρησιμοποιούμε εισαγωγικά;

Σύμφωνα με τη γραμματική, αν δεν κάνω λάθος, χρησιμοποιούμε εισαγωγικά σε ένα κείμενο: α) για να δείξουμε τον διάλογο (μπορούμε βέβαια να χρησιμοποιήσουμε και παύλες για τον σκοπό αυτό), β) όταν παραθέτουμε τα λόγια κάποιου ακριβώς όπως τα είπε, γ) για τίτλους, επωνυμίες κτλ. (μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε και πλάγιους χαρακτήρες), δ) για να δώσουμε ειρωνική χροιά στη λέξη που περικλείνεται σε εισαγωγικά, να δηλώσουμε τη δυσπιστία ή την ειρωνεία μας.
Παράδειγμα για το τελευταίο, για να δούμε τη διαφορά:

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Κοτσανολόγιο | Με ετικέτα: , | 213 Σχόλια »

Και νέα κρούσματα μανιακής σχιζολεξίας

Posted by sarant στο 20 Σεπτεμβρίου, 2010

Πριν από τρία-τέσσερα χρόνια, που είχα… εκπονήσει τον Δωδεκάλογο της νεοκαθαρεύουσας, μια σάτιρα για τις συνήθειες των νεοκαθαρευουσιάνων, είχα γράψει τα εξής γι’ αυτή την κακιά αρρώστια, τη μανιακή σχιζολεξία:

Η πέμπτη ασθένεια δεν είναι τόσο διαδεδομένη όσο οι προηγούμενες, ωστόσο τα αποτελέσματά της είναι φρικιαστικά. Ο ασθενής που πάσχει από μανιακή σχιζολεξία καταλαμβάνεται από αμόκ και αρπάζοντας πριόνι ή άλλο κοφτερό εργαλείο αφήνει στο διάβα του ματωμένα κομμάτια,  λέξεις φριχτά διαμελισμένες, όπως: εξ απίνης, ως αύτως, όποτε δήποτε κτλ.

Έτσι έγραφα το 2007, αλλά από τότε έχει κυλήσει κάμποσο νερό στ’ αυλάκι και η σχιζολεξία δεν είναι πια, δυστυχώς, τόσο σπάνια. Ίσως να εξαπλώνεται επειδή κάποιοι πιστεύουν ότι με τον τρόπο αυτό (δηλαδή διαμελίζοντας μια σύνθετη λέξη στα συστατικά της μέρη) φτάνουν στην πραγματική, στην αληθινή μορφή των λέξεων. Το θέμα είναι πάντως ότι παρατηρούνται και νέα ενδιαφέροντα κρούσματα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Γενικά γλωσσικά, Κοτσανολόγιο, Νεοκαθαρεύουσα | Με ετικέτα: , , , , | 59 Σχόλια »