Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Δωδεκάλογος του Γύφτου’

Τσιγγάνοι και όχι γύφτοι

Posted by sarant στο 31 Οκτωβρίου, 2013

Το σημερινό άρθρο, κατ’ εξαίρεση, είναι κατά κάποιο τρόπο συνέχεια του προχτεσινού. Συνήθως δεν το κάνω αυτό: όταν έχω ομοειδή άρθρα φροντίζω να περνάει λίγος καιρός ανάμεσά τους. Γράφοντας όμως το προχτεσινό άρθρο κατάλαβα ότι θα παραβάραινε αν, πλάι στη λέξη ‘τσιγγάνος’ ερευνούσα και τη λ. ‘γύφτος’, κι έτσι αποφάσισα να το χωρίσω στα δύο. Μάλιστα, θα τα έβαζα και σε συνεχόμενες μέρες, αλλά επειδή μεσολάβησε η παρουσίαση του βιβλίου μου Οπωροφόρες λέξεις είπα να ευλογήσω τα γένια μου κι έτσι χτες παρενέβαλα ένα άρθρο σχετικό με πωρικά. Σήμερα λοιπόν, θα δούμε την ιστορία της λέξης γύφτος, έχοντας αφήσει πίσω μας τη μικρή Μαρία (τ. ξανθό αγγελούδι, νυν γυφτάκι) να πορεύεται τον Γολγοθά της τώρα που την έσωσε το ελληνικό κράτος. [Σήμερα είναι και τα γενέθλια του αγαπημένου μου Ναπ. Λαπαθιώτη, που γεννήθηκε στις 31 Οκτωβρίου 1888 -συνηθίζω κάθε χρόνο τέτοιες μέρες να βάζω ένα άρθρο στη μνήμη του: θα το δημοσιεύσω την Κυριακή που μας έρχεται].

Σύμφωνα με τον ορισμό που αντιγράφω από το ΛΚΝ, γύφτος είναι: 1. (μειωτ.) ο τσιγγάνος της Ελλάδας: Γύφτοι στήσανε τα τσαντίρια τους έξω από τη Λάρισα. Γέμισε ο τόπος γύφτους. Ήρθε μια γύφτισσα να μου πει τη μοίρα μου. ΦΡ τρέμει / κρυώνει σαν ~, κρυώνει πάρα πολύ. ΠAΡ Είδε ο ~ τη γενιά* του κι αναγάλλιασε η καρδιά του. Όλοι οι γύφτοι μια γενιά*. 2. (παρωχ.) α. τεχνίτης σιδηρουργός. β. οργανοπαίχτης: Φώναξαν τους γύφτους στο πανηγύρι. 3. (μτφ.) α. άνθρωπος μικροπρεπής και φιλάργυρος: Είναι μεγάλος ~, πεντάρα δεν του παίρνεις από τα χέρια του. β. αυτός που ζει σε συνθήκες βρομιάς και ακαταστασίας: Γίναμε γύφτοι. Zούμε σαν γύφτοι. γ. άνθρωπος υπερβολικά μελαχρινός. γυφτάκι το YΠΟKΟΡ. γυφτάκος ο YΠΟKΟΡ. γύφταρος ο MΕΓΕΘ.

Παρόμοιο είναι και το λήμμα του λεξικού Μπαμπινιώτη, μόνο που παραλείπει τις παρωχημένες σημασίες του σιδερά και του οργανοπαίχτη, καθώς και (περιέργως) τη σημασία 3β. για τη βρομιά και την ακαταστασία.

Η λέξη γύφτος εμφανίζεται ήδη στα μεσαιωνικά ελληνικά, και προέρχεται, όπως θα έχετε ακούσει, από το εθνωνύμιο «Αιγύπτιος». Σε λόγια κείμενα, άλλωστε, χρησιμοποιείται για τους τσιγγάνους το «Αιγύπτιος» και αναφέραμε στο προχτεσινό άρθρο ένα απόσπασμα του Μάζαρι (1416) που συγκαταλέγει τους Αιγύπτιους στα εφτά έθνη που κατοικούσαν τότε την Πελοπόννησο. Στον δημώδη Κρασοπατέρα λέγεται ότι ο πότης αναζητάει το κρασί με την ίδια λαχτάρα όπως «ο ταπεινός ο Αίγυπτος τα παλαιοκόσκινά του» -σε μιαν άλλη παραλλαγή, ο ίδιος στίχος αναφέρει «ο δε μαυροκατζίβελος το γυροκόσκινόν του».

