Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘δόγης’

Η διάλεξη του δόγη

Posted by sarant στο 8 Νοεμβρίου, 2021

Κάπως περίεργος είναι ο σημερινός μας τίτλος -ποια διάλεξη, και κυρίως ποιος δόγης.

Τη λέξη «δόγης» την έχουμε συσχετίσει με τη Δημοκρατία της Βενετίας, αν και το αξίωμα υπήρχε και σε άλλες ιταλικές πόλεις-κράτη του Μεσαίωνα, και κυρίως στη Δημοκρατία της Γένοβας. Αλλά η Δημοκρατία της Βενετίας έχει πάψει να υφίσταται από το 1797, το δε αξίωμα δεν ήταν κληρονομικό ώστε να συνεχίζεται η διαδοχή, όπως συμβαίνει με κάτι μονάρχες που συνεχίζουν να αυτοχαρακτηρίζονται πρίγκιπες και βασιλιάδες παρόλο που ο θρόνος τους έχει πάψει να υπάρχει. Οπότε, ποιος δόγης εμφανίστηκε να δώσει διάλεξη;

Ομολογώ ότι ο τίτλος μου είναι παραπλανητικός -ήθελα όμως να χρησιμοποιήσω αυτές τις δύο λέξεις, «διάλεξη» και «δόγης».

Γιατί αυτές τις δύο λέξεις; Διότι θέλω να σας μιλήσω σήμερα για τον νέο τόμο του Ιστορικού Λεξικού της Ακαδημίας, ακριβέστερα για το 1ο τεύχος του 7ου τόμου, που εκδόθηκε πριν από λίγο καιρό, και που ξεκινάει από το λήμμα «διάλεξη» και τελειώνει στο λήμμα «δόγης».

Για να μην μπερδευόμαστε, δεν εννοώ το Χρηστικό Λεξικό της Νεοελληνικής Γλώσσας, έκδοση επίσης της Ακαδημίας Αθηνών, που εκδόθηκε στα τέλη του 2014 και το είχαμε παρουσιάσει κι εδώ και συχνά πυκνά το αναφέρω και σε διάφορα άρθρα του ιστολογίου. Εννοώ το Ιστορικό Λεξικό, που ο πλήρης τίτλος του είναι «Ιστορικόν Λεξικόν της Νέας Ελληνικής» με υπότιτλο «της τε κοινώς ομιλουμένης και των ιδιωμάτων», ΙΛΝΕ συντομογραφικά.

Όπως μαρτυράει και η γλώσσα του τίτλου του, το ΙΛΝΕ ξεκίνησε ως εγχείρημα στη μακρινή δεκαετία του 1920, αμέσως με την ίδρυση της Ακαδημίας Αθηνών, με πρωτοβουλία του Γεωργίου Χατζιδάκι, οι δε πρώτοι τόμοι εκδόθηκαν στη δεκαετία του 1930. Ως το 1942 είχαν εκδοθεί τρεις τόμοι φτάνοντας μέχρι το λήμμα «βλέπω». Το1953 εκδόθηκε το πρώτο τεύχος του 4ου τόμου, βλεφαρίδα-γάργαρος, και ύστερα για δεκαετίες τίποτα, σε σημείο που να γίνει παροιμιώδες «το λεξικό της Ακαδημίας που άρχισε εδώ και πενήντα χρόνια και σταμάτησε στο Γάμμα»

Το 1980 όμως εκδόθηκε το δεύτερο τεύχος του 4ου τόμου, φτάνοντας ως το λ. γεροδέματος και στην ίδια δεκαετία εκδόθηκε, επίσης σε δύο τεύχη, το 1984 και το 1989, ο 5ος τόμος, φτάνοντας στο λημμα «δαχτυλωτός». Και ύστερα όλα σταμάτησαν ξανά, οπότε το παροιμιώδες λεγόμενο αναπροσαρμόστηκε στο «το λεξικό της Ακαδημίας που άρχισε εδώ και ογδόντα χρόνια και σταμάτησε στο Δέλτα».

Από το 1989 κύλησε πολύ νερό στ’ αυλάκι:  έγινε η αναπροσαρμογή των στόχων του Κέντρου Ερεύνης των Νεοελληνικών Διαλέκτων και Ιδιωμάτων, κατά καιρούς ανακοινωνόταν η οριστική διακοπή της έκδοσης του λεξικού, εκδόθηκαν έγκυρα και εκτενή λεξικά της νέας ελληνικής, μεταξύ άλλων και από την Ακαδημία το 2014, αλλά το 2017 εκδόθηκε επιτέλους ο έκτος τόμος: δε -διάλεκτος27 χρόνια μετά τον προηγούμενο. Τον τόμο αυτόν τον είχαμε παρουσιάσει και στο ιστολόγιο.

Και σήμερα, (μόλις) τέσσερα χρόνια μετά, εκδίδεται άλλος ένας τόμος (ή έστω ημίτομος), ενώ μαθαίνω ότι έχει προχωρήσει πολύ και ο επόμενος ημίτομος, με τον οποίο θα ολοκληρωθεί ο 7ος τομος και θα φτάνει εως το τέλος του γράμματος Δ.

Ο νέος ημίτομος έχει 538 σελίδες. Από αυτές οι 106 (με ελληνική αρίθμηση) είναι η, αναγκαστικά εκτενής, εισαγωγή (με απαρίθμηση όλων των πηγών που χρησιμοποιήθηκαν) και οι 432 είναι το «ψαχνό», τα λήμματα του λεξικού, από τη διάλεξη έως τον δόγη, συνολικά 2411 λήμματα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Όχι στα λεξικά, Ετυμολογικά, Λεξικογραφικά | Με ετικέτα: , , , , , | 202 Σχόλια »