Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Το ιστολόγιο του Νίκου Σαραντάκου, για τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και… όλα τα άλλα

Posts Tagged ‘Δ. Λιαντίνης’

Με τόση ζέστη πώς να δουλέψεις;

Posted by sarant στο 30 Ιουλίου, 2019

Δεν το λέω εγώ αυτό, μεταξύ άλλων επειδή έχω την τύχη να βρίσκομαι σε διακοπές κι επειδή ακόμα η ζέστη δεν έχει φτάσει σε ανυπόφορα επίπεδα, αν και χτες τα πλησιάσαμε, τουλάχιστον εδώ που βρίσκομαι. Θα μπορούσα όμως να πω: με τόση ζέστη πώς να γράψεις καινούργιο άρθρο; Εκμεταλλεύομαι λοιπόν την ευκαιρία και αναδημοσιεύω σήμερα ένα παλιότερο άρθρο του 2014, (που κι αυτό επανάληψη ήταν), ανασυσκευασμένο όμως και με άλλον τίτλο και με προσθήκη ορισμένων καινούργιων στοιχείων.

Εκεί που ο καύσωνας έπιασε ιστορικά ρεκόρ, ήταν στην ως πρόσφατα ασυνήθιστη σε τέτοια Δυτική Ευρώπη. Την Πέμπτη που μας πέρασε έσπασαν ρεκόρ θερμοκρασίας στη Γερμανία, στο Βέλγιο, στο Λουξεμβούργο. Στο Παρίσι ο υδράργυρος (που λέει το κλισέ, διότι τώρα πια τα θερμόμετρα χρησιμοποιούν άλλες ουσίες) ξεπέρασε τους 42 βαθμούς ενώ από τότε που τηρούνται στοιχεία μία μόνο φορά είχε ξεπεράσει τους 40, το 1947. Ωστόσο, στη Γαλλία γενικά δεν έγινε ρεκόρ αυτή τη φορά. Βλέπετε, δεν ξεπεράστηκε το ρεκόρ των 45.9 (ή 46) βαθμών που είχε σημειωθεί στη νότια Γαλλία πριν από ένα μήνα, στις 28 Ιουνίου, στο προηγούμενο κύμα καύσωνα που βασάνισε τη Δυτική Ευρώπη.

Τούτη τη φορά όμως, ευτυχώς οι αρχές ήταν προετοιμασμένες κι έτσι τα θύματα του καύσωνα ήταν λιγοστά. Στον μεγάλο καύσωνα του 2003, που είχε κρατήσει και πολύ περισσότερες μέρες, στη Γαλλία υπήρχαν χιλιάδες θύματα (κατά τις εκτιμήσεις, ακόμα και 20.000). Ο αντίστοιχος δικός μας καύσωνας είχε συμβεί το 1987, κατά σύμπτωση τέτοιες μέρες, τέλη Ιουλίου, και είχε στοιχίσει περίπου 1500 νεκρούς.

Οι Γάλλοι τον καύσωνα τον λένε canicule. Εμείς λέμε για καύσωνα ενώ, για να θυμηθούμε τα δημοσιογραφικά κλισέ, μπορούμε επίσης να πούμε: η Αθήνα έγινε καμίνι, ο ήλιος σκάει την πέτρα, η άσφαλτος βράζει, ο υδράργυρος σκαρφαλώνει σε νέα ύψη. Κάποιος πιο παλιομοδίτης μπορεί να χρησιμοποιήσει την έκφραση «κυνικά καύματα».

Το ακούμε κάθε τόσο κι αυτό το κλισέ όταν σφίγγουν οι ζέστες. Και γεννιέται εύλογα η απορία: μόνο οι σκύλοι ζεσταίνονται; Όμως η έκφραση αυτή γεννήθηκε όχι από τη ζωολογία αλλά απ’ την αστρονομία. Το τελευταίο δεκαήμερο του Ιούλη, ο Σείριος, το πιο λαμπρό αστέρι του αστερισμού του Μεγάλου Κυνός, που λεγόταν στην αρχαιότητα και κύναστρος ή κύναστρον, ανέτελλε και έδυε περίπου ταυτόχρονα με τον Ήλιο, κι επειδή τότε ακριβώς παρατηρούνται συνήθως οι πιο ζεστές μέρες του χρόνου, οι αρχαίοι είχαν ονομάσει «κυνάδες ημέρες» τις μέρες τούτες που περνάμε, και «κυνικά καύματα» τις μεγάλες ζέστες που μας ταλαιπωρούν.

 

Αλλά και στα λατινικά, ο Σείριος ειπώθηκε canicula, κατά λέξη «σκυλίτσα», οι κυνάδες ημέρες dies caniculares (απ’ όπου και το γαλλικό canicule που λέγαμε), ενώ στα αγγλικά, που είναι γλώσσα πιο δημοκρατική, λένε απλώς dog days, σκυλίσιες μέρες, αν και έχουν και το επίθετο canicular.