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Πολιτική ορθότητα, Ρατσισμός, Φρασεολογικά | Με ετικέτα: , , , , , , | 152 Σχόλια »

Η κυρία Διαμαντοπούλου και η ποίηση

Posted by sarant στο 30 Σεπτεμβρίου, 2009

Τηλεόραση δεν πολυβλέπω, αλλά ένας φίλος με ειδοποίησε για το φιλολογικό μαργαριτάρι της κυρίας Διαμαντοπούλου. Ωστόσο, επειδή δεν κατάφερα να βρω βιντεάκι με τις δηλώσεις και επειδή ήδη είχαν γράψει άλλα ιστολόγια, αρχικά σκέφτηκα να μη γράψω. Άλλαξα όμως γνώμη, διότι με την υπεράσπιση των σαρδάμ του ΓΑΠ τελευταία κινδυνεύει να μου βγει το όνομα (και, το χειρότερο, κινδυνεύει να βγει αδίκως και άλλων το όνομα, αν σκεφτούμε πως ένα ιστολόγιο είχε αρχικά γράψει για κόντρα του Καργάκου με τον Γιανναρά!). Και με την ευκαιρία, παραθέτω και μερικές γενικότερες σκέψεις.

Σε περίπτωση που δεν το ξέρετε, σε χτεσινό (29.9) δελτίο ειδήσεων στον Άλτερ, η κυρία Διαμαντοπούλου θέλησε να απαγγείλει το εξής πολύ γνωστό απόσπασμα από τον Δωδεκάλογο του Γύφτου:

και μην έχοντας πιο κάτου άλλο σκαλί
να κατρακυλήσεις πιο βαθιά
στου Κακού τη σκάλα,
για τ’ ανέβασμα ξανά που σε καλεί
θα αιστανθείςνα σου φυτρώσουν, ω χαρά!
τα φτερά,
τα φτερά τα πρωτινά σου τα μεγάλα!

Όπως μου λένε, αφενός το παρέθεσε μέσες-άκρες (και πιο πολύ άκρες, παρά μέσες) και αφετέρου, το χειρότερο, είπε πως είναι… του Βιζυηνού! Προσοχή, δεν είναι κακό να μη θυμάται κανείς ακριβώς ένα ποίημα. Για να πω την αμαρτία μου, κι εγώ δεν το θυμόμουν ολόσωστα το απόσπασμα που παράθεσα. Βλέπετε, δεν έχω γαλουχηθεί με τον Δωδεκάλογο (αντιθέτως, οι παλιότεροι τα καταφέρνουν καλύτερα· ο πατέρας μου, μια φορά που βρήκε ακροατήριο με αντοχή, είχε απαγγείλει ολόκληρο ένα άσμα του 12λογου). Δεν με ενοχλεί λοιπόν που η κ. Διαμαντοπούλου λάθεψε τους στίχους. Περισσότερο με ενοχλεί που είπε ότι είναι του Βιζυηνού· διότι, όπως και να το κάνουμε, καλλιέργεια είναι αυτό που μένει όταν έχεις ξεχάσει τα πάντα (έχει πει ένας Γάλλος, δεν θυμάμαι ποιος). Και δύσκολα θα μπορέσει να βρει κανείς περισσότερο διαφορετικούς ποιητές από τον Παλαμά και τον Βιζυηνό. Να έλεγε, λογουχάρη, πως είναι του Σικελιανού, θα έλεγα εντάξει, κάποια κοινά στοιχεία έχουν. Αλλά του Βιζυηνού; Σαν να ακούς, έστω, Κουγιουμτζή και να λες πως είναι του Μαχαιρίτσα το τραγούδι.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Επικαιρότητα, Κοτσανολόγιο, Ποίηση | Με ετικέτα: , , , , , , , | 103 Σχόλια »