Τα κυνικά καύματα δεν τα έχουμε μεταφέρει στη δημοτική, αν και ο Σεφέρης είχε γράψει για τα «σκυλόδοντα του καλοκαιριού», ενώ ο Δ. Λιαντίνης έγραψε: Όσο και να την κρεουργούν οι άνεμοι, όσο και να τη δαγκώνουν οι λυσσάρικοι σκύλοι του Ιουλίου, ο μικρός πίσω από το μέγα Κύνα την εποχή των κυνικών καυμάτων, στους dies caniculares, τη θάλασσα ποτέ δεν την ξεδίψασε η βροχή. Και ποτέ δε λιποθύμησε μέσα στα αναφιλητά και τον ιδρώτα της. Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αντιδάνεια, Γλωσσικά δάνεια, Επαναλήψεις, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων, Καλοκαιρινά, Ρεκόρ | Με ετικέτα: , , , , | 183 Σχόλια »

Το ήρεμο καύμα και πάλι

Posted by sarant στο 28 Αυγούστου, 2014

Τις τελευταίες μέρες, όσοι ήμασταν στην Αθήνα περάσαμε από ζόρικο καύσωνα, που μπορεί να έχει υποχωρήσει από χτες-προχτές, αλλά όχι τόσο ώστε να κάνει ανεπίκαιρο το σημερινό άρθρο, που επιπλέον έχει το μεγάλο πλεονέκτημα (για μένα) ότι είναι επανάληψη παλαιότερου κι έτσι συμβατό με το ραστόνι που μας ταλανίζει. Η αναδημοσίευση όμως δεν είναι εντελώς άκοπη, αφού ενσωματώνω αρκετό υλικό από τα σχόλια του παλιού άρθρου, το οποίο, επειδή αρχικά είχε δημοσιευτεί στην Αυγή, είχε περιορισμένη έκταση.

Τις προηγούμενες μέρες, που ανέβηκε πολύ η θερμοκρασία, μιλήσαμε για καύσωνα. Για να θυμηθούμε τα δημοσιογραφικά κλισέ, η Αθήνα έγινε καμίνι, ο ήλιος σκάει την πέτρα, η άσφαλτος βράζει, ο υδράργυρος σκαρφαλώνει σε νέα ύψη· οπότε και το θέμα του σημερινού σημειώματος θα είναι ακριβώς ο καύσωνας, που έρχεται κάθε χρόνο περίπου τέτοιον καιρό σε μια πόλη που και με πιο ήπιες θερμοκρασίες γίνεται πολύ συχνά αβίωτη.

Κάποιος πιο παλιομοδίτης μπορεί να χρησιμοποιήσει την έκφραση «κυνικά καύματα». Το ακούμε κάθε τόσο κι αυτό το κλισέ όταν σφίγγουν οι ζέστες. Και γεννιέται εύλογα η απορία: μόνο οι σκύλοι ζεσταίνονται; Όμως η έκφραση αυτή γεννήθηκε όχι από τη ζωολογία αλλά απ’ την αστρονομία. Το τελευταίο δεκαήμερο του Ιούλη, ο Σείριος, το πιο λαμπρό αστέρι του αστερισμού του Μεγάλου Κυνός, που λεγόταν στην αρχαιότητα και κύναστρος ή κύναστρον, ανέτελλε και έδυε περίπου ταυτόχρονα με τον Ήλιο, κι επειδή τότε ακριβώς παρατηρούνται οι πιο ζεστές μέρες του χρόνου, οι αρχαίοι είχαν ονομάσει «κυνάδες ημέρες» τις μέρες τούτες που περνάμε, και «κυνικά καύματα» τις μεγάλες ζέστες που μας ταλαιπωρούν.

Αλλά και στα λατινικά, ο Σείριος ειπώθηκε canicula, κατά λέξη «σκυλίτσα», οι κυνάδες ημέρες dies caniculares και σήμερα ο καύσωνας στα γαλλικά λέγεται canicule, ενώ στα αγγλικά, που είναι γλώσσα πιο δημοκρατική, λένε απλώς dog days, σκυλίσιες μέρες, αν και έχουν και το επίθετο canicular. Τα κυνικά καύματα δεν τα έχουμε μεταφέρει στη δημοτική, αν και ο Σεφέρης είχε γράψει για τα «σκυλόδοντα του καλοκαιριού», ενώ ο Δ. Λιαντίνης έγραψε: Όσο και να την κρεουργούν οι άνεμοι, όσο και να τη δαγκώνουν οι λυσσάρικοι σκύλοι του Ιουλίου, ο μικρός πίσω από το μέγα Κύνα την εποχή των κυνικών καυμάτων, στους dies caniculares, τη θάλασσα ποτέ δεν την ξεδίψασε η βροχή. Και ποτέ δε λιποθύμησε μέσα στα αναφιλητά και τον ιδρώτα της.

Βέβαια, με το που χτυπάει σαραντάρι το θερμόμετρο δεν σημαίνει ότι έχουμε αυτομάτως καύσωνα· χρειάζονται και άλλες προϋποθέσεις: να υπάρχει άπνοια, να διαρκεί μερικές μέρες η μεγάλη ζέστη και, το κυριότερο, να μένει ψηλά η θερμοκρασία και τη νύχτα ώστε να μην αφήνει στον καταπονημένο οργανισμό μας περιθώρια ανασύνταξης. Ο συνδυασμός αυτός μπορεί να γίνει φονικός, όπως στον μεγάλο καύσωνα του 1987, που στοίχισε εκατοντάδες θύματα κυρίως στο κέντρο της Αθήνας και στις φτωχογειτονιές –ή τον ευρωπαϊκό καύσωνα του 2003, οπότε γέμισε η άμαθη Δυτική Ευρώπη με φορητά κλιματιστικά, μια και αυτή η συσκευή δεν θεωρείται (και δεν είναι) απαραίτητη σε εκείνα τα κλίματα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αντιδάνεια, Επαναλήψεις, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , , , | 95 Σχόλια »

Πασχαλινά μεζεδάκια

Posted by sarant στο 4 Μαΐου, 2013

Πάσχα αύριο, τι άλλο θα μπορούσαν να είναι τα σημερινά μεγαλοσαββατιάτικα μεζεδάκια μας, παρά πασχαλινά; Αν βέβαια κάποιος δίνει σημασία στη λεπτομέρεια, μπορεί να παρατηρήσει ότι τα μεζεδάκια καθαυτά έχουν μαζευτεί τις προηγούμενες μέρες, άρα είναι μεγαλοβδομαδιάτικα και όχι πασχαλινά, αλλά δεν θα κολλήσουμε εκεί -του χρόνου τα λέμε μεγαλοβδομαδιάτικα και πατσίζουμε.

* Τα μεζεδάκια θα ήταν ίσως περισσότερα αν την περασμένη Κυριακή καθόμουν να παρακολουθήσω τη συζήτηση στη Βουλή για το νιοστό μνημόνιο. Όμως μόνο την ομιλία του υπουργού κ. Μανιτάκη αξιώθηκα να ακούσω, από την οποία το μόνο που ψάρεψα ήταν ένα «ανενεργής πειθαρχική διαδικασία», που δείχνει ότι ένα προφορικό λάθος, που κάλλιστα μπορεί να είναι και σαρδάμ, δεν σημαίνει και πολλά πράγματα. Πάντως, το «ενεργός» έχει ένα ζητηματάκι στο θηλυκό του, όπου παρατηρώ ότι εφαρμόζεται διτυπία. Ο ενικός ακολουθεί είτε τον αρχαίο τύπο (η ενεργός-της ενεργού) είτε τον νεότερο (η ενεργή-της ενεργής), αλλά ο πληθυντικός πολύ περισσότερο τον νεότερο τύπο (οι ενεργές-τις ενεργές) παρά τον αρχαίο (οι ενεργοί-τις ενεργούς) που σχεδόν κρύβει το γένος. Το ίδιο ισχύει και για τα θηλυκά των επιθ. σε -ούχος, όπου το «η ταλαντούχος» λέγεται περισσότερο από το «τις ταλαντούχους», όσο και των επιθ. σε -βόρος, -γόνος κτλ.

* Κάπως συναφές και το επόμενο θέμα, πάλι από την περασμένη Κυριακή. Στο συνέδριο, λέει, των Ανεξ. Ελλήνων, φαίνεται ότι σε κάποια στιγμή που η πολιτική αντιπαράθεση οξύνθηκε, κάποιο στέλεχος του κόμματος χτύπησε μια πρώην βουλευτίνα (ή βουλεύτρια). Ο τίτλος του ρεπορτάζ: Ξυλοδαρμός πρώην βουλευτή των ΑΝ.ΕΛ. από μέλος του οργανωτικού του κόμματος. Δε φτάνει που την ξυλοφορτώσανε, της κοτσάρανε και κάτι μουστάκια νά… σχολιάζει ο φίλος που μου το έστειλε.

* Και από τα θηλυκά επαγγελματικά ουσιαστικά, στα θηλυκά ονόματα νησιών. Το Βήμα ανακάλυψε τις προάλλες «τις Κουρίλους νήσους» ή μάλλον ο υλατζής του Βήματος, που έβαλε τον τίτλο που βγάζει μάτι, διότι ο συντάκτης της είδησης, στο κυρίως σώμα του κειμένου, το λέει σωστά, οι Κουρίλες. (Ποιες είναι οι Κουρέλες, μη με ρωτήσετε).

* Και από τα νησιά του Ειρηνικού σε άλλα νησιά, λίγο πιο κοντινά μας, και σε ένα θηριώδες μαργαριτάρι (μεγέθους αβγού) του Άδωνη Γεωργιάδη, ο οποίος στην κόντρα που έχει με τον Πάνο Καμμένο υποστήριξε στην τηλεόραση (για του λόγου το αληθές υπάρχει και η μεταγραφή στον ιστότοπο του καναλιού) ότι: Στο χέρι μου κρατάω όλα τα αποδεικτικά έγγραφα ότι το σκάφος ‘Ηλιάτορας’, με το οποίο ο Πάνος Καμμένος, όργωνε τις θάλασσες του Αιγαίου για 20 χρόνια ανήκει σε off shore εταιρεία με έδρα τα ‘Νησιά του Ανθρώπου’, τα νησιά της Μάγχης. Το μεζεδάκι είναι και μεγάλο και πολλαπλό, καραβίδα γεμιστή θα λέγαμε. Μετρήστε: α) καταρχάς, και σοβαρότερο, δεν υπάρχει «Νησί του Ανθρώπου», πρόκειται για το νησί Μαν (Isle of Man). Αυτό το Man είναι απλώς ομόηχο με το man=άνθρωπος, προέρχεται όχι από τα αγγλικά αλλά από τα κέλτικα, και πιθανώς ανάγεται σε κέλτικη ρίζα που σημαίνει «βουνό». Το έχουν κάνει κι άλλοι αυτό το λάθος, αλλά δεν πουλάνε βιβλία. β) Επικουρικά, η νήσος Μαν είναι ένα νησί, όχι σύμπλεγμα νησιωτικό. γ) Τέλος, και όχι ασήμαντο, το νησί Μαν δεν βρίσκεται στη Μάγχη, εκεί είναι το Γκέρνσεϊ και άλλοι φορολογικοί παράδεισοι, αλλά ανάμεσα στην Ιρλανδία και την Αγγλία, δηλαδή πολύ πιο δυτικά.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Βουλή, Θηλυκό γένος, Καβαφικά, Μαργαριτάρια, Μεταμπλόγκειν, Μεζεδάκια | Με ετικέτα: , , , , | 58 Σχόλια »

Το ήρεμο καύμα

Posted by sarant στο 2 Αυγούστου, 2010

Το άρθρο αυτό δημοσιεύτηκε στην Αυγή χτες, 1.8.2010. Το υστερόγραφο το πρόσθεσα τώρα.

Όσο κι αν φέτος βοηθάει το αεράκι, είναι βέβαιο πως έχουμε μπει στις πιο ζεστές μέρες του χρόνου. Για να θυμηθούμε τα δημοσιογραφικά κλισέ, η Αθήνα έγινε καμίνι, ο ήλιος σκάει την πέτρα, η άσφαλτος βράζει, ο υδράργυρος σκαρφαλώνει σε νέα ύψη· μ’ άλλα λόγια: καύσωνας· οπότε και το θέμα του σημερινού σημειώματος θα είναι ακριβώς ο καύσωνας, που έρχεται κάθε χρόνο περίπου τέτοιον καιρό σε μια πόλη που και με πιο ήπιες θερμοκρασίες γίνεται πολύ συχνά αβίωτη.

Κάποιος πιο παλιομοδίτης μπορεί να χρησιμοποιήσει την έκφραση «κυνικά καύματα». Το ακούμε κάθε τόσο κι αυτό το κλισέ όταν σφίγγουν οι ζέστες. Και γεννιέται εύλογα η απορία: μόνο οι σκύλοι ζεσταίνονται; Όμως η έκφραση αυτή γεννήθηκε όχι από τη ζωολογία αλλά απ’ την αστρονομία. Το τελευταίο δεκαήμερο του Ιούλη, ο Σείριος, το πιο λαμπρό αστέρι του αστερισμού του Μεγάλου Κυνός, που λεγόταν στην αρχαιότητα και κύναστρος ή κύναστρον, ανέτελλε και έδυε περίπου ταυτόχρονα με τον Ήλιο, κι επειδή τότε ακριβώς παρατηρούνται οι πιο ζεστές μέρες του χρόνου, οι αρχαίοι είχαν ονομάσει «κυνάδες ημέρες» τις μέρες τούτες που περνάμε, και «κυνικά καύματα» τις μεγάλες ζέστες που μας ταλαιπωρούν.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Posted in Αντιδάνεια, Ετυμολογικά, Ιστορίες λέξεων | Με ετικέτα: , , , | 79 Σχόλια